મહાભારત · અધ્યાય 8.81

શ્રુત્વા તુ રથનિર્ઘોષં સિંહનાદં ચ સંયુગે ।
અર્જુનઃ પ્રાહ ગોવિન્દં શીઘ્રં વાહય વાજિનઃ ॥

અર્જુનસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગોવિન્દોઽર્જુનમબ્રવીત્ ।
એષ ગચ્છામિ સુક્ષિપ્રં યત્ર ભીમો વ્યવસ્થિતઃ ॥

તં યાન્તમશ્વા હિમશઙ્ખવર્ણાઃ સુવર્ણમુક્તામણિજાલનદ્ધાઃ ।
જમ્ભં જિઘાંસું પ્રગૃહીતવજ્રં હયા યથા તત્ર યથા વહંસ્તદા ॥

રથાશ્વમાતઙ્ગપદાતિસઙ્ઘા બાણસ્વનૈર્નેમિખુરસ્વનૈશ્ચ ।
સન્નાદયન્તો વસુધાં દિશશ્ચ ક્રુદ્ધા નૃસિંહા જયમભ્યુદીયઃ ॥

તેષાં ચ પાર્થસ્ય ચ મારિષાસી-- દ્દેહાસુપાપક્ષપણં સુયુદ્ધમ્ ।
ત્રૈલોક્યહેતોરસુરૈર્યથાસી-- દ્દેવસ્ય વિષ્ણોર્જયતાં વરસ્ય ॥

તૈરસ્તમુચ્ચાવચમાયુધં ત-- દેકઃ પ્રચિચ્છેદ કિરીટમાલી ।
ક્ષુરાર્ધચન્દ્રૈર્નિશિતૈશ્ચ ભલ્લૈઃ શિરાંસિ તેષાં બહુધા ચ બાહૂન્ ॥

છત્રાણિ વાલવ્યજનાનિ કેતૂ-- નશ્વાન્રથાન્પત્તિગણાન્દ્વિપાંશ્ચ ।
તે પેતુરુર્વ્યાં બહુધા વિકૃત્તા વાતપ્રણુન્નાનિ યથા વનાનિ ॥

સુવર્ણજાલાવનતા મહાગજાઃ સવૈજયન્તીધ્વજયોધકલ્પિતાઃ ।
સુવર્ણપુઙ્ઘૈરિષુભિઃ સમાચિતા-- શકાશિરે પ્રજ્વલિતા યથાચલાઃ ॥

વિદાર્ય નાગાશ્વરથાન્ધઞ્જયઃ શરોત્તમૈર્વાસવવજ્રસન્નિભૈઃ ।
દ્રુતં યયૌ કર્ણજિઘાંસયા તથા યથા મરુત્વાન્બલભેદને પુરા ॥

તતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રસ્તવ સૈન્યમરિન્દમઃ ।
પ્રવિવેશ મહાબાહુર્મકરઃ સાગરં યથા ॥

તં હૃષ્ટાસ્તાવકા રાજન્રથપત્તિસમન્વિતાઃ ।
ગજાશ્વસાદિબહુલાઃ પાણ્ડવં સમુપાદ્રવન્ ॥

તેષામાપતતાં પાર્થમારાવઃ સુમહાનભૂત્ ।
સાગરસ્યેવ ક્ષુબ્ધસ્ય યથા સ્યાત્સલિલસ્વનઃ ॥

તે તુ તં પુરુષવ્યાઘ્રં વ્યાઘ્રા ઇવ મહારથાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સઙ્ગ્રામે ત્યક્ત્વા પ્રાણકૃતં ભયમ્ ॥

તેષામાપતતાં તત્ર શરવર્ષાણિ મુઞ્ચતામ્ ।
અર્જુનો વ્યધમત્સૈન્યં મહાવાતો ઘનાનિવ ॥

તેઽર્જુનં સહિતા ભૂત્વા રથવંશૈઃ ગ્રહારિણઃ ।
અભિયાય મહેષ્વાસા વિવ્યધુર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તતોઽર્જુનઃ સહસ્રાણિ રથવારણવાજિનામ્ ।
પ્રેષયામાસ વિશિખૈર્યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે પાર્થચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
તત્રતત્ર સ્મ લીયન્તે ભયે જાતે મહારથાઃ ॥

