મહાભારત · અધ્યાય 8.98

અથાબ્રવીદ્વાસુદેવો મહાત્મા રાધેય દિષ્ટ્યા સ્મરસીહ ધર્મમ્ ।
ધર્મે હિ બદ્ધા સતતં હિ પાર્થા-- સ્તેભ્યસ્તતો વૃદ્ધિસૌ દદાતિ ॥

ધર્માદપેતાઃ પરિપન્થિનસ્તે તસ્માદ્ગતા વૈ કુરવો વિનાશમ્ ।
પ્રાયેણ નીચા વ્યસનેષુ મગ્ના નિન્દન્તિ દૈવં ન તુ દુષ્કૃતં સ્વમ્ ॥

કૃષ્ણાં સભાં કર્ણ યદેકવસ્ત્રા-- માનીતવાંસ્ત્વં ચ સુયોધનશ્ચ ।
દુઃશાસનઃ શકુનિઃ સૌબલશ્ચ । ધર્મસ્તદા તે રુચિતો ન કસ્માત્ ॥

યદા સભાયાં રાજાનમનક્ષજ્ઞં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
આનીય જિતવન્તો વૈ ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

વનવાસે વ્યતીતે ચ કર્ણ વર્ષે ત્રયોદશે ।
ન પ્રયચ્છસિ યદ્રાજ્યં ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

યદ્ભીમસેનં સર્પૈશ્ચ વિષયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ ।
આચરત્ત્વન્મતે રાજા ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

યદ્વારણાવતે પાર્થાન્સુપ્તાઞ્જતુગૃહે તદા ।
હન્તુકામાસ્તદા યૂયં ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

યદા રજસ્વલાં કૃષ્ણાં દુઃશાસનવશે સ્થિતામ્ ।
સભાયાં પ્રાહસઃ કર્ણ ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

યદનાર્યૈઃ પુરા કૃષ્ણાં ક્લિશ્યમાનામનાગસમ્ ।
ઉપપ્રેક્ષસિ રાધેય ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

વિનષ્ટાઃ પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણે શાશ્વતં નરકં ગતાઃ । પતિમન્યં વૃણીષ્વેતિ વદંસ્ત્વં ગજગામિનીમ્ ।
ઉપપ્રેક્ષસિ રાધેય ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

રાજ્યલુબ્ધઃ પુનઃ કર્ણ સમાહ્વયસિ પાણ્ડવાન્ ।
યદા શકુનિમાશ્રિત્ય ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

યદાઽભિમન્યું બહવો યુદ્ધે જઘ્નુર્મહારથાઃ ।
પરિવાર્ય રણે બાલં ક્વ તે ધર્મસ્તદા ગતઃ ॥

[યદ્યેષ ધર્મસ્તત્ર ન વિદ્યતે હિ કિં સર્વથા તાલુવિશોષણેન ।
અદ્યેહ ધર્મ્યાણિ વિધત્સ્વ સૂત તથાપિ જીવન્ન વિમોક્ષ્યસે હિ ॥

નલો હ્યક્ષૈર્નિર્જિતઃ પુષ્કરેણ પુનર્યશો રાજ્યમવાપ વીર્યાત્ ।
પ્રાપ્તાસ્તથા પાણ્ડવા બાહુવીર્યા-- ત્સર્વૈઃ સમેતાઃ પરિવૃત્તલોભાઃ ॥

નિહત્ય શત્રૂન્સમરે પ્રવૃદ્ધા-- ન્સસોમકા રાજ્યમવાપ્નુયુસ્તે ।
તથા ગતા ધાર્તરાષ્ટ્રા વિનાશં ધર્માભિગુપ્તૈઃ સતતં નૃસિંહૈઃ] ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તદા કર્ણો વાસુદેવેન ભારત ।
લજ્જયાવનતો ભૂત્વા નોત્તરં કિઞ્ચિદુક્તવાન્ ॥

ક્રોધાત્પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠો ધનુરુદ્યમ્ય ભારત ।
યોધયામાસ વૈ પાર્થં મહાવેગપરાક્રમઃ ॥

તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવઃ ફલ્ગુનં પુરુષર્ષભમ્ ।
દિવ્યાસ્ત્રેણૈવ નિર્ભિદ્ય પાતયસ્વ મહાબલ ॥

એવમુક્તસ્તુ દેવેન ક્રોધમાગાત્તદાઽર્જુનઃ ।
મન્યુમભ્યાવિશદ્ધોરં સ્મૃત્વા તત્તુ ધનઞ્જયઃ ॥

તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય સર્વેભ્યઃ સ્રોતોભ્યસ્તેજસોઽર્ચિષઃ ।
પ્રાદુરાસંસ્તદા રાજંસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તત્સમીક્ષ્ય તતઃ કર્ણો બ્રહ્માસ્ત્રેણ ધનઞ્જયમ્ ।
અભ્યવર્ષત્પુનર્યત્નમકરોદ્રથસર્જને ॥

બ્રહ્માસ્ત્રેણવ તં પાર્થો કવર્ષ શરવૃષ્ટિભિઃ ।
તદસ્ત્રમસ્ત્રેણાવાર્ય પ્રજહાર ચ પાણ્ડવઃ ॥

તતોઽન્યદસ્ત્રં કૌન્તેયો દયિતં જાતવેદસઃ ।
મુમોચ કર્ણમુદ્દિશ્ય તત્પ્રજજ્વાલ તેજસા ॥

વારુણેન તતઃ કર્ણઃ શમયામાસ પાવક્રમ્ ।
જીમૂતૈશ્ચ દિશઃ સર્વાશ્ચક્રે તિમિરદુર્દિનાઃ ॥

પાણ્ડવેયસ્ત્વસમ્ભ્રાન્તો વાયવ્યાસ્ત્રેણ વીર્યવાન્ ।
અપોવાહ તદાઽભ્રાણિ રાધેયસ્ય પ્રપશ્યતઃ ॥

[તતઃ શરં મહાઘોરં જ્વલન્તિમિવ પાવકમ્ ।
આદદે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૂતપુત્રો જિઘાંસયા ॥

યોજ્યમાને તતસ્તસ્મિન્બાણે ધનુષિ પૂજિતે ।
ચચાલ પૃથિવી રાજન્સશૈલવનકાનના ॥

વવૌ સશર્કરો વાયુર્દિશશ્ચ રજસા વૃતાઃ ।
હાહાકારશ્ચ સંવજ્ઞે સુરાણાં દિવિ ભારત ॥

તમિગું સન્ધિતં દૃષ્ટ્વા સૂતપુત્રેણ મારિષ ।
વિષાદં પરમં જગ્મુઃ પાણ્ડવા દીનચેતસઃ ॥

સ સાયકઃ કર્ણભુજપ્રમુક્તઃ શક્રાશનિગ્રખ્યરુચિઃ શિતાગ્રઃ ।
મુલાન્તરં પ્રાપ્ય ધનઞ્જયસ્ય વિવેશ વલ્મીકમિવોરમોત્તમઃ ॥

સ રાઢવિદ્ધઃ સમરે મહાત્મા વિધૂર્ણમાનઃ શ્લથહસ્તગાણ્ડિવઃ ।
ચચાલ વીભત્સુરમિત્રમર્દનઃ ક્ષિતેઃ પ્રકમ્પે ચ યથાઽચલોત્તમઃ ॥

તદન્તરં પ્રાપ્ય વૃષો મહારથો રથાઙ્ગસુર્વીગતમુજ્જિહીર્ષુઃ ।
રથાદવપ્લુત્ય નિગૃહ્ય દોર્ભ્યાં શશાક દૈવાન્ન મહાબલોઽપિ ॥

તતઃ કિરીટિ પ્રતિલભ્ય સઞ્જ્ઞાં જગ્રાહ બાણં યમદણ્ડકલ્પમ્ ।
તતોઽર્જુનઃ પ્રાઞ્જલિકં મહાત્મા તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવોઽપિ પાર્થમ્ ॥

