મહાભારત · અધ્યાય 9.23

અલ્પાવશિષ્ટે સૈન્યે તુ પાણ્ડવૈર્નિહતે બલે ।
અશ્વૈઃ સપ્તસહસ્રૈસ્તુ ઉપાવર્તત સૌબલઃ ॥

સ યાત્વા વાહિનીં તૂર્ણં ચોદયાનઃ સ્વકાન્યુધિ ।
યુધ્યધ્વમિતિ સંહૃષ્ટાઃ પુનઃપુનરરિન્દમાઃ ॥

અપૃચ્છત્ક્ષત્રિયાંસ્તત્ર ક્વ નુ રાજા મહાબલઃ ।
શકુનેસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા તમૂચુર્ભરતર્ષભ ॥

અસૌ તિષ્ઠતિ કૌરવ્યો રણમધ્યે મહાબલઃ ।
યત્રૈતત્સુમહચ્છત્રં પૂર્ણચન્દ્રસમપ્રભમ્ ॥

યત્ર તે સતનુત્રાણા રથાસ્તિષ્ઠન્તિ દંશિતાઃ ।
યત્રૈષ તુમુલઃ શબ્દઃ પર્જન્યનિનદોપમઃ ॥

તત્ર ગચ્છ દ્રુતં રાજંસ્તતો દ્રક્ષ્યસિ કૌરવમ્ ।
એવમુક્તસ્તુ તૈર્યોધૈઃ શકુનિઃ સૌબલસ્તદા ॥

પ્રયયૌ તત્ર યત્રાસ્તે પુત્રસ્તવ નરાધિપ ।
સર્વતઃ સંવૃતો વીરૈઃ સમરે ચિત્રયોધિભિઃ ॥

તતો દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા રથાનીકે વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ રથાંસ્તાવકાન્સર્વાન્હર્ષયઞ્શકુનિસ્તતઃ ॥

દુર્યોધનમિદં વાક્યં હૃષ્ટરૂપો વિશામ્પતે ।
કૃતકાર્યમિવાત્માનં મન્યમાનોઽબ્રવીન્નૃપમ્ ॥

જહિ રાજન્રથાનીકમશ્વાઃ સર્વે જિતા મયા ।
નાત્યક્ત્વા જીવિતં સઙ્ખ્યે શક્યો જેતું યુધિષ્ઠિરઃ ॥

હતે તસ્મિન્રથાનીકે પાણ્ડવેનાભિપાલિતે ।
ગજાનેતાન્હનિષ્યામઃ પદાતીંશ્ચેતરાંસ્તથા ॥

શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય તાવકા જયગૃદ્વિનઃ ।
જવેનાભ્યપતન્હૃષ્ટાઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ॥

બદ્વનિસ્ત્રિંશહસ્તાશ્ચ પ્રગૃહીતશરાસનાઃ ।
શરાસનાનિ ધૂન્વાનાઃ સિંહનાદાન્પ્રચક્રિરે ॥

તતો જ્યાતલનિર્ધોષઃ પુનરાસીદ્વિશામ્પતે ।
પ્રાદુરાસીચ્છરાણાં ચ સુમુક્તાનાં સુદારુણઃ ॥

તાન્સમીપગતાન્દૃષ્ટ્વા જનાનુદ્યતકાર્મુકાન્ ।
ઉવાચ દેવકીપુત્રં કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ॥

ચોદયાશ્વાનસમ્ભ્રાન્તઃ પ્રવિશૈતદ્બલાર્ણવમ્ ।
અન્તમદ્ય ગમિષ્યામિ શત્રૂણાં નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

અષ્ટાદશ દિનાન્યદ્ય યુદ્ધસ્યાસ્ય જનાર્દન ।
વર્તમાનસ્ય મહતઃ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ॥

અનન્તકલ્પા ધ્વજિની ભૂત્વા હ્યેષાં મહાત્મનામ્ ।
ક્ષયમદ્ય ગતા યુદ્ધે પશ્ય દૈવં યથાવિધમ્ ॥

સમુદ્રકલ્પં ચ બલં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય માધવ ।
અસ્મનાસાદ્ય સઞ્જાતં ગોષ્પદોપમમચ્યુત ॥

હતે ભીષ્મે ધીર્મમાસીચ્છમઃ સ્યાદિતિ માધવ ।
ન ચ તત્કૃતવાન્મૂઢો ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુબાલિશઃ ॥

ઉક્તં ભીષ્મેણ યદ્વાક્યં હિતં તથ્યં ચ માધવ ।
તચ્ચાપિ નાસૌ કૃતવાન્વીતબુદ્ધિઃ સુયોધનઃ ॥

તસ્મિંસ્તુ નિહતે ભીષ્મે પ્રચ્યુતે પૃથિવીપતૌ ।
ન જાને કારણં કિન્તુ યેન યુદ્ધમવર્તત ॥

મૂઢાંસ્તુ સર્વથા મન્યે ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સુબાલિશાન્ ।
પતિતે શન્તનોઃ પુત્રે યેઽકાર્યુઃ સંયુગં પુનઃ ॥