તેષાં ચતુઃશતાન્વીરાન્યતમાનાન્મહારથાન્ ।
અર્જુનો નિશિતૈર્બાણૈરનયદ્યમસાદનમ્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે નાનાલિઙ્ગૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ ।
અર્જુનં સમભિત્યજ્ય દુદ્રુવુર્વૈ દિશો દશ ॥

તેષાં શબ્દો મહાનાસીદ્દ્રવતાં વાહિનીમુખે ।
મેઘૌઘસ્યેવ ભદ્રં તે ગિરિમાસાદ્ય દીર્યતઃ ॥

તાં તુ સેનાં ભૃશં વિદ્ધ્વા દ્રાવયિત્વાઽર્જુનઃ શરૈઃ ।
પ્રાયાદભિમુખઃ પાર્થઃ સૂતાનીકં હિ મારિષ ॥

તસ્ય શબ્દો મહાનાસીત્પરાનભિમુખસ્ય વૈ ।
ગરુડસ્યેવ પતતઃ પન્નગાર્થે યથા પુરા ॥

તં તુ શબ્દમભિશ્રુત્ય ભીમસેનો મહાબલઃ ।
બભૂવ પરમપ્રીતઃ પાર્થદર્શનલાલસઃ ॥

શ્રુત્વૈવ પાર્થમાયાન્તં ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્મહારાજ સેનાં તવ મમર્દ હ ॥

સ વાયુવીર્યપ્રતિમો વાયુવેગસમો જવે ।
વાયુવદ્વ્યચરદ્ભીમો વાયુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તેનાદ્યમાના રાજેન્દ્ર સેના તવ વિશામ્પતે ।
વ્યભ્રશ્યત મહારાજ ભિન્ના નૌરિવ સાગરે ॥

તાં તુ સેનાં તદા ભીમો દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ ।
શરૈરવચકર્તોગ્રૈઃ પ્રેપયિષ્યન્યમક્ષયમ્ ॥

તત્ર ભારત ભીમસ્ય બલં દૃષ્ટ્વાતિમાનુષમ્ ।
વ્યત્રસ્યન્ત રણે યોધાઃ કાલસ્યેવ યુગક્ષયે ॥

તથાઽર્દિતાન્ભીમબલાન્ભીમસેનેન ભારત ।
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનો રાજા ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

સૈનિકાંશ્ચ મહેષ્વાસાન્યોધાંશ્ચ ભરતર્ષભ ।
સમાદિશન્રણે સર્વાન્હત ભીમમિતિ સ્મ હ ॥

તસ્મિન્હતે હતં મન્યે પાણ્ડુસૈન્યમશેષતઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ તામાજ્ઞાં તવ પુત્રસ્ય પાર્થિવાઃ ।
ભીમં પ્રચ્છાદયામાસુઃ શરવર્ષૈઃ સમન્તતઃ ॥

ગજાશ્ચ બહુલા રાજન્નરાશ્ચ જયગૃદ્ધિનઃ ।
રથે સ્થિતાશ્ચ રાજેન્દ્ર પરિવવ્રુર્વૃકોદરમ્ ॥

સ તૈઃ પરિવૃતઃ શૂરૈઃ શૂરો રાજન્સમન્તતઃ ।
શુશુભે ભરતશ્રેષ્ઠો નક્ષત્રૈરિવ ચન્દ્રમાઃ ॥

પરિવેષી યથા સોમઃ પરિપૂર્ણો વિરાજતે । સ રરાજ તથા સઙ્ખ્યે દર્શનીયો નરોત્તમઃ ।
નિર્વિશેષો મહારાજ વિજયેનૈવ સંયુગે ॥

તસ્ય તે પાર્થિવાઃ સર્વે શરવૃષ્ટિં સમાસૃજન્ ।
ક્રોધરક્તેક્ષણાઃ શૂરા હન્તુકામા વૃકોદરમ્ ॥

તાં વિદાર્ય મહાસેનાં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
નિશ્ચક્રામ રણાદ્ભીમો મત્સ્યો જાલાદિવામ્ભસિ ॥