છિન્ધ્યસ્ય મૂર્ધાનમરેઃ શરેણ ન યાવદારોહતિ વૈ રથં વૃષઃ ।
તથૈવ સમ્પૂજ્ય સ તદ્વચઃ પ્રભો-- સ્તતઃ શરં પ્રજ્વલિતં પ્રગૃહ્ય । જઘાન કક્ષામમલાર્કવર્ણાં મહારથે રથચક્રે વિમગ્ને ॥

તં હસ્તિકક્ષાપ્રવરં સુકેતું સુવર્ણમુક્તામણિવજ્રજુષ્ટમ્ ।
કલાપ્રકૃષ્ટોત્તમશિલ્પિયત્નૈઃ કૃતં સુરૂપં તપનીયચિત્રમ્ ॥

જયાસ્પદં તવ સૈન્યસ્ય નિત્ય--- મમિત્રવિત્રાસનમીડ્યરૂપમ્ ।
વિખ્યાતમાદિત્યસુતસ્ય લોકે ત્વિષા સમં પાવકભાનુચન્દ્રૈઃ ॥

તતઃ ક્ષુરપ્રેણ સુસંશિતેન સુવર્ણપુઙ્ખેન હુતાગ્નિવર્ચસા ।
શ્રિયા જ્વલન્તં ધ્વજમુન્મમાથ મહારથસ્યાધિરથેઃ કિરીટી ॥

યશશ્ચ દર્પશ્ચ તથા પ્રિયાણિ સર્વાણિ કાર્યાણિ ચ તેન કેતુના ।
સાકં કુરૂણાં હૃદયાનિ ચાપતન્ બભૂવ હાહેતિ ચ નિઃસ્વનો મહાન્ ॥

દ્વષ્ટ્વા ધ્વજં પાતિતમાશુકારિણા કુરુપ્રવીરેણ નિકૃત્તમાહવે ।
નાશંસિરે સૂતપુત્રસ્ય સર્વે જયં તદા ભારત યે ત્વદીયાઃ ॥

અથ ત્વરન્કર્ણવધાય પાર્થો મહેદ્રવજ્રાનલદણ્ડસન્નિભમ્ ।
આદત્ત ચાથાઞ્જલિકં નિષઙ્ગા-- ત્સહસ્રરશ્મેરિવ રશ્મિમુત્તમમ્ ॥

મર્મચ્છિદં શોણિતમાંસદિગ્ધં વૈશ્વાનરાર્કપ્રતિમં મહાર્હમ્ ।
નરાશ્વનાગાસુહરં ત્ર્યરત્નિં ષડ્વાજમઞ્જોગતિમુગ્રવેગમ્ ॥

સહસ્રનેત્રાશનિતુલ્યવીર્યં કાલાનલં વ્યાત્તમિવાતિઘોરમ્ ।
પિનાકનારાયણચક્રસન્નિભં ભયઙ્કરં પ્રાણભૃતાં વિનાશનમ્ ॥

જગ્રાહ પાર્થઃ સ શરં પ્રહૃષ્ટો યો દેવસઙ્ઘૈરપિ દુર્નિવાર્યઃ ।
સમ્પૂજિતો યઃ સતતં મહાત્મા દેવાસુરાન્યો વિજયેન્મહેષુઃ ॥

તં વૈ પ્રમૃષ્ટં પ્રસમીક્ષ્ય યુદ્ધે ચચાલ સર્વં સચરાચરં જગત્ ।
કૃત્સ્નં જગત્સ્વસ્ત્યૃષયોઽભિચક્રુ-- સ્તમુદ્યતં પ્રેક્ષ્ય મહાહવેષુમ્ ॥

તતસ્તુ તં વૈ શરમપ્રમેયં ગાણ્ડીવધન્વા ધનુષિ વ્યયોજયત્ ।
યુક્ત્વા મહાસ્ત્રેણ પરેણ ચાપં વિકૃષ્ય ગાણ્ડીવમુવાચ સત્વરમ્ ॥

અયં હાસ્ત્રપ્રહિતો મહાશરઃ શરીરહૃચ્ચાસુહરશ્ચ દુર્હૃદઃ ।
તપોઽસ્તિ તપ્તં ગુરવશ્ચ તોષિતા મયા યદીષ્ટં સુહુતં યદિ શ્રુતમ્ ॥

