મહાભારત · અધ્યાય 8.67

દ્રૌણિસ્તુ રથવંશેન મહતા પરિવારિતઃ ।
અપતત્સહસા રાજન્યત્ર પાર્થો વ્યવસ્થિતઃ ॥

તમાપતન્તં સહસા શૂરઃ શૌરિસહાયવાન્ ।
દધાર સમરે પાર્થો વેલેવ મકરાલયમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ દ્રોણપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
અર્જુનં વાસુદેવં ચ ચ્છાદયામાસ સાયકૈઃ ॥

અવચ્છન્નૌ તતઃ કૃષ્ણૌ દૃષ્ટ્વા તત્ર મહારથાઃ ।
વિસ્મયં પરમં ગત્વા પ્રૈક્ષન્ત કુરવસ્તદા ॥

અર્જુનસ્તુ તતો દિવ્યમસ્ત્રં ચક્રે હસન્નિવ ।
તદસ્ત્રં વારયામાસ બ્રાહ્મણો યુધિ ભારત ॥

યદ્યદ્ધિ વ્યાક્ષિપદ્યુદ્ધે ફલ્ગુનોઽસ્ત્રં જિઘાંસયા ।
તત્તદસ્ત્રૈર્મહેષ્વાસો દ્રોણપુત્રો જઘાન હ ॥

અસ્ત્રયુદ્ધે મહારાજ વર્તમાને મહાભયે ।
અપશ્યામ રણે દ્રૌણિં વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ॥

સ દિશઃ પ્રદિશશ્ચૈવ ચ્છાદયિત્વા હ્યજિહ્મગૈઃ ।
વાસુદેવં ત્રિભિર્બાણૈરવિધ્યદ્દક્ષિણે ભુજે ॥

તતોઽર્જુનો રથાન્સર્વાન્હત્વા તસ્ય પદાનુગાન્ । ચકાર સમરે ભૂમિં શોણિતૌઘપરિપ્લુતામ્ ।
[સર્બલોકવહાં રૌદ્રાં પરલોકવહાં નદીમ્] ॥

સરથા રથિનઃ પેતુઃ પાર્થચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ॥

[દ્રૌણેરપહતાન્સઙ્ખે દદૃશુ સ ચ તાં તથા ।
પ્રાવર્તયન્મહાઘોરાં નદીં પરવહાં તદા ॥

તયોસ્તુ વ્યાકુલે યુદ્ધે દ્રૌણેઃ પાર્થસ્ય દારુણે ।
અમર્યાદં યોધયન્તઃ પર્યધાવન્ત પૃષ્ઠતઃ ॥

રથૈર્હતાશ્વસૂતૈશ્ચ હતારોહૈશ્ચ વાજિભિઃ ।
દ્વિરદૈશ્ચ હતારોહૈર્મહામાત્રૈર્હતદ્વિપૈઃ ॥

પાર્થેન સમરે રાજન્કૃતો ઘોરો જનક્ષયઃ । નિહતા રથિનઃ પેતુઃ પાર્થચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ॥ ]

હયાશ્ચ પર્યધાવન્ત મુક્તયોક્ત્રાસ્તતસ્તતઃ ।
તદ્દૃષ્ટ્વા કર્મ પાર્થસ્ય દ્રૌણિરાહવશોભિનઃ ॥

અર્જુનં જયતાં શ્રેષ્ઠં ત્વરિતોઽભ્યેત્ય વીર્યવાન્ ।
વિધુન્વાનો મહચ્ચાપં કાર્તસ્વરવિભૂષિતમ્ ॥

અવાકિરત્તતો દ્રૌમિઃ સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભૂયોઽર્જુનં મહારાજ દ્રૌણિરાયમ્ય પત્રિણા ॥

વક્ષોદેશે ભૃશં પાર્થં તાડયામાસ નિર્દયમ્ ।
સોઽતિવિદ્ધો રણે તેન દ્રોણપુત્રેણ ભારત ॥

ગાણ્ડીવધન્વા પ્રસભં શરવર્ષૈરુદારધીઃ ।
સઞ્છાદ્ય સમરે દ્રૌણિં ચિચ્છેદાસ્ય ચ કાર્મુકમ્ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા પરિધં વજ્રસ્પર્શસમં યુધિ ।
આદાય ચિક્ષેપ તદા દ્રોણપુત્રઃ કિરીટિને ॥

તમાપન્તતં પરિઘં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતમ્ ।
ચિચ્છેદ સહસા રાજન્પ્રહસન્નિવ પાણ્ડવઃ ॥

સ પપાત તદા ભૂમૌ નિકૃત્તઃ પાર્થસાયકૈઃ ।
વિકીર્ણઃ પર્વતો રાજન્યથા વજ્રેણ તાડિતઃ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ દ્રોણપુત્રો મહારથઃ ।
ઐન્દ્રેણ ચાસ્ત્રવેગેન બીભત્સું સમવાકિરત્ ॥

