મહાભારત · અધ્યાય 9.24

યુધ્યતાં યતમાનાનાં શૂરાણામનિવર્તનામ્ ।
સઙ્કલ્પમકરોન્મોઘં ગાણ્ડીવેન ધનઞ્જયઃ ॥

ઇન્દ્રાશનિસમસ્પર્શાનવિષહ્યાન્મહૌજસઃ ।
વિસૃજન્દૃશ્યતે બાણાન્ધારા મુઞ્ચન્નિવામ્બુદઃ ॥

તત્સૈન્યં ભરતશ્રેષ્ઠ વધ્યમાનં કિરીટિના ।
સમ્પ્રદુદ્રાવ સઙ્ગ્રામાત્તવ પુત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

પિતૄન્ભ્રાતૄન્પરિત્યજ્ય વયસ્યાનપિ ચાપરે ॥

હતધુર્યા રથાઃ કેચિદ્ધતસૂતાસ્તથા પરે ।
ભગ્નાક્ષયુગચક્રેષાઃ કેચિદાસન્વિશામ્પતે ॥

અન્યેષાં સાયકાઃ ક્ષીણાસ્તથાઽન્યે બાણપીડિતાઃ ।
અક્ષતા યુગપત્કેચિત્પ્રાદ્રવન્ભયપીડિતાઃ ॥

કેચિત્પુત્રાનુપાદાય હતભૂયિષ્ઠબાન્ધવાઃ ।
વિચુક્રુશુઃ પિતૄંસ્ત્વન્યે સહાયાનપરે પુનઃ ॥

બાન્ધવાંશ્ચ નરવ્યાઘ્ર ભ્રાતૄન્સમ્બન્ધિનસ્તથા ।
દુદ્રુવુઃ કેચિદુત્સૃજ્ય તત્રતત્ર વિશામ્પતે ॥

બહવોઽત્ર ભૃશં વિદ્ધા મુહ્યમાના મહારથાઃ ।
નિઃશ્વસન્તિ સ્મ દૃશ્યન્તે પાર્થબાણહતા નરાઃ ॥

તાનન્યે રથમારોપ્ય હ્યાશ્વાસ્ય ચ મુહૂર્તકમ્ ।
વિશ્રાન્તાશ્ચ વિતૃષ્ણાશ્ચ પુનર્યુદ્ધાય જગ્મિરે ॥

તાનપાસ્ય ગતાઃ કેચિત્પુનરેવ યુયુત્સવઃ ।
કુર્વન્તસ્તવ પુત્રસ્ય શાસનં યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

પાનીયમપરે પીત્વા પર્યાશ્વાસ્ય ચ વાહનમ્ ।
વર્માણિ ચ સમારોપ્ય કેચિદ્ભરતસત્તમ ॥

સમાશ્વાસ્યાપરે ભ્રાતૄન્નિક્ષિપ્ય શિબિરેઽપિ ચ ।
પુત્રાનન્યે પિતૄનન્યે પુનર્યુદ્ધમરોચયન્ ॥

સજ્જયિત્વા રથાન્કેચિદ્યથામુખ્યં વિશામ્પતે ।
આવૃત્ય પાણ્ડવાનીકં પુનર્યુદ્ધમરોચયન્ ॥

તે શૂરાઃ કિઙ્કિણીજાલૈઃ સમાચ્છન્ના બભાસિરે ।
ત્રૈલોક્યવિજયે યુક્તા યથા દૈતેયદાનવાઃ ॥

આગમ્ય સહસા કેચિદ્રથૈઃ સ્વર્ણવિભૂષિતૈઃ ।
પાણ્ડવાનામનીકેષુ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમયોધયન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપિ પાઞ્ચાલ્યઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ ।
નાકુલિસ્તુ શતાનીકો રથાનીકમયોધયન્ ॥

પાઞ્ચાલ્યસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સૈન્યેન મહતા વૃતઃ ।
અભ્યદ્રવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધસ્તાવકાન્હન્તુમુદ્યતઃ ॥

તતસ્ત્વાપતતસ્તસ્ય તવ પુત્રો જનાધિપ ।
બાણસઙ્ઘાનનેકાન્વૈ પ્રેષયામાસ ભારત ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તતો રાજંસ્તવ પુત્રેણ ધન્વિના ।
નારાચૈરર્ધનારાચૈર્બહુભિઃ ક્ષિપ્રકારિભિઃ ॥