અનેન સત્યેન નિહન્ત્વયં શરઃ સુસંહિતઃ કર્ણમરિં મમોર્જિતમ્ ।
ઇત્યૂચિવાંસ્તં પ્રમુમોચ બાણં ધનઞ્જયઃ કર્ણવધાય ઘોરમ્ ॥

કૃત્યા હ્યથર્વાઙ્ગિરસી પ્રચોદિતા યથા તથા ત્વં જહિ શાત્રવં મમ ।
બ્રુવન્કિરીટી તમતિપ્રહૃષ્ટો-- ઽસૃજદ્દેવાનાં જયહેતું મહેષુમ્ ॥

જિઘાંસુરર્કેન્દુસમપ્રભાવઃ કર્ણં વશી પાણ્ડવઃ ક્ષિપ્રકારી ।
તતો વિમુક્તો બલિના મહેષુઃ પ્રજ્વાલયામાસ નભો દિશશ્ચ ॥

સૈન્યાન્યનેકાનિ ચ વિપ્રમોહ્ય ગાણ્ડીવમુક્તેન તતો મહાત્મા ।
તેનાર્જુનસ્તન્મહનીયમસ્ય શિરોઽહરત્સૂતપુત્રસ્ય રાજન્ ॥

શરોત્તમેનાઞ્જલિકેન રાજં-- સ્તદા મહાસ્ત્રપ્રતિમન્ત્રિતેન ।
પાર્થોઽપરાહ્ણે શિર ઉચ્ચકર્ત વૈકર્તનસ્યાથ મહેન્દ્રસૂનુઃ । છિન્નં પપાતાઞ્જલિકેન તૂર્ણં કાયશ્ચ પશ્ચાદ્ધરણીં જગામ ॥

તદુદ્યતાદિત્યસમાનતેજસં શરન્નભોમધ્યગભાસ્કરોપમમ્ ।
વરાઙ્ગમુર્વ્યામપતચ્ચમુમૂખે દિવાકરોઽસ્તાદિવ રક્તમણ્ડલઃ ॥

તતોઽસ્ય દેહં સતતં સુખૈધિતં સુરૂપમત્યર્થસુખં સુગન્ધિ ચ ।
પરેણ કૃચ્છ્રેણ શિરઃ સમત્યજ-- દ્ગૃહં મહર્ધીન્નિવસન્નિવેશ્વરઃ ॥

શરૈર્વિભિન્નં વ્યસુ તત્સુવર્ચસઃ પપાત કર્ણસ્ય શરીમુચ્છ્રિતમ્ ।
સ્રવદ્વ્રણં ગૈરિકતોયવિસ્રવં ગિરેર્યથા વજ્રહતં મહાશિરઃ ॥

દેહાચ્ચ કર્ણસ્ય નિપાતિતસ્ય તેજઃ સૂર્યં ખં વિતત્યાવિવેશ ।
તદદ્ભુતં સર્વમનુષ્યયોધાઃ સન્દૃષ્ટવન્તો નિહતે સ્મ કર્ણે ॥

તતઃ શઙ્ખાન્પાણ્ડવા દધ્મુરુચ્ચૈ-- ર્દૃષ્ટ્વા કર્ણં પાતિતં ફલ્ગુનેન ।
તથૈવ કૃષ્ણશ્ચ ધનઞ્જયશ્ચ હષ્ટૌ યમૌ દધ્મતુર્વારિજાતૌ ॥

તં સોમકાઃ પ્રેક્ષ્ય હતં શયાનં સૈન્યૈઃ સાર્ધં સિંહનાદાન્પ્રચક્રુઃ ।
તૂર્યાણિ સઞ્જઘ્નુરતીવ હૃષ્ટા વાસાંસિ ચૈવાદુધુવુર્ભુજાંશ્ચ ॥

