મહાભારત · અધ્યાય 8.62

આતુરો મે મતો રાજા અવિપહ્યશ્ચ ભારત ।
યથૈનમનુવર્તન્તે પઞ્ચાલાઃ સહ પાણ્ડવૈઃ ॥

ત્વરમાણાસ્ત્વરાકાલે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરાઃ ।
મજ્જન્તમિવ પાતાલે બલિનો હ્યુજ્જિહીર્ષવઃ ॥

ન કેતુર્દૃશ્યતે રાજ્ઞઃ કર્ણસ્ય પિહિતઃ શરૈઃ ।
પશ્યતોર્યમયોઃ પાર્થ સાત્યકેશ્ચ શિખણ્ડિનઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ભીમસ્ય શતાનીકસ્ય વા વિભો ।
પાઞ્ચાલાનાં ચ સર્વેષાં ચેદીનાં ચૈવ ભારત ॥

એષ કર્ણો રણે પાર્થ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
શરૈર્વિધ્વંસયામાસ નલિનીમિવ કુઞ્જરઃ ॥

એતે દ્રવન્તિ રથિનસ્ત્વદીયાઃ પાણ્ડુનન્દન ।
પશ્ય પશ્ય યથા પાર્થ ગચ્છન્ત્યેતે મહારથાઃ ॥

એતે ભારત માતઙ્ગાઃ કર્ણેનાભિહતાઃ શરૈઃ ।
આર્તનાદાન્વિકુર્વાણા વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ॥

રથાનાં દ્રવતે વૃન્દમેતચ્ચૈવ સમન્તતઃ ।
દ્રાવ્યમાણં રણે પાર્થ કર્ણેનામિતતેજસા ॥

હસ્તિકક્ષ્યાં રણે પશ્ય ચરન્તીં તત્રતત્ર હ ।
રથસ્થં સૂતપુત્રસ્ય કેતું કેતુમતાં વર ॥

અસૌ ધાવતિ રાધેયો ભીમસેનરથં પ્રતિ ।
કિરઞ્શરશતાન્યેવ વિનિઘ્નંસ્તવ વાહિનીમ્ ॥

એતે નશ્યન્તિ પાઞ્ચાલા દ્રાવ્યમાણા મહાત્મના ।
શક્રેણેવ યથા દૈત્યા દ્રાવ્યમાણા મહાત્મના ॥

એષ કર્ણો રણે જિત્વા પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડુસૃઞ્જયાન્ ।
દિશો વિપ્રેક્ષતે સર્વાસ્ત્વદર્થમિતિ મે મતિઃ ॥

એષ કર્ણો ધનુઃશ્રેષ્ઠં વિધૂન્વન્બહુશોભતે ।
શત્રું જિત્વા યથા શક્રો દેવસઙ્ખૈઃ સમાવૃતઃ ॥

એતે નર્દન્તિ કૌરવ્યા દૃષ્ટ્વા કર્ણસ્ય વિક્રમમ્ ।
ત્રાસયન્તો રણે પાણ્ડૂન્સૃઞ્જયાંશ્ચ સમન્તતઃ ॥

એષ સર્વાત્મના પાણ્ડૂંસ્ત્રાસયિત્વા મહારણે ।
અભિભાષતિ રાધેયઃ સર્વસૈન્યાનિ માનદ ॥

અભિદ્રવત ભદ્રં વો દ્રુતં દ્રવત કૌરવાઃ ।
યથા ન જીવવાન્કશ્ચિન્મુચ્યેત યુધિ સૃઞ્જયઃ ॥

તથા કુરુત સંયત્તા વયં યાસ્યામ પૃષ્ઠતઃ ।
એવમુક્ત્વા ગતો હ્યેષ પૃષ્ઠતો વિકિરઞ્છરાન્ ॥

પશ્ય કર્ણં રણે પાર્થ શ્વેતચ્છત્રવિરાજિતમ્ ।
ઉદયં પર્વતં યદ્વચ્છશાઙ્કેનાભિશોભિતમ્ ॥