અનન્તરં ચ નિહતે દ્રોણે બ્રહ્મવિદાં વરે ।
રાધેયે ચ વિકર્ણે ચ નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

અલ્પાવશિષ્ટે સૈન્યેઽસ્મિન્સૂતપુત્રે ચ પાતિતે ।
સપુત્રે વૈ નરવ્યાઘ્રે નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

શ્રુતાયુષિ હતે વીરે જલસન્ધે ચ માગધે ।
શ્રુતાયુધે ચ નૃપતૌ નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

ભૂરિશ્રવસિ શલ્યે ચ સાલ્યે ચૈવ જનાર્દન ।
આવન્ત્યેષુ ચ વીરેષુ નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

જયદ્રથે ચ નિહતે રાક્ષસે ચાપ્યલાયુધે ।
બાહ્લિકે સોમદત્તે ચ નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

ભગદત્તે હતે શૂરે કામ્ભોજે ચ સુદારુણે ।
દુઃશાસને ચ નિહતે નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા વિનિહતાઞ્શૂરાન્પૃથઙ્માણ઼્ડલિકાન્નૃપાન્ ।
બલિનશ્ચ રણે કૃષ્ણ નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

અક્ષૌહિણીપતીન્દૃષ્ટ્વા ભીમસેનનિપાતિતાન્ ।
મોહાદ્વા યદિ વા લોભાન્નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

હતપ્રવીરાં વિધ્વસ્તાં દૃષ્ટ્વા ચેમાં ચમૂં રણે ।
અલમ્બલે ચ નિહતે નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

ભ્રાતૄન્વિનિહતાન્દૃષ્ટ્વા વયસ્યાન્માતુલાનપિ ।
પુત્રાન્વિનિહતાન્દૃષ્ટ્વા નૈવ શામ્યતિ વૈશસમ્ ॥

કો નુ રાજકુલે જાતઃ કૌરવેષુ વિશેષતઃ ।
નિરર્થકં મહદ્વૈરં કુર્યાદન્યઃ સુયોધનાત્ ॥

ગુણતોઽભ્યધિકાઞ્જ્ઞાત્વા બલતઃ શૌર્યતોપિ વા ।
અમૂઢઃ કો નુ યુધ્યેત જાનન્પ્રાજ્ઞો હિતાહિતમ્ ॥

કિન્નુ તસ્ય મનો હ્યાસીત્ત્વયોક્તસ્ય હિતં વચઃ ।
પ્રશમે પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં સોન્યસ્ય શૃણુયાત્કથમ્ ॥

યેન શાન્તનવો ભીષ્મો દ્રોણો વિદુર એવ ચ ।
પ્રત્યાખ્યાતાઃ શમ્મસ્યાર્થે કિન્નુ તસ્યાદ્ય ભેષજમ્ ॥

મૌર્ખ્યાદ્યેન પિતા વૃદ્વઃ પ્રત્યાખ્યાતો જનાર્દન ।
તથા માતા હિતં વાક્યં ભાષમાણા હિતૈષિણી ॥

પ્રત્યાખ્યાતા હ્યસત્કૃત્ય સ કસ્મૈ રોચયેદ્વચઃ ।
કુલાન્તકરણો વ્યક્તં જાત એષ જનાર્દન ॥

તથાસ્ય દૃશ્યતે ચેષ્ટા નીતિશ્ચૈવ વિશામ્પતે ।
નૈષ દાસ્યતિ નો રાજ્યમિતિ મે મતિરચ્યુત ॥

ઉક્તોઽહં બહુશસ્તાત વિદુરેણ મહાત્મના ।
ન જીવન્દાસ્યતે ભાગં ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ ॥

યાવત્પ્રાણા ધરિષ્યન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ ।
તાવદ્યુષ્માસ્વપાપેષુ પ્રચરિષ્યતિ પાપકમ્ ॥

ન ચ યુક્તોઽન્યથા જેતુમૃતે યુદ્ધેન માધવ ।
ઇત્યબ્રવીત્સદા માં હિ વિદુરઃ સત્યદર્શનઃ ॥

તત્સર્વમદ્ય જાનામિ વ્યવસાયં દુરાત્મનઃ ।
યદુક્તં વચનં તેન વિદુરેણ મહાત્મના ॥

યો હિ શ્રુત્વા વચઃ પથ્યં જામદગ્ન્યાદ્યથાતથમ્ ।
અવામન્યત દુર્બુદ્ધિર્ધ્રુવં નાશમુખે સ્થિતઃ ॥

ઉક્તં હિ બહુભિઃ સિદ્ધૈર્જાતમાત્રે સુયોધને ।
એનં પ્રાપ્ય દુરાત્માનં ક્ષયં ક્ષત્રં ગમિષ્યતિ ॥