તસ્યેન્દ્રજાલાવતતં સમીક્ષ્ય પાર્થો રાજન્ગાણ્ડિવમાદદે સઃ ।
ઐન્દ્રં જાલં પ્રત્યહરત્તરસ્વી વરાસ્ત્રમાદાય મહેન્દ્રસૃષ્ટમ્ ॥

વિદાર્ય તજ્જાલમથેન્દ્રમુક્તં પાર્થસ્તતો દ્રૌણિરથં ક્ષણેન ।
પ્રચ્છાદયામાસ તતોઽભ્યુપેત્ય દ્રૌણિસ્તદા પાર્થશરાભિભૂતઃ ॥

વિગાહ્ય તાં પાણ્ડવબાણવૃષ્ટિં શરૈઃ પરં નામ તતઃ પ્રકાશ્ય ।
શતેન કૃષ્ણં સહસાભ્યવિદ્ધ્યા-- ત્ત્રિભિઃ શતૈરર્જુનં ક્ષુદ્રકાણામ્ ॥

તતોઽર્જુનઃ સાયકાનાં શતેન ગુરોઃ સુતં મર્મસુ નિર્બિભેદ ।
અશ્વાંશ્ચ સૂતં ચ તથા ધનુર્જ્યા-- મવાકિરત્પશ્યતાં તાવકાનામ્ ॥

સ વિદ્ધ્વા મર્મસુ દ્રૌણિં પાણ્ડવઃ પરવીરહા ।
સારથિં ચાસ્ય ભલ્લેન રથનીડાદપાતયત્ ॥

સ સઙ્ગૃહ્ય સ્વયં વાહાન્કૃષ્ણૌ પ્રાચ્છદયચ્છરૈઃ ।
તત્રાદ્ભુતમપરશ્યામ દ્રૌણેરાશુ પરાક્રમમ્ ॥

સંયચ્છંસ્તુરગાન્યચ્ચ ફલ્ગુનં ચાપ્યયોધયત્ ।
તદસ્ય સમરે રાજન્સર્વભૂતાન્યપૂજયન્ ॥

તેનાસ્ય સમરે યોધાસ્તુષ્ટુવુઃ સર્વ એવ તે ।
યદા નિજગૃહે પાર્થો દ્રોણપુત્રેણ ધન્વિના ॥

તદા પ્રહસ્ય બીભસ્તુર્દ્રોણપુત્રસ્ય સંયુગે ।
ક્ષિપ્રં રશ્મીનથાશ્વાનાં ક્ષુરપ્રૈશ્ચિચ્છિદે જયઃ ॥

પ્રાદ્રવંસ્તુરગાસ્તસ્ય શરવેગપ્રપીડિતાઃ ।
તતોઽભૂન્નિનદો ઘોરસ્તવ સૈન્યસ્ય ભારત ॥

પાણ્ડવાસ્તુ જયં લબ્ધ્વા તવ સૈન્યં સમાદ્રવન્ ।
સમન્તાન્નિશિતાન્બાણાન્વિમુઞ્ચન્તો જયૈષિણઃ ॥

તાવકી ચતુરઙ્ગૈષા પાણ્ડવૈસ્તુ મહાચમૂઃ ।
પુનઃપુનરથો વીરૈઃ પ્રભગ્ના જિતકાશિભિઃ ॥

પશ્યતાં તે મહારાજ પુત્રાણાં ચિત્રયોધિનામ્ ।
શકુનેઃ સૌબલેયસ્ય કર્ણસ્ય ચ વિશામ્પતે ॥

વાર્યમાણા મહાસેના પુત્રૈસ્તવ જનેશ્વર ।
ન ચાતિષ્ઠત સઙ્ગ્રામે પીડ્યમાના સમન્તતઃ ॥

તતો યોધૈર્મહારાજ પલાયદ્ભિઃ સમન્તતઃ ।
અભવદ્ય્વાકુલં ભીતં પુત્રાણાં તે મહદ્બલમ્ ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ સતતં સૂતપુત્રસ્ય જલ્પતઃ ।
નાવતિષ્ઠતિ સા સેના વધ્યમાના મહાત્મભિઃ ॥

અથોત્ક્રુષ્ટં મહારાજ પાણ્ડવૈર્જિતકાશિભિઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રબલં દૃષ્ટ્વા વિદ્રુતં વૈ સમન્તતઃ ॥

તતો દુર્યોધનઃ કર્ણમબ્રવીત્પ્રણયાદિવ ।
પશ્ય કર્ણ મહાસેનાં પાણ્ડવૈરર્દિતાં ભૃશમ્ ॥

ત્વયિ તિષ્ઠતિ સન્ત્રાસાત્સમન્તાત્પ્રપલાયતે ।
એતજ્જ્ઞત્વા મહાબાહો કુરુ પ્રાપ્તમરિન્દમ ॥

સહસ્રાણિ ચ યોધાનાં ત્વામેવ પુરુષોત્તમ ।
ક્રોશન્તે સમરે વીર દ્રાવ્યમાણાનિ પાણ્ડવૈઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ રાધેયો દુર્યોધનવચો મહત્ ।
મદ્રરાજમિદં વાક્યમબ્રવીત્પ્રહસન્નિવ ॥