પૂર્ણચન્દ્રનિકાશેન મૂર્ધ્નિ ચ્છત્રેણ ભારત ।
ધ્રિયમાણેન સમરે શ્રીમચ્છતશલાકિના ॥

એષ ત્વાં પ્રેક્ષતે કર્ણઃ સકટાક્ષં ધનઞ્જય ।
ઉત્તમં યત્નમાસ્થાય ધ્રુવમેષ્યતિ સંયુગે ॥

પશ્ય હ્યેનં મહાબાહો વિધુન્વાનં મહદ્ધનુઃ ।
શરાંશ્ચાશીવિષાકારાન્વિસૃજન્તં મહારણે ॥

અસૌ નિવૃત્તો રાધેયો દૃષ્ટ્વા તે વાનરધ્વજમ્ । પ્રાર્થયન્સમરં પાર્થ ત્વયા સહ પરન્તપ ।
વધાય હ્યાત્મનોઽભ્યેતિ પાવકં શલભો યથા ॥

કર્ણમેકાકિનં દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રો રણાજિરે ।
ત્વાં ચ પાર્થાભિસંરબ્ધં કર્ણં પ્રતિ મહારથમ્ ॥

કૃતાગસં ચ રાધેયં ધર્માત્મનિ યુધિષ્ઠિરે ।
અત્માનં ચ કૃતાર્થં ચ સમીક્ષ્ય ભરતર્ષભ ॥

અસૌ દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધો રથાનીકેન ભારત ।
રિરક્ષિષુઃ સુસંવૃત્તો ધાર્તરાષ્ટ્રો નિવર્તતે ॥

સર્વૈઃ સહૈભિર્દુષ્ટાત્મા બધ્યતાં ચ પ્રયત્નતઃ ।
ત્વયા યશશ્ચ રાજ્યં ચ સુખં ચોત્તમમિચ્છતા ॥

અદીનયોર્વિશ્રુતયોર્યુવયોર્યોત્સ્યમાનયોઃ । દેવાસુરે પાર્થ મૃધે દેવદાનવયોરિવ ।
પશ્યન્તુ કૌરવાઃ સર્વે તવ પાર્થ પરાક્રમમ્ ॥

ત્વાં ચ દૃષ્ટ્વાતિસંરબ્ધં કર્ણં ચ ભરતર્ષમ્ ।
અસૌ દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધો નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે ॥

આત્માનં ચ કૃતાત્માનં સમીક્ષ્ય ભરતર્ષભ ।
કૃતાગસં ચ રાધેયં ધર્માત્મનિ યુધિષ્ઠિરે ॥

પ્રતિપદ્યસ્વ કૌન્તેય પ્રાપ્તકાલમનન્તરમ્ ।
આર્યાં યુદ્ધે મતિં કૃત્વા પ્રત્યેહિ રથયૂથપમ્ ॥

પઞ્ચ હ્યેતાનિ મુખ્યાનિ રથાનાં રથસત્તમ ।
શતાન્યxxxxxxજલિનાં તિન્મતેજસામ્ ॥

પઞ્ચ નાઘxxxxx દ્વિગુણા વાજિનસ્તથા ।
અભિસંહત્ય કૌન્તેય પદાતાઃ પ્રયુતાનિ ચ ॥

xxxxxxxx વીર બલં તામભિવર્તતે ।
દ્રોમપુત્રં પુરસ્કૃત્ય તચ્છીઘ્રં સન્નિષૂદય ॥

નિકૃત્ત્યૈતદ્રથાનીકં બલિનં લોકવિશ્રુતમ્ ।
સૂતપુત્રે મહેષ્વાસે દર્શયાત્માનમાત્મના ॥

xxxxxxxxxxxxxxxભરતર્ષભ । xxxxxxxxxxxxx પાઞ્ચાલાનભિઘાવતિ ।

xxxxxx હિ પશ્યામિ ધૃષ્ટદ્યુમ્નરર્થ પ્રતિ ।
xxxxxx પાઞ્ચાલાનિતિ મન્યે પરન્તપ ॥

આચચક્ષે પ્રિયં પાર્થ તવેદં ભરતર્ષભ ।
રાજાસૌ કુશલી શ્રીમાન્ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અસૌ ભીમો મહાબાહુઃ સન્નિવૃત્તશ્ચમૂયુખે ।
વૃતઃ સૃઞ્જય સૈન્યેન શૈનેયેન ચ ભપ્તત ॥

