મહાભારત · અધ્યાય 9.26

દુર્યોધનો મહારાજ સુદર્શશ્ચાપિ તે સુતઃ ।
હતશેષૌ તદા સઙ્ખ્યે વાજિમધ્યે વ્યવસ્થિતૌ ॥

તતો દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા વાજિમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્ ।
ઉવાચ દેવકીપુત્રઃ કુન્તીપુત્રં ધનઞ્જયમ્ ॥

શત્રવો હતભૂયિષ્ઠા જ્ઞાતયઃ પરિપાલિતાઃ ।
ગૃહીત્વા સઞ્જયં ચાસૌ નિવૃત્તઃ શિનિપુઙ્ગવઃ ॥

પરિશ્રાન્તશ્ચ નકુલઃ સહદેવશ્ચ ભારત ।
યોધયિત્વા રણે પાપાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સહાનુગાન્ ॥

દુર્યોધનમતિક્રમ્ય ત્રય એતે વ્યવસ્થિન્તાઃ ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ દ્રૌણિશ્ચૈવ મહારથઃ ॥

અસૌ તિષ્ઠતિ પાઞ્ચાલ્યઃ શ્રિયા પરમયા યુતઃ ।
દુર્યોધનબલં હત્વા સહ સર્વૈઃ પ્રભદ્રકૈઃ ॥

અસૌ દુર્યોધનઃ પાર્થ વાજિમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।
છત્રેણ ધ્રિયામણેન પ્રેક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ ॥

પ્રતિવ્યૂહ્ય બલં સર્વં રણમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।
એનં હત્વા શિતૈર્બાણૈઃ કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ ॥

ગજાનીકં હતં દૃષ્ટ્વા ત્વાં ચ પ્રાપ્તમરિન્દમ ।
યાવન્ન વિદ્રવન્ત્યેતે તાવજ્જહિ સુયોધન્સમ્ ॥

યાતુ કશ્ચિત્તું પાઞ્ચાલ્યં ક્ષિપ્રમાગમ્યતામિતિ ।
પરિશ્રાન્તબલસ્તાત નૈષ મુચ્યેત કિલ્બિષી ॥

હત્વા તવ બલં સર્વં સઙ્ગ્રમે ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
જિતાન્પાણ્ડુસુતાન્પ્રત્વા રૂપં ધારયતે મહત્ ॥

નિહતં સ્વબલં દૃષ્ટ્વા પીડિતં ચાપિ પાણ્ડવૈઃ ।
ધ્રુવમેષ્યતિ સઙ્ગ્રમે વધાયૈવાત્મનો નૃપઃ ॥

એવમુક્તઃ ફલ્ગુનસ્તુ કૃષ્ણં વચનમબ્રવીત્ । ધૃતરાષ્ટ્રસુતાઃ સર્વે હતા ભીમેન માધવ ।
યાવેતાવાસ્થિતૌ કૃષ્ણ તાવદ્ય નભવિષ્યતઃ ॥

હતો ભીષ્મો હતો દ્રોણઃ કર્ણો વૈકર્તનો હતઃ ।
મદ્રરાજો હતઃ શલ્યો હતઃ કૃષ્ણ જયદ્રથઃ ॥

હયાઃ પઞ્ચશતાઃ શિષ્ટાઃ શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ । રથાનાં તુ શતે શિષ્ટે દ્વે એવ તુ જનાર્દન ।
દન્તિનાં ચ શતં સાગ્રં ત્રિસાહસ્રાઃ પદાતયઃ ॥

અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ ત્રિગર્તાધિપતિસ્તથા ।
ઉલૂકઃ શકુનિશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ॥

એતદ્બલમભૂચ્છેષં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય માધવ ।
મોક્ષો ન નૂનં કાલાત્તુ વિદ્યતે ભુવિ કસ્યચિત્ ॥

તથા વિનિહતે સૈન્યે પશ્ય દુર્યોધનં સ્થિતમ્ । અદ્યાહ્ના હિ મહારાજો હતામિત્રો ભવિષ્યતિ ।
ન હિ મે મોક્ષ્યતે કશ્ચિત્પરેષામિહ ચિન્તયે ॥

