મહાભારત · અધ્યાય 8.46

સુદુષ્કરમિદં કર્મ કૃતં ભીમેન સઞ્જય ।
યેન કર્ણો મહાબાહૂ રથોપસ્થે નિપાતિતઃ ॥

કર્ણો હ્યેકો રણે હન્તા પાણ્ડવાન્સૃઞ્જયૈઃ સહ ।
ઇતિ દુર્યોધનઃ સૂત પ્રાબ્રવીન્માં મુહુર્મુહુઃ ॥

પરાજિતં તુ રાધેયં દૃષ્ટ્વા ભીમેન સંયુગે ।
તતઃ પરં કિમકરોત્પુત્રો દુર્યોધનો મમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

વિમુખં પ્રેક્ષ્ય રાધેયં સૂતપુત્રં મહાહવે ।
પુત્રસ્તવ મહારાજ સોદર્યાનિદમબ્રવીત્ ॥

શીઘ્રં ગચ્છત ભદ્રં વો રાધેયં પરિરક્ષત ।
ભીમસેનભયેઽગાધે મ઼જ્જન્તં વ્યસનાર્ણવે ॥

તે તુ રાજ્ઞા સમાદિષ્ટા ભીમસેનં જિઘાંસવઃ ।
અભ્યવર્તન્ત સઙ્ક્રુદ્ધાઃ પતઙ્ગાઃ પાવકં યથા ॥

શ્રુતાયુર્દુર્ધરઃ ક્રાથો વિવિત્સુર્વિકટઃ સમઃ ।
નિષઙ્ગી કવચી પાશી તથા નન્દોપનન્દકૌ ॥

દુષ્પ્રધર્ષઃ સુબાહુશ્ચ વાતવેગસુવર્ચસૌ ।
ધનુર્ગ્રાહો દુર્મદશ્ચ જલસન્ધઃ શલઃ સહઃ ॥

એતે રથૈઃ પરિવૃતા વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।
ભીમસેનં સમાસાદ્ય સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

તે વ્યમુઞ્ચઞ્છરવ્રાતાન્નાનાલિઙ્ગાન્સમન્તતઃ ।
સ તૈરભ્યર્દ્યમાનસ્તુ ભીમસેનો મહાબલઃ ॥

તેષામાપતતાં ક્ષિપ્રં સુતાનાં તે જનાધિપ ।
રથૈઃ પઞ્ચશતૈઃ સાર્ધં પઞ્ચાશદહનદ્રથાન્ ॥

વિવિત્સોસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો ભલ્લેનાપાહરચ્છિરઃ ।
ભીમસેનો મહારાજ તત્પપાત હતં ભુવિ ॥

સકુણ્ડલશિરસ્ત્રાણં પૂર્ણચન્દ્રોપમં તથા ।
અશોભત મહારાજ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવામ્બરે ॥

તં દૃષ્ટ્વા નિહતં શૂરં ભ્રાતરઃ સર્વતસ્તદા ।
અભ્યદ્રવન્ત સમરે ભીમં ભીમપરાક્રમમ્ ॥

તતોઽપરાભ્યાં ભલ્લાભ્યાં પુત્રયોસ્તે મહાહવે ।
જહાર સમરે પ્રાણાન્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

તૌ ધરામન્વપદ્યેતાં વાતરુગ્ણાવિવ દ્રુમૌ ।
વિકટશ્ચ સહશ્ચોમૌ દેવપુત્રોપમૌ નૃપ ॥

તતસ્તુ ત્વરિતો ભીમઃ ક્રાથં નિન્યે યમક્ષયમ્ ।
નારાચેન સુતીક્ષ્ણેન સ હતો ન્યપતદ્ભુવિ ॥

હાહાકારસ્તતસ્તીવ્રઃ સમ્બભૂવ જનેશ્વર ।
વધ્યમાનેષુ વીરેષુ તવ પુત્રેષુ ધન્વિષુ ॥

તેષાં સુલુલિતે સૈન્યે પુનર્ભીમો મહાબલઃ ।
નન્દોપનન્દૌ સમરે પ્રૈષયદ્યમસાદનમ્ ॥

તતસ્તે પ્રાદ્રવન્ભીતાઃ પુત્રાસ્તે વિહ્વલીકૃતાઃ ।
ભીમસેનં રણે દૃષ્