વધ્યન્ત એતે સમરે કૌરવા નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભીમસેનેન કૌન્તેય પાઞ્ચાલૈશ્ચ મહાત્મભિઃ ॥

સેના હિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય વિમુખા વ્યદ્રવદ્રણાત્ ।
વેગેન ભીમસેનસ્ય વિહતા વિવિધૈઃ શરૈઃ ॥

વિપન્નસસ્યેવ મહી રુધિરેણ સમુક્ષિતા ।
ભારતી ભરતશ્રેષ્ઠ સેના કૃપણદર્શના ॥

નિવૃત્તં પશ્ય કૌન્તેય ભીમસેનં યુધામ્પતિમ્ ।
આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં તસ્માદ્દ્રવતિ ભારતિ ॥

પીતરક્તાસિતસિતાસ્તારાચન્દ્રાર્કમણ્ડિતાઃ ।
પતાકા વિપ્રકીર્યન્તે છત્રાણ્યેતાનિ ચાર્જુન ॥

સૌવર્ણા રાજતાશ્ચૈવ તૈજસાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
કેતવોઽભિનિપાત્યન્તે હસ્ત્યશ્વં ચ પ્રકીર્યતે ॥

રથેભ્યઃ પ્રપતન્ત્યેતે રથિનો વિગતાસવઃ ।
નાનાવર્ણૈર્હતા બાણૈઃ પાઞ્ચાલૈરપલાયિભિઃ ॥

નિર્મનુષ્યાન્ગજાનશ્વાન્રથાંશ્ચૈવ ધનઞ્જય ।
સમાદ્રવન્તિ પાઞ્ચાલા ધાર્તરાષ્ટ્રાંસ્તરસ્વિનઃ ॥

વિમૃદ્રન્તિ નરવ્યાઘ્રા ભીમસેનબલાશ્રયાત્ ।
બલં પરેષાં દુર્ધર્ષં ત્યક્ત્વા પ્રાણાનરિન્દમ્ ॥

એતે નર્દિન્તિ પાઞ્ચાલા ધ્માપયન્તિ ચ વારિજાન્ ।
અભિદ્રવન્તિ ચ રણે મૃદ્રન્તઃ સાયકૈઃ પરાન્ ॥

પશ્ય સ્વર્ગસ્ય માહાત્મ્યં પાઞ્ચાલા હિ પરાક્રમાત્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાન્વિનિઘ્નન્તો વિશન્ત્યેતે રથોત્તમાન્ ॥

[શસ્ત્રમાચ્છિદ્ય શત્રૂણાં સાયુધાનાં નિરાયુધાઃ ।
તેનૈવૈતાનમોઘાસ્ત્રા નિઘ્નન્તિ ચ નદન્તિ ચ ॥

શિરાંસ્યેતાનિ પાત્યન્તે શત્રૂણાં બાહવોઽપિ ચ ।
રથનાગહયા વીરા યશસ્યાઃ સર્વ એવ ચ] ॥

સર્વતશ્ચાભિપન્નૈષા ધાર્તરાષ્ટ્રી મહાચમૂઃ ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્મહેષ્વાસૈઃ પાઞ્ચાલૈઃ પરિપાત્યતે ॥

સુહૃદશ્ચ પરાક્રાન્તાઃ કૃપકર્ણાદયો વિભો ।
નિવારણે મહેષ્વાસાઃ પાઞ્ચાલાનાં પરન્તપ ॥

અનિવૃત્તાંશ્ચ ભીતાંસ્તાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પરન્તપ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખા વીરા ઘ્નન્તિ શત્રૂન્સહસ્રશઃ ॥

રથાશ્ચ વિવિધાઃ સર્વે નિવૃત્તે ભરતર્ષભે ।
વિવર્ણમુખભૂયિષ્ઠા ધાર્તરાષ્ટ્રી મહાચમૂઃ ॥

પશ્ય ભીમેન નારાચૈર્ભિન્ના નાગાઃ પતન્ત્યમી ।
વજ્રિવજ્રહતાનીવ શિખરાણિ ધરાભૃતામ્ ॥

ભીમસેનસ્ય નિર્વિદ્ધા બાણૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
સ્વાન્યનીકાનિ મૃદ્ગન્તો દ્રવન્ત્યેતે મહાગજાઃ ॥