યે ત્વદ્ય સમરં કૃષ્ણ ન હાસ્યન્તિ મદોત્કટાઃ ।
તાન્વૈ સર્વાન્હનિષ્યામિ યદ્યપિ સ્યુરમાનુષાઃ ॥

અદ્ય યુદ્ધે સમુત્પન્નં દીર્ઘં રાજ્ઞઃ પ્રજાગરમ્ ।
અપનેષ્યામિ ગાન્ધારિં ઘાતયિત્વા શિતૈઃ શરૈઃ ॥

નિકૃત્યા વૈ દુરાચારો યાનિ રત્નાનિ સૌબલઃ ।
સભાયામહરદ્દ્યૂતે પુનસ્તાન્યાહરામ્યહમ્ ॥

અદ્ય વેત્સ્યન્તિ મચ્છક્તિં સર્વા નાગપુરે સ્ત્રિયઃ ।
શ્રુત્વા પતીંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ પાણ્ડવૈર્નિહતાન્યુધિ ॥

સમાપ્તમદ્ય વૈ કર્મ સર્વં કૃષ્ણ ભવિષ્યતિ ।
અદ્ય દુર્યોધનો દીપ્તાં શ્રિયં પ્રાણાંશ્ચ મોક્ષ્યતિ ॥

નાપયાતિ ભયાત્કૃષ્ણ સઙ્ગ્રામાદ્યદિ ચેન્મમ ।
નિહતં વિદ્ધિ વાર્ષ્ણેય ધાર્તરાષ્ટ્રં સુબાલિશમ્ ॥

મમ હ્યેતદપર્યાપ્તં વાજિબૃન્દમરિન્દમ ।
સોઢું જ્યાતલનિર્ઘોષં યાહિ યાવન્નિહન્મ્યહમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ દાશાર્હઃ પાણ્ડવેન યશસ્વિના ।
અચોદયદ્ધાયન્રાજન્દુર્યોધનબલં પ્રતિ ॥

તદનીકમભિપ્રેક્ષ્ય ત્રયઃ સજ્જા મહારથાઃ । ભીમસેનોઽકર્જુનશ્ચૈવ સહદેવશ્ચ મારિષ ।
પ્રયયુઃ સિંહનાદેન દુર્યોધનજિઘાંસયા ॥

તાન્પ્રેક્ષ્ય સહિતાન્સર્વાઞ્જવેનોદ્યતકાર્મુકાન્ ।
સૌબલોઽભ્યદ્રવદ્યુદ્ધે પાણ્ડવાનાતતાયિનઃ ॥

સુદર્શનસ્ત્વ મતો ભીમસેનં સમભ્યયાત્ ।
સુશર્મા શકુનિશ્ચૈવ યુયુધાતે કિરીટિના ॥

સહદેવં તવ સુતો હયપૃષ્ઠગતોઽભ્યયાત્ ॥

તતો હિ યત્નતઃ ક્ષિપ્રં તવં પુત્રો જનાધિપ ।
પ્રાસેન સહદેવસ્ય શિરસિ પ્રાહરદ્ભૃશમ્ ॥

સોપાવિશદ્રથોપસ્થે તવ સુત્રેણ તાડિતઃ ।
રુધિરાપ્લુતસર્વાઙ્ગ આશીવિષ ઇવ શ્વસન્ ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં સહદેવો વિશામ્પતે ।
દુર્યોધનં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સમવાકિરત્ ॥

પાર્થોઽપિ યુધિ વિક્રમ્ય કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
શૂરાણામશ્વપૃષ્ઠેભ્યઃ શિરાંસિ નિચકર્ત હ ॥

તદનીકં તદા પાર્થો વ્યધમદ્બહુભિઃ શરૈઃ ।
પાતયિત્વા હયાન્સર્વાંસ્ત્રિગર્તાનાં રથાન્યયૌ ॥

તતસ્તે સહિતા ભૂત્વા ત્રિગર્તાનાં મહારથાઃ ।
અર્જુનં વાસુદેવં ચ શરવર્ષૈરવાકિરન્ ॥

સત્યકર્માણમાક્ષિપ્ય ક્ષુરપ્રેણ મહાયશાઃ ।
તતોઽસ્ય સ્યન્દનસ્યેષાં ચિચ્છિદે પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