વત્સદન્તૈશ્ચ બાણૈશ્ચ કર્મારપરિમાર્જિતૈઃ ।
અશ્વાંશ્ચ ચતુરો હત્વા બાહ્વોરુરસિ ચાર્પિતઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ । તસ્યાશ્વાંશ્ચતુરો બાણૈઃ પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ।
સારથેશ્ચાસ્ય ભલ્લેન શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા પૃષ્ઠમારુહ્ય વાજિનઃ ।
અપાક્રામદ્વતરથો નાતિદૂરમરિન્દમઃ ॥

દૃષ્ટા તુ હતવિક્રાન્તં સ્વમનીકં મહાબલઃ ।
તવ પુત્રો મહારાજ પ્રયયૌ યત્ર સૌબલઃ ॥

તતો રથેષુ ભગ્નેષુ ત્રિસાહસ્રા મહાદ્વિપાઃ ।
પાણ્ડવાન્રથિનઃ સર્વાન્સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

તે વૃતાઃ સમરે પઞ્ચ ગજાનીકેન ભારત ।
અશોભન્ત મહારાજ ગ્રહાસ્તારાગણૈરિવ ॥

તતોઽર્જુનો મહારાજ લબ્ધલક્ષૌ મહાભુજઃ ।
વિનિર્યયૌ રથેનૈવ શ્વેતાશ્વઃ કૃષ્ણસારથિઃ ॥

તૈઃ સમન્તાત્પરિવૃતઃ કુઞ્જરૈઃ પર્વતોપમૈઃ ।
નારાચૈર્વિમલૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગજાનીકમયોધયત્ ॥

તત્રૈકબાણનિહતાનપશ્યામ મહાગજાન્ ।
પતિતાન્પાત્યમાનાંશ્ચ નિર્ભિન્નાન્સવ્યસાચિના ॥

ભીમસેનસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા નાગાન્મત્તગજોપમઃ । કરેણાદાય મહતીં ગદામભ્યપતદ્બલી ।
અથાપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણં દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

તમુદ્યતગદં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાનાં મહારથમ્ ।
વિત્રેસુસ્તાવકાઃ સૈન્યાઃ શકૃન્મૂત્રં ચ સુસ્રુવુઃ ॥

આવિગ્નં ચ બલં સર્વં ગદાહસ્તે વૃકોદરે ॥

ગદયા ભીમસેનેન ભિન્નકુમ્ભાન્નિપાતિતાન્ ।
ધાવમાનાનપશ્યામ કુઞ્જરાન્પર્વતોપમાન્ ॥

પ્રાદ્રવન્કુઞ્જરાસ્તે તુ ભીમસેનગદાહતાઃ ।
પેતુરાર્તસ્વરં કૃત્વા છિન્નપક્ષા ઇવાદ્રયઃ ॥

પ્રભિન્નકુમ્ભાંસ્તુ બહૂન્દ્રવમાણાનિતસ્તતઃ ।
પતમાનાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય વિત્રેસુસ્તવ સૈનિકાઃ ॥

યુધિષ્ઠિરોઽપિ સઙ્ક્રુદ્ધો માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
ગાર્ધ્રપત્રૈઃ શિતૈર્બાણૈર્જઘ્નુર્વૈ ગજયોધિનઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ સમરે પારજિત્ય નરાધિપમ્ ।
અપક્રાન્તે તવ સુતે હયપૃષ્ઠે સમાશ્રિતે ॥

દૃષ્ટ્વા ચ પાણ્ડવાન્સર્વાન્કુઞ્ચરૈઃ પરિવારિતાન્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારાજ સહસા સમુપાદ્રવત્ ॥

પુત્રઃ પાઞ્ચાલરાજસ્ય જિઘાંસુઃ કુઞ્જરાન્યયૌ ।
અદૃષ્ટ્વા તુ રથાનીકે દુર્યોધનમરિન્દમમ્ ॥

અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
અપૃચ્છન્ક્ષત્રિયાંસ્તત્ર ક્વ નુ દુર્યોધનો ગતઃ ॥

તેઽપશ્યમાના રાજાનં વર્તમાને જનક્ષયે । મન્વાના નિહતં તત્ર તવ પુત્રં મહારથાઃ ।
વિવર્ણવદના ભૂત્વા પર્યપૃચ્છન્ત તે સુતમ્ ॥