એતે દ્રવન્તિ કુરવો ભીમસેનભયાર્દિતાઃ ।
ત્યક્ત્વા રથાન્ગજાંશ્ચૈવ હયાંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥

હસ્ત્યશ્વરથપત્તીનાં દ્રવતાં નિઃસ્વનં શૃણુ ।
ભીમસેનસ્ય નિનદં દ્રાવયાનસ્ય કૌરવાન્ ॥

અભિજાનામિ ભીમસ્ય સિંહનાદં પુનઃપુનઃ ।
નદતઃ પાણ્ડવેયસ્ય સઙ્ગ્રામે જિતકાશિનઃ ॥

એષ નૈષાદિરભ્યેતિ દ્વિપમુખ્યેન પાણ્ડવમ્ ।
વિસૃજંસ્તોમરાન્ક્રુદ્ધો દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

તસ્ય ચૈવ ભુજૌ છિન્નૌ ભીમસેનેન ગર્જતઃ ।
નાગશ્ચ ક્રકરપ્રખ્યૈર્નારાચૈર્દશભિર્હતઃ ॥

હન્તૈતે પુનરાયાન્તિ નાગા હ્યન્યે પ્રહારિણઃ ।
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યા મહામાત્રૈરધિષ્ઠિતાઃ ॥

શક્તિતોમરસઙ્ઘતૈર્વિનિઘ્નન્તો વૃકોદરમ્ । સપ્તસપ્ત ચ નાગસ્થા વૈજયન્ત્યશ્ચ સધ્વજાઃ ।
નવત્યા નિશિતૈર્બાણૈશ્છિન્નાઃ પાર્થાગ્રજેન તે ॥

દશભિર્દશભિશ્ચૈકો નારાચૈર્નિહતો ગજઃ ॥

ન ચાસૌ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં શ્રૂયતે નિનદસ્તથા ।
પુરન્દરસમે ક્રુદ્ધે નિવૃત્તે ભરતર્ષભે ॥

અક્ષૌહિણ્યસ્તથા તિસ્રો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સઙ્ગતાઃ ।
ક્રુદ્ધેન ભીમસેનેન નરસિંહેન વારિતાઃ ॥

ન શક્નુવન્તિ વૈ પાર્થં પાર્થિવાઃ સમુદીક્ષિતુમ્ ।
મધ્યન્દિનગતં સૂર્યં યથા દુર્બલચક્ષુષઃ ॥

એતે ભીમસ્ય સન્ત્રસ્તાઃ સિંહસ્યેવેતરે મૃગાઃ ।
શરૈઃ સન્ત્રાસિતાઃ સહ્ખ્યે ન લભન્તે સુખં ક્વચિત્ ॥

રાધેયો બહુભિઃ સાર્ધમસૌ ગચ્છતિ વેગિતઃ । વર્ધયિત્વા તુ ભીરું તં પાર્શ્વતો હ્યાનયદ્ધનુઃ ।
તં પાલયન્મહારાજં ધાર્તરાષ્ટ્રં બલાન્વિતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા મહાબાહુર્વાસુદેવાદ્ધનઞ્જયઃ । ભીમસેનેન તત્કર્મ કૃતં દૃષ્ટ્વા સુદુષ્કરમ્ ।
અર્જુનો વ્યધમચ્છિષ્ટાન્સંશપ્તકગણાન્બહૂન્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ પાર્થેન સંશપ્તકગણાઃ પ્રભો ।
શક્રસ્યાતિથિતાં ગત્વા વિશોકા હ્યભવંસ્તદા ॥

નારાયણાંસ્તુ ગોપાલાન્વ્યધમત્પાણ્ડુનન્દનઃ ।
ઉત્તમં વેxxxxxપ્તાસ્થાય ચણ્ડવાયુર્ધનાનિવ ॥

અન્વકીર્યન્ત ભીતાસ્તે તત્રતત્રૈવ ભારત ।
લુલિતાંશ્ચ તતઃ શૂરાનહનત્પુરુષોત્તમઃ ॥

પુનશ્ચ પુરુષવ્યાઘ્રઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
જઘાન ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ચતુર્વિધબલાં ચમૂમ્ ॥