શિલાશિતેન ચ વિભો ક્ષુરપ્રેણ મહાયશાઃ ।
શિરશ્ચિચ્છેદ સહસા તપ્તકુણ્ડલભૂષણમ્ ॥

સત્યેષુમથ ચાદત્ત યોધાનાં મિષતાં તતઃ ।
યથા સિંહો વને રાજન્મૃગં પરિ બુભુક્ષિતઃ ॥

તં નિહત્ય તતઃ પાર્થઃ સુશર્માણં ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
વિદ્ધ્વા તાનહનત્સર્વાન્રથાન્રુક્મવિભૂઓષિતાન્ ॥

તતઃ પ્રાયાત્ત્વરન્પાર્થો દીર્ઘકાલં સુસંવૃતમ્ ।
મુઞ્જન્ક્રોધવિષં તીક્ષ્ણં પ્રસ્થલાધિપતિં પ્રતિ ॥

તમર્જુનઃ પૃષત્કાનાં શતેન ભરતર્ષભ ।
પૂરયિત્વા તતો વાહાન્પ્રાહરત્તસ્ય ધન્વિનઃ ॥

તતઃ શરં સમાદાય યમદણ્ડોપમં તદા ।
સુશર્માણં સમુદ્દિશ્ય ચિક્ષેપાશુ હસન્નિવ ॥

સ શરઃ પ્રેષિતસ્તેન ક્રોધદીપ્તેન ધન્વિના ।
સુશર્માણં સમાસાદ્ય બિભેદ હૃદયં રણે ॥

સ ગતાસુર્મહારાજ પપાત ધરણીતલે ।
નન્દયન્પાણ્ડવાન્સર્વાન્વ્યથયંશ્ચાપિ તાવકાન્ ॥

સુશર્માણં રણે હત્વા પુત્રાનસ્ય મહારથાન્ ।
સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ ત્રિંશચ્ચ સાયકૈરનયત્ક્ષયમ્ ॥

તતોઽસ્ય નિશિતૈર્બાણૈઃ સર્વાન્હત્વા પદાનુગાન્ ।
અભ્યગાદ્ભારતીં સેનાં હતશેષાં મહારથઃ ॥

ભીમસ્તુ સમરે ક્રુદ્ધઃ પુત્રં તવ જનાધિપ ।
સુદર્શનમદૃશ્યન્તં શરૈશ્ચક્રે હસન્નિવ ॥

તતોઽસ્ય પ્રહસન્ક્રુદ્ધઃ શિરઃ કાયાદપાહરત્ ।
ક્ષુરપ્રેણ સુતીક્ષ્ણેન સ હતઃ પ્રાપતદ્ભુવિ ॥

તસ્મિંસ્તુ નિહતે વીરે તતસ્તસ્ય પદાનુગાઃ ।
પરિવવ્રૂ રમે ભીમં કિરન્તો વિવિધાઞ્શરાન્ ॥

તતસ્તુ નિશિતૈર્બાણૈસ્તવાનીકં વૃકોદરઃ ।
ઇન્દ્રાશનિસમસ્પર્શૈઃ સમન્તાત્પર્યવાકિરત્ ॥

તતઃ ક્ષણેન તદ્ભીમો ન્યહનદ્ભરતર્ષભ ॥

તેષુ તૂત્સાદ્યમાનેષુ સેનાધ્યક્ષા મહારથાઃ ।
ભીમસેનં સમાસાદ્ય તતોઽયુધ્યન્ત ભારત ॥

સ તાન્સર્વાઞ્શરૈર્ઘોરૈરવાકિરત પાણ્ડવઃ । તથૈવ તાવકા રાજન્પાણ્ડવેયાન્મહારથાન્ ।
શરવર્ષેણ મહતા સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

વ્યાકુલં તદભૂત્સર્વં પાણ્ડવાનાં પરૈઃ સહ ।
તાવકાનાં ચ સમરે પાણ્ડવેંયૈર્યુયુત્સતામ્ ॥

તત્ર યોધાસ્તદા પેતુઃ પરસ્પરસમાહતાઃ ।
ઉભયોઃ સેનયો રાજન્સંશોચન્તઃ સ્મ બાન્ધવાન્ ॥