મહાભારત · અધ્યાય 8.80

અથ ત્વિદાનીં તુમુલે વિમર્દે દ્વિષદ્ભિરેકો બહુભિઃ સમાવૃતઃ ।
મહારણે સારથિમિત્યુવાચ ભીમશ્ચમૂં વાહય ધાર્તરાષ્ટ્રીમ્ । ત્વં સારથે યાહિ જવેન વાહૈ-- ર્નયામ્યેતાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્યમાય ॥

સઞ્ચોદિતો ભીમસેનેન ચૈવં સ સારથિઃ પુત્રબલં ત્વદીયમ્ ।
પ્રાયાત્તતઃ સત્વરમુગ્રવેગો યતો ભીમસ્તદ્બલં ગન્તુમૈચ્છત્ ॥

તતોઽપરે નાગરથાશ્વપત્તિભિઃ
પ્રત્યુદ્યયુસ્તં કુરવઃ સમન્તાત્ ।
ભીમસ્ય વાહાગ્ર્યમુદારવેગં સમન્તતો બાણગણૈર્નિજઘ્નુઃ ॥

તતઃ શરાનાપતતો મહાત્મા ચિચ્છેદ બાણૈસ્તપીનયપુઙ્ખૈઃ ।
તે વૈ નિપેતુસ્તપનીયપુઙ્ખા દ્વિધા ત્રિધા ભીમશરૈર્નિકૃત્તાઃ ॥

તતો રાજન્નાગરથાશ્વયૂનાં ભીમાહતાનાં વરરાજમધ્યે ।
ઘોરો નિનાદઃ સુમહાનભૂત્તદા વજ્રાહતાનામિવ પર્વતાનામ્ ॥

તે વધ્યમાનાશ્ચ નરેન્દ્રમુખ્યા નિર્ભિદ્યન્તો ભીમશરપ્રવેકૈઃ ।
ભીમં સમન્તાત્સમરેઽભ્યરોહન્ વૃક્ષં શકુન્તા ઇવ પુષ્પહેતોઃ ॥

તતોઽભિયાતે તવ સૈન્યે સ ભીમઃ પ્રાદુશ્ચક્રે વેગમનન્તવેગઃ ।
યથાઽન્તકાલે ક્ષપયન્દિધક્ષુ-- ર્ભૂતાન્તકૃત્કાલ ઇવાત્તદણ્ડઃ ॥

તસ્યાતિવેગસ્ય રણેઽતિવેગં નાશક્નુવન્ધારયિતું ત્વદીયાઃ ।
વ્યાત્તાનનસ્યાપતતો યથૈવ કાલસ્ય કાલે હરતઃ પ્રજા વૈ ॥

તતો બલં ભારત ભારતાનાં પ્રદહ્યમાનં સમરે મહાત્મના ।
ભીતં દિશોઽકીર્યત ભીમનુન્નં મહાનિલેનાભ્રગણા યથૈવ ॥

તતો ધીમાન્સારથિમબ્રવીદ્બલી સ ભીમસેનઃ પુનરેવ હૃષ્ટઃ ॥

સૂતાભિજાનીહિ પરાન્સ્વકાન્વા રથાન્ધ્વજાંશ્ચાપતતઃ સમેતાન્ ।
યુધ્યન્હ્યહં નાભિજાનામિ કિઞ્ચિ-- ન્મા સૈન્યં સ્વં છાદયિષ્યે પ્રમત્તઃ ॥

અરીન્વિશોકાન્હિ નિરીક્ષ્ય સર્વતો મહાંશ્ચ મન્યુઃ પુનરેતિ માં ભૃશમ્ ।
રાજાતુરો નાગમદ્યત્કિરીટી બહૂનિ દુઃખાન્યભિચિન્તયામિ ॥

એતદ્દુઃખં ધારયે ધર્મરાજો યન્માં હિત્વા યાતવાઞ્શત્રુમધ્યે ।
નૈનં જીવં નાભિજાનામ્યજીવં બીભત્સું વા તન્મમાદ્યાતિદુઃખમ્ ॥

સોઽહં દ્વિષત્સૈન્યમુદગ્રકલ્પં વિનાશયિષ્યે પરમપ્રતીતઃ ।
એતન્નિહત્યાજિમધ્યે સમેતં પ્રીતો ભવિષ્યામિ સહ ત્વયાદ્ય ॥

સર્વાંસ્તૂણાન્સાયકાનામવેક્ષ્ય કિં શિષ્ટં સ્યાત્સાયકાનાં રથે મે ।
કા વા જાતિઃ કિં પ્રમાણં ચ તેષાં જ્ઞાત્વા વ્યક્તં તત્સમાચક્ષ્વ સૂત । કતિ વા સહસ્રાણિ કતિ વા શતાનિ હ્યાચક્ષ્વ મે સારથે ક્ષિપ્રમેવ ॥
વિશોક ઉવાચ ।