પશ્ય મે ભુજયોર્વીર્યમસ્ત્રાણાં ચ જનેશ્વર ।
અદ્ય હન્મિ રણે સર્વાન્પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડુભિઃ સહ ॥

વાહયાશ્વાન્નરવ્યાઘ્ર મદ્રાધિપ ન સંશયઃ ।
એવમુક્ત્વા મહારાજ સૂતપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પ્રગૃહ્ય વિજયં વીરો ધનુઃશ્રેષ્ઠં પુરાતનમ્ ।
સજ્યં કૃત્વા મહારાજ સમ્મૃજ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ॥

સન્નિવાર્ય ચ તાન્યોધાન્સત્યેન શપથેન ચ ।
પ્રાયોજયદમેયાત્મા ભાર્ગવાસ્ત્રં મહાબલઃ ॥

તસ્માદ્રાજન્સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
કોટિશશ્ચ શરાસ્તીક્ષ્ણા નિરગચ્છન્મહામૃધે ॥

જ્વલિતૈસ્તૈઃ શરૈર્ઘોરૈઃ કઙ્કબર્હિણવાજિતૈઃ ।
સઞ્ચન્ના પાણ્ડવી સેના ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

હાહાકારો મહાનાસીત્પાણ્ડવાનાં વિશામ્પતે ।
પીડિતાનાં બલવતા ભાર્ગવાસ્ત્રેણ સંયુગે ॥

નિપતદ્ભિર્ગજૈ રાજન્નશ્વૈશ્ચાપિ સહસ્રશઃ ।
રથૈશ્ચાપિ નરવ્યાઘ્ર નરૈશ્ચૈવ સમન્તતઃ ॥

પ્રાકમ્પત મહી રાજન્નિહતૈસ્તૈઃ સમન્તતઃ ।
વ્યાકુલં સર્વમભવત્પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ॥

કર્ણસ્ત્વેકો યુધાં શ્રેષ્ઠો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
દહઞ્શત્રૂન્નરવ્યાઘ્રઃ શુશુભે સ પરન્તપઃ ॥

તે વધ્યમાનાઃ કર્ણેન પાઞ્ચાલાશ્ચેદિભિઃ સહ ।
તત્ર તત્ર વ્યમુહ્યન્ત વનદાહે યથા દ્વિપાઃ ॥

ચુક્રુશુશ્ચ નરવ્યાઘ્ર યથાપ્રાણં નરોત્તમાઃ ।
તેષાં તુ ક્રોશતાં દીનં ભીતાનાં રણમૂર્ધનિ ॥

ધાવતાં ચ તતો રાજંસ્ત્રસ્તાનાં ચ સમન્તતઃ ।
આર્તનાદો બભૂવાત્ર ભૂતાનામિવ સમ્પ્લુવે ॥

વધ્યમાનાંસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા સૂતપુત્રેણ મારિષ ॥
વિત્રેસુઃ સર્વભૂતાનિ તિર્યગ્યોનિગતાન્યપિ ॥

તે વધ્યમાતાઃ સમરે સૂતપુત્રેણ સૃઞ્જયાઃ । અર્જુનં વાસુદેવં ચ ક્રોશન્તિ ચ મુહુર્મુહુઃ ।
પ્રેતરાજપુરે યદ્વત્પ્રેતરાજં વિચેતસઃ ॥

શ્રુત્વા તુ નિનદં તેષાં વધ્યતાં કર્ણસાયકૈઃ । અથાબ્રવીદ્વાસુદેવં કુન્તીપુત્રો ધṉઅઞ્જયઃ ।
ભાર્ગવાસ્ત્રં મહાઘોરં દૃષ્ટ્વા તત્ર સમીરિતમ્ ॥

પશ્ય કૃષ્ણ મહાબાહો ભાર્ગવાસ્ત્રસ્ય વિક્રમમ્ ।
નૈતદસ્ત્રં હિ સમરે શક્યં હન્તું કથઞ્ચન ॥

સૂતપુત્રં ચ સંરબ્ધં પશ્ય કૃષ્ણ મહારણે ।
અન્તકપ્રતિમં વીર્યે કુર્વાણં કર્મ દારુણમ્ ॥

અભીક્ષ્ણં ચોદયન્નશ્વાન્પ્રેક્ષતે માં મુહુર્મુહુઃ ।
નચ શક્ષ્યામિ કર્ણસ્ય સંયુગેઽહં પલાયિતુમ્ ॥

જીવન્પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ સઙ્ખ્યે જયપરાજયૌ ।
મૃતસ્ય તુ હૃપીકેશ ભઙ્ગ એવ કુતો જયઃ ॥

એષ કર્ણો રણે ભાતિ મધ્યાહ્ન ઇવ ભાસ્કરઃ ।
નિવર્તય રથં કૃષ્ણ જીવન્ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