તદિદં વચનં તેષાં નિરુક્તં વૈ જનાર્દન ।
ક્ષયં યાતા હિ રાજાનો દુર્યોધનકૃતે ભૃશમ્ ॥

સોઽદ્ય સર્વાન્રણે યોધાન્નિહનિષ્યામિ માધવ ॥

ક્ષત્રિયેષુ હતેષ્વાશુ શૂન્યે ચ શિબિરે કૃતે ।
વધાય ચાત્મનોઽસ્માભિઃ સંયુગં રોચયિષ્યતિ ॥

તદન્તં હિ ભવેદ્વૈરમનુમાનેન માધવ । એવં પશ્યામિ વાર્ષ્ણેય ચિન્તયન્પ્રજ્ઞયા સ્વયા ।
વિદુરસ્ય ચ વાક્યેન ચેષ્ટયા ચ દુરાત્મનઃ ॥

તસ્માદ્યાહિ ચમૂં વીર યાવદ્વન્મિ શિતૈઃ શરૈઃ ।
દુર્યોધનં મહાબાહો વાહિનીં ચાસ્ય સંયુગે ॥

ક્ષેમમદ્ય કરિષ્યામિ ધર્મરાજસ્ય માધવ ।
હત્વૈતદ્દુર્બલં સૈન્યં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય પશ્યતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અભીશુહસ્તો દાશાર્હસ્તથોક્તઃ સવ્યસાચિના ।
તદ્બલૌઘમમિત્રાણામભીતઃ પ્રાવિશદ્બલાત્ ॥

શરાસનવનં ઘોરં શક્તિકણ્ટકસઙ્કુલમ્ ।
ગદાપરિઘપાષાણં રથનાગમહાદ્રુમમ્ ॥

હયપત્તિલતાકીર્ણં ગાહમાનો મહાયશાઃ ।
વ્યચરત્તત્ર ગોવિન્દો રથેનાતિપતાકિના ॥

તે હયાઃ પાણ્ડુરા રાજન્વહન્તોઽર્જુનમાહવે ।
દિક્ષુ સર્વાસ્વદૃશ્યન્ત દાશાર્હેણ પ્રચોદિતાઃ ॥

તતઃ પ્રાયાદ્રથેનાજૌ સવ્યસાચી પરન્તપઃ ।
કિરઞ્શરશતાંસ્તીક્ષ્ણાન્વારિધારા ઘનો યથા ॥

પ્રાદુરાસીન્મહાઞ્શબ્દઃ શરાણાં નતપર્વણામ્ ।
ઇષુભિશ્છાદ્યમાનાનાં સમરે સવ્યસાચિના ॥

અસજ્જન્તસ્તનુત્રેષુ શરૌઘાઃ પ્રાપતન્ભુવિ ।
ઇન્દ્રાશનિસમસ્પર્શા ગાણ્ડીવપ્રેષિતાઃ શરાઃ ॥

નરાન્નાગાન્સમાહત્ય હયાંશ્ચાપિ વિશામ્પતે ।
અપતન્ત રણે બાણાઃ પતઙ્ગા ઇવ ઘોષિણઃ ॥

આસીત્સર્વમવચ્છન્નં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ ।
ન પ્રાજ્ઞાયન્ત સમરે દિશો વા પ્રદિશોપિ વા ॥

સર્વમાસીજ્જગત્પૂર્ણં પાર્થનામાઙ્કિતૈઃ શરૈઃ ।
રુક્મપુઙ્ખૈસ્તૈલધૌતૈઃ કર્મારપરિમાર્જિતૈઃ ॥

તે દહ્યમાનાઃ પાર્થેન પાવકેનેવ કુઞ્જરાઃ ।
પાર્થં ન પ્રાજહુર્ઘારા વધ્યમાનાઃ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

શરચાપધરઃ પાર્થઃ પ્રજ્વલન્નિવ ભાસ્કરઃ ।
દદાહ સમરે યોધાન્કક્ષમગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

યથા વનાન્તે વનપૈર્વિસૃષ્ટઃ કક્ષં દહેત્કૃષ્ણગતિઃ સુઘોષઃ ।
ભૂરિદ્રુમં શુષ્કલતાવિતાનં ભૃશં સમૃદ્ધો જ્વલનઃ પ્રતાપી ॥

એવં સ નારાચગણમ્પ્રતાપી શરાર્ચિરુચ્ચાવચતિગ્મતેજાઃ ।
દદાહ સર્વાં તવ પુત્રસેના-- મમૃષ્યમાણસ્તરસા તરસ્વી ॥

તસ્યેષવઃ પ્રાણહરાઃ સુમુક્તા નાસજ્જન્વૈ વર્મસુ રુક્મપુઙ્ખાઃ ।
ન ચ દ્વિતીયં પ્રમુમોચ બાણં નરે હયે વા પરમદ્વિપે વા ॥

અનેકરૂપાકૃતિભિર્હિ બાણૈ-- ર્મહારથાનીકમનુપ્રવિશ્ય ।
સ એવ એકસ્તવ પુત્રસ્ય સેનાં જઘાન દૈત્યાનિવ વજ્રપાણિઃ ॥