સર્વં વિદિત્વૈવમહં વદામિ તવાર્થસિદ્ધિપ્રદમદ્ય વીર ।
કૈકેયકામ્ભોજસુરાષ્ટ્રબાહ્લિકા મ્લેચ્છાશ્ચ સુહ્માઃ પરતઙ્કણાશ્ચ ।

મદ્રાશ્ચ વઙ્ગા મગધાઃ કુણિન્દા આનર્તકાવર્તકાઃ પાર્વતીયાઃ ।
સર્વે ગૃહીતપ્રવરાયુધાસ્ત્વાં સંવેષ્ટ્ય સંવેષ્ટ્ય તતો વિવેદુઃ ॥

રથે તવાસ્મિન્નિશિતાઃ સુપીતા-- સ્તતો ભલ્લા દ્વાદશ વૈ સહસ્રાઃ ।
ષણ્માર્ગણાનામયુતાનિ વીર ક્ષુરાશ્ચ ભલ્લાશ્ચ તથાયુતાખ્યાઃ ॥

નારાચાનાં દ્વે સહસ્રે ચ વીર ત્રીણ્યેપ ચ પ્રદરાણાં સ્મ પાર્થ ।
અસ્ત્યાયુધં પાણ્ડવેયાવશિષ્ટં ન યદ્વહેચ્છકટં ષઙ્ગવીયમ્ ॥

એતદ્વિદ્વન્મુઞ્ચ સહસ્રશોઽપિ ગદાસિબાહુદ્રવિણં ચ તેઽસ્તિ ।
પ્રાસાશ્ચ મુદ્રરાઃ શક્તયસ્તોમરાશ્ચ માભૈષીસ્ત્વં સન્ક્ષયાદાયુધાનામ્ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ।

અદ્યૈવ નૂનં કથયન્તુ સિદ્ધાં મમ પ્રતિજ્ઞાં સર્વલોકે વિશોક ।
ન મોક્ષ્યતે સમરે ભીમસેન એકઃ શત્રૂન્સમરે વાપ્યજૈષીત્ । આશંસિતાનામિદમેકમસ્તુ તન્મે દેવાઃ સકલં સાધયન્તુ ॥

સૂતાદ્ય મદ્બાહુયુતૈઃ સમસ્તા-- ન્સમાહનદ્ભિઃ પાર્થિવાનાશુવેગૈઃ ।
ચ્છન્નં બાણૈરાહવં ઘોરરૂપં નષ્ટાદિત્યં મૃત્યુલોકેન તુલ્યમ્ ॥

અદ્યૈતદ્યૈ વિદિતં પાર્થિવાનાં ભવિષ્યતિ હ્યાકુમારં ચ સૂત ।
નિમગ્નો વા સમરે ભીમસેન એકઃ કુરૂન્વા સમરે વ્યજૈષીત્ ॥

સર્વે સઙ્ખ્યે કુરવો નિષ્પતન્તુ માં વા લોકાઃ કીર્તયન્ત્વાકુમારમ્ ।
સર્વાનેકસ્તાનહં પાતયિષ્યે તે વા સર્વે ભીમસેનં તુદન્તુ ॥

આશાસ્તારઃ કર્મ ચાપ્યુત્તમં યે તન્મે દેવાઃ સફલં સાધયન્તુ ।
આયાતીહ કેશવસારથી રથી શક્રસ્તૂર્ણં યજ્ઞ ઇવોપહૂતઃ ॥

ઈક્ષસ્વૈતાં ભારતીં દીર્યમાણા-- મેતે કસ્માદ્વિદ્રવન્તે નરેન્દ્રાઃ ।
વ્યક્તં ધીમાન્સવ્યસાચી નરાગ્ર્યઃ સૈન્યં હ્યેતચ્છાદયત્યાશુ બાણૈઃ ॥

પશ્ય ધ્વજાંશ્ચ દ્રવતો વિશોક નાગાન્હયાન્પત્તિસઙ્ઘાંશ્ચ સઙ્ખ્યે ।
રથાન્વિકીર્ણાઞ્શરશક્તિતાડિતા-- ન્પશ્યસ્વૈતાન્રથિનશ્ચૈવ સૂત ॥

આપૂર્યતે કૌરવી ચાપ્યભીક્ષ્ણં સેના હ્યસૌ સુભૃશં હન્યમાના ।
ધનઞ્જયસ્યાશનિતુલ્યવેગૈ-- ર્ગ્રસ્તા શરૈઃ કાઞ્ચનબર્હજાલૈઃ ॥