આહુઃ કેચિદ્વતે સૂતે પ્રયાતો યત્ર સૌબલઃ ।
હિત્વા પાઞ્ચાલરાજસ્ય તદનીકં દુરુત્સહમ્ ॥

અપરે ત્વબ્રુવંસ્તત્ર ક્ષત્રિયા ભૃશવિક્ષતાઃ । દુર્યોધનેન કિં કાર્યં દ્રક્ષ્યધ્વં યદિ જીવતિ ।
યુધ્યધ્વં સહિતાઃ સર્વે કિં વો રાજા કરિષ્યતિ ॥

તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષતૈર્ગાત્રૈર્હતભૂયિષ્ઠવાહનાઃ ।
શરૈઃ સમ્પીડ્યમાનાસ્તુ નાતિવ્યક્તમથાબ્રુવન્ ॥

ઇદં સર્વં બલં હન્મો યેન સ્મ પરિવારિતાઃ ।
એતે સર્વે ગજાન્હત્વા ઉપયાન્તિ સ્મ પાણ્ડવાઃ ॥

શ્રુત્વા તુ વચનં તેષામશ્વત્થામા મહાબલઃ ।
ભિત્ત્વા પાઞ્ચાલરાજસ્ય તદનીકં દુરુત્સહમ્ ॥

કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ પ્રયયૌ યત્ર સૌબલઃ ।
રથાનીકં પરિત્યજ્ય શૂરાઃ સુદૃઢધન્વિનઃ ॥

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરસ્કૃતાઃ ।
આયયુઃ પાણ્ડવા રાજન્વિનિઘ્નન્તઃ સ્મ તાવકાન્ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ તાનાપતતઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાન્મહારથાન્ ।
પરાક્રાન્તાસ્તતો વીરા નિરાશા જીવિતે તદા ॥

વિવર્ણમુખભૂયિષ્ઠમભવત્તાવકં બલમ્ ।
પરિક્ષીણાયુધાન્દૃષ્ટ્વા તાનહં પરિવારિતાન્ ॥

રાજન્બલેન ત્ર્યઙ્ગેન ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ ।
આત્મના પઞ્ચમોઽયુધ્યં પાઞ્ચાલસ્ય બલેન હ ॥

તસ્મિન્દેશે વ્યવસ્થાય યત્ર શારદ્વતઃ સ્થિતઃ ।
સમ્પ્રદ્રુતા વયં પઞ્ચ કિરીટિશરપીડિતાઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહારૌદ્રં તત્ર નાભૂદ્રણો મહાન્ ।
જિતાસ્તેન વયં સર્વે વ્યપયામ રણાત્તતઃ ॥

અથાપશ્યં સાત્યકિં તમુપાયાતં મહારથમ્ ।
રથૈશ્ચતુઃ શતૈર્વીરો મામભ્યદ્રવદાહવે ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદહં મુક્તઃ કઞ્છિછ્રાન્તવાહનાત્ ।
પતિતો માધવાનીકં દુષ્કૃતી નરકં યથા ॥

તત્ર યુદ્ધમભૂદ્ધોરં મુહૂર્તમતિદારુણમ્ ॥

સાત્યકિસ્તુ મહાબાહુર્મમ હત્વા પરિચ્છદમ્ ।
જીવગ્રાહમગૃહ્ણાન્માં મૂર્ચ્છિતં પતિતં ભુવિ ॥

તતો મુહૂર્તાદિવ તદ્ગજાનીકમવિધ્યત ।
ગદયા ભીમસેનેન નારાચૈરર્જુનેન ચ ॥

અભિપિષ્ટૈર્મહાનાગૈઃ સમન્તાત્પર્વતોપમૈઃ ।
નાતિપ્રસિદ્ધૈવ ગતિઃ પાણ્ડવાનામજાયત ॥

રથમાર્ગં તતશ્ચક્રે ભીમસેનો મહાબલઃ ।
પાણ્ડવાનાં મહારાજ વ્યપાકર્ષન્મહાગજાન્ ॥

અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ । અપશ્યન્તો રથાનીકે દુર્યોધનસમરિન્દમમ્ ।
રાજાનં મૃગયામાસુસ્તવ પુત્રં મહારથમ્ ॥

પરિત્યજ્ય ચ પાઞ્ચાલ્યં પ્રયાતા યત્ર સૌબલઃ ।
રાજ્ઞોઽદર્શનસંવિગ્ના વર્તમાનો જનક્ષયે ॥