હત્વા દશસહસ્રાણિ ગજાનામનિવર્તિનામ્ ।
નૃણાં શતસહસ્રે દ્વે દ્વે શતે ચૈવ ભારત ॥

પઞ્ચ ચાશ્વસહસ્રાણિ રથાનાં શતમેવ ચ ।
હત્વા પ્રાસ્યન્દયદ્ભીમો નદીં શોણિતવાહિનીમ્ ॥

શોણિતોદાં રથાવર્તાં હસ્તિગ્રાહસમાકુલામ્ ।
નરમીનાશ્વનક્રાન્તાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્ ॥

સઞ્છિન્નભુજનાગેન્દ્રાં બહુરત્નાપહારિણીમ્ ।
ઊરુગ્રાહાં મજ્જપઙ્કાં શીર્ષોપલસમાવૃતામ્ ॥

ધનુઃકાશાં શરાવાપાં ગદાપરિઘકેતનામ્ ।
હંસછત્રધ્વજોપેતામુષ્ણીષવરફેનિલામ્ ॥

હારપદ્માકરાં ચૈવ ભૂમિરેણૂર્મિમાલિનીમ્ ।
આર્યવૃત્તવતીં સઙ્ખ્યે સુતરાં ભીરુદુસ્તરામ્ ॥

યોધગ્રાહવતીં સઙ્ખ્યે વહન્તીં પિતૃસાદનમ્ ।
ક્ષણેન પુરુષવ્યાઘ્રઃ પ્રાવર્તયત નિમ્નગામ્ ॥

યથા વૈતરણીમુગ્રાં દુસ્તરામકૃતાત્મભિઃ ।
તથા દુસ્તરણીં ઘોરાં ભીરૂણાં ભયવર્ધનીમ્ ॥

યતોયતઃ પાણ્ડવેયઃ પ્રવિષ્ટો રથસત્તમઃ ।
તતસ્તતઃ પ્રાપતન્વૈ યોધાઃ શતસહસ્રશઃ ॥

એવં દૃષ્ટ્વા કૃતં કર્મ ભીમસેનેન સંયુગે ।
દુર્યોધનો મહારાજ શકુનિં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

જહિ માતુલ સઙ્ગ્રામે ભીમસેનં મહાબલમ્ ।
અસ્મિઞ્જિતે જિતં મન્યે પાણ્ડવેયં મહાબલમ્ ॥

તતઃ પ્રાયાન્મહારાજ સૌબલેયઃ પ્રતાપવાન્ ।
રણાય મહતે યુક્તો ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતઃ ॥

સ સમાસાદ્ય સઙ્ગ્રામે ભીમં ભીમપરાક્રમમ્ ।
વારયામાસ તં વીરો વેલેવ મકરાલયમ્ ॥

સન્ન્યવર્તત તં ભીમો વાર્યમાણઃ શિતૈઃ શરૈઃ । શકુનિસ્તસ્ય રાજેન્દ્ર વામપાર્શ્વે સ્તનાન્તરે ।
પ્રેષયામાસ નારાચાન્રુક્મપુઙ્ખાઞ્શિલાશિતાન્ ॥

વર્મ ભિત્ત્વા તુ તે ઘોરાઃ પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ।
ન્યમ઼ઞ્જન્ત મહારાજ કઙ્કબર્હિણવાસસઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો રણે ભીમઃ શરં રુક્મવિભૂષિતમ્ ।
પ્રેષયામાસ સ રુષા સૌબલં પ્રતિ ભારત ॥

તમાયાન્તં શરં ઘોરં શકુનિઃ શત્રુતાપનઃ ।
ચિચ્છેદ સપ્તધા રાજન્કૃતહસ્તો મહાબલઃ ॥

તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ ભીમઃ ક્રુદ્ધો વિશામ્પતે ।
ધનુશ્છિચ્છેદ ભલ્લેન સૌબલસ્ય હસન્નિવ ॥

તદપાસ્ય ધનુશ્છિન્નં સૌબલેયઃ પ્રતાપવાન્ । અન્યદાદાય વેગેન ધનુર્ભલ્લાંશ્ચ ષોડશ ।
તૈસ્તસ્ય તુ મહારાજ ભલ્લૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