સંવર્ધયન્તશ્ચ નરેન્દ્ર યોધાઃ પાર્થં સમાજગ્મુરતીવ હૃષ્ટાઃ ।
બલાન્વિતાશ્ચાપરે હ્યપ્યનૃત્ય-- ન્નન્યોન્યમાશ્લિષ્ય નદન્ત ઊચુઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ કર્ણં ભુવિ વા વિપન્નં કૃત્તં રથાત્સાયકૈરર્જુનસ્ય ।
મહાનિલેનાદ્રિમિવાપવિદ્વં યજ્ઞાવસાનેઽગ્નિમિવ પ્રશાન્તમ્ ॥

તદાનનં સૂર્યસુતસ્ય રાજ-- ન્વિભ્રાજતે પદ્મિવાવનાલમ્ ।
રરાજ કર્ણસ્ય શિરો નિકૃત્ત-- મસ્તન્ગતં ભાસ્કરસ્યેવ બિમ્બમ્ ॥

શરૈરાચિતસર્વાઙ્ગઃ શોણિતૌઘપરિપ્લુતઃ ।
રરાજ દેહઃ કર્ણસ્ય સ્વરશ્મિભિરિવાંશુમાન્ ॥

પ્રતાપ્ય સેનામામિત્રીં દીપ્તૈઃ શરગભસ્તિભિઃ ।
બલિનાર્જુનકાલેન નીતોઽસ્તં કર્ણભાસ્કરઃ ॥

અસ્તં ગચ્છન્યથાઽદિત્યઃ પ્રભામાદાય ગચ્છતિ ।
તથા જીવિતમાહાય કર્ણસ્યેષુર્જગામ સઃ ॥

અપરાહ્ણેઽપરાહ્ણસ્ય સૂતપુત્રસ્ય મારિષ ।
છિન્નમઞ્જલિકેનાજૌ સોત્સેધમપતચ્છિરઃ ॥

ઉપર્યુપરિ સૈન્યાનાં વિનિઘ્નન્નિતરાઞ્જનાન્ ।
શિરઃ કર્ણસ્ય સોઽત્સેધમિષુઃ સોપ્યહરદ્દ્રુતમ્ ॥

કર્ણં તુ શૂરં પતિતં પૃથિવ્યાં શરાચિતં શોણિતદિગ્ધગાત્રમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શયાનં ભુવિ મદ્રરાજ-- શ્છિન્નધ્વજેનાથ યયૌ રથેન ॥

હતે કર્ણે કુરવઃ પ્રાદ્રવન્ત ભયાર્દિતા ગાઢવિદ્ધાશ્ચ સઙ્ખ્યે ।
અવેક્ષમાણા મુહુરર્જુનસ્ય ધ્વજં મહાન્તં વપુષા જ્વલન્તમ્ ॥

તચ્છિરો ભરતશ્રેષ્ઠ શોભયામાસ મેદિનીમ્ ।
યદૃચ્છયેવ પતિતં મણ્ડલં ચાણ્ડદીધિતેઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા સમરવિમર્દ લબ્ધનિદ્રં દષ્ટોષ્ઠં રુધિરપીરતકાતરાક્ષમ્ ।
રાધેયં રથવરપૃષ્ઠસન્નિષણ્ણં હીનાંશુર્દિવસકરો મુહૂર્તમાસીત્ ॥

નિઃશબ્દતૂર્યં હતયોધમુખ્યં પ્રશાન્તદર્પં ધૃતરાષ્ટ્રસૈન્યમ્ ।
ન શોભતે સૂર્યસુતેન હીનં વૃન્દં ગ્રહાણામિવ ચન્દ્રહીનમ્ ॥

સહસ્રનેત્રપ્રતિમાનકર્મણઃ સહસ્રપત્રપ્રતિમાનનં શુભમ્ ।
સહસ્રરશ્મિર્દિવસક્ષયે યથા તથાઽપતત્કર્ણશિરો વસુન્ધરામ્ ॥

વ્યૂઢોરસ્કં કમલવદનં તપ્તહેમાવભાસં કર્ણં દૃષ્ટ્વા ભુવિ નિપતિતં પાર્થબાણાભિતપ્તમ્ ।
પાંસુગ્રસ્તં મલિનમસકૃત્પુત્રમન્વીક્ષમાણો મન્દમ્મન્દં વ્રજતિ સવિતા મન્દિરં મન્દરશ્મિઃ ॥