એતે દ્રવન્તિ સ્મ રથાશ્વનાગાઃ પદાતિસઙ્ઘાનતિમર્દયન્તઃ ।
સમ્મુહ્યમાનાઃ કૌરવાઃ સર્વ એવ દ્રવન્તિ નાગા ઇવ દાહભીતાઃ ॥

હાહાકૃતાશ્ચૈવ રણે વિશોક મુઞ્ચન્તિ નાદાન્વિપુલાન્ગજેન્દ્રાઃ ॥
વિશોક ઉવાચ ।

કિં ભીમ નૈનં ત્વમિહાશૃણોષિ વિસ્ફારિતં ગાણ્ડિવસ્યાતિઘોરમ્ ।
ક્રુદ્ધેન પાર્થેન વિકૃષ્યતોઽદ્ય કચ્ચિન્નેમૌ તવ કર્ણૌ વિનષ્ટૌ ॥

સર્વે કામાઃ પાણ્ડવ તે સમૃદ્ધાઃ કપિર્હ્યસૌ દૃશ્યતે હસ્તિસૈન્યે ।
નીલાદ્ધનાદ્વિદ્યુતમુચ્ચરન્તીં તથા પશ્ય વિસ્ફુરન્તીં ધનુર્જ્યામ્ ॥

કપિર્હ્યસૌ વીક્ષતે સર્વતો વૈ ધ્વજાગ્રમારુહ્ય ધનઞ્જયસ્ય ।
વિત્રાસયન્રિ પુસઙ્ઘાન્વિમર્દે બિભેમ્યસ્માદાત્મનૈવાભિવીક્ષ્ય ॥

વિભ્રાજતે ચાતિમાત્રં કિરીટં વિચિત્રમેતચ્ચ ધનઞ્જયસ્ય ।
દિવાકરાભો મણિરેષ દિવ્યો વિભ્રાજતે ચૈવ કિરીટસંસ્થઃ ॥

પાર્શ્વે ભીમં પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશં પશ્યસ્વ સઙ્ખં દેવદત્તં સુઘોષમ્ ।
અભીષુહસ્તસ્ય જનાર્દનસ્ય વિગાહમાનસ્ય ચમૂં પરેષામ્ ॥

રવિપ્રભં વજ્રનાભં ક્ષુરાન્તં પાર્શ્વે સ્થિતં પશ્ય જનાર્દનસ્ય ।
ચક્રં યશોવર્ધનં કેશવસ્ય સદાર્ચિતં યદિભિઃ પશ્ય વીર ॥

મહાદ્વિપાનાં સરલદ્રુમોપમાઃ કરા નિકૃત્તાઃ પ્રપતન્ત્યમી ક્ષુરૈઃ ।
કિરીટિના તેન પુનઃ સસાદિનઃ શરૈર્નિકૃત્તાઃ કુલિશૈરિવાદ્રયઃ ॥

તથૈવ કૃષ્ણસ્ય ચ પાઞ્ચજન્યં મહાર્હમેતં દ્વિજરાજવર્ણમ્ ।
કૌન્તેય પશ્યોરસિ કૌસ્તુભં ચ જાજ્વલ્યમાનં વિજયાં સ્રજં ચ ॥

ધ્રવં રથાગ્ર્યઃ સમુપૈતિ પાર્થો વિદ્રાવયન્સૈન્યમિદં પરેષામ્ ।
સિતાભ્રવર્ણૈરસિતપ્રયુક્તૈ-- ર્હયૈર્મહાર્હૈ રથિનાં વરિષ્ઠઃ ॥

રથાન્હયાન્પત્તિગણાંશ્ચ સાયકૈ-- ર્વિદારિતાન્પશ્ય પતન્ત્યમી યથા ।
તવાનુજેનામરરાજતેજસા મહાવનાનીવ સુપર્ણવાયુના ॥

ચતુઃ શતાન્પશ્ય રથાનિમાન્હતાન્ સવાજિસૂતાન્સમરે કિરીટિના ।
મહેષુભિઃ સપ્તશતાનિ દન્તિનાં
પદાતિસાદીંશ્ચ રથાનનેકશઃ ॥

અયં સમભ્યેતિ તવાન્તિકં બલી નિઘ્નન્કુરૂંશ્ચિત્ર ઇવ ગ્રહોઽર્જુનઃ ।
સમૃદ્ધકામોઽસિ હતાસ્તવાહિતા બલં તવાયુશ્ચ ચિરાય વર્ધતામ્ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ।

દદાનિ તે ગ્રામવરાંશ્ચતુર્દશ પ્રિયાખ્યાને સારથે સુપ્રસન્નઃ ।
દાસીશતં ચાપિ રથાંશ્ચ વિંશતિં યદર્જુનં વેદયસે વિશોક ॥