દ્વાભ્યાં સ સારથિં હ્યાર્ચ્છદ્ભીમં સપ્તભિરેવ ચ । ધ્વજમેકેન ચિચ્છેદ દ્વાભ્યાં છત્રં વિશામ્પતે ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાન્વિવ્યાધ સુબલાત્મજઃ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ।
શક્તિં ચિક્ષેપ સમરે રુક્મદણ્ડામયસ્મયીમ્ ॥

સા ભીમભુજનિર્મુક્તા નાગજિહ્વેન ચઞ્ચલા ।
નિપપાત રણે તૂર્ણં સૌબલસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તતસ્તામેવ સન્ગૃહ્ય શક્તિં કનકભૂષણામ્ ।
ભીમસેનાય ચિક્ષેપ ક્રુદ્ધરૂપો વિશામ્પતે ॥

સા નિર્ભિદ્ય ભુજં સવ્યં પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ।
નિપપાત તદા ભૂમૌ યથા વિદ્યુન્નભશ્ચ્યુતા ॥

અથોત્ક્રુષ્ટં મહારાજ ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સમન્તતઃ ।
ન તુ તં મમૃષે ભીમઃ સિંહનાદં તરસ્વિનામ્ ॥

અન્યદ્ગૃહ્ય ધનુઃ સજ્યં ત્વરમાણો મહાબલઃ । મુહૂર્તાદિવ રાજેન્દ્ર ચ્છાદયામાસ સાયકૈઃ ।
સૌબલસ્ય બલં સઙ્ખ્યે ત્યક્ત્વા નાદં મહાબલઃ ॥

તસ્યાશ્વાંશ્ચતુરો હત્વા સૂતં ચૈવ વિશામ્પતે ।
ધ્વજં ચિચ્છેદ ભલ્લેન ત્વરમાણઃ પરાક્રમી ॥

હતાશ્વં રથમુત્સૃજ્ય ત્વરમાણો નરોત્તમઃ ।
તસ્થૌ વિસ્ફારયંશ્ચાપં ક્રોધરક્તેક્ષણઃ શ્વસન્ ॥

શરૈશ્ચ બહુધા રાજન્ભીમમાર્ચ્છત્સમન્તતઃ ॥

પ્રતિહત્ય તુ વેગેન ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ સઙ્ક્રુદ્ધો વિવ્યાધ ચ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો બલવતા શત્રુણા શત્રુકર્શનઃ ।
નિપપાત તદા ભૂમૌ કિઞ્ચિત્પ્રાણો નરાધિપઃ ॥

તતસ્તં વિહ્વલં જ્ઞાત્વા પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે ।
અપોવાહ રથેનાજૌ ભીમસેનસ્ય પશ્યતઃ ॥

શકુનિં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પરાઙ્મુખાઃ ।
પ્રદુદ્રુવુર્દિશો ભીતા ભીમસેનભયાત્પ્રભો ॥

સૌબલે નિર્જિતે રાજન્ભીમસેનેન ધન્વિના । ભયેન મહતાઽવિષ્ટઃ પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
અપાયાજ્જવનૈરશ્વૈઃ સાપેક્ષો માતુલં પ્રતિ ॥

પરાઙ્મુખં તુ રાજાનં દૃષ્ટ્વા સૈન્યાનિ ભારત ।
વિપ્રજગ્મુઃ સમુત્સૃજ્ય દ્વૈરથાનિ સમન્તતઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા વિદ્રુતાન્સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પરાઙ્મુખાન્ ।
જવેનાભ્યાપતદ્ભીમઃ કિરઞ્શરશતાન્બહૂન્ ॥

તે વધ્યમાના ભીમેન ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પરાઙ્મુખાઃ ।
કર્ણમાસાદ્ય સમરે સ્થિતા રાજન્સમન્તતઃ ॥

સ હિ તેષાં મહાવીર્યો દ્વીપોઽભૂત્સુમહાબલઃ ।
ભિન્નનૌકા યથા રાજન્દ્વીપમાસાદ્ય નિર્વૃતાઃ ॥

ભવન્તિ પુરુષવ્યાઘ્ર નાવિકાઃ કાલપર્યયે ।
તથા કર્ણં સમાસાદ્ય તાવકાઃ પુરુષર્ષભ ॥

સમાશ્વસ્તાઃ સ્થિતા રાજન્સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્ ।
સમાજગ્મુશ્ચ યુદ્ધાય મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તનમ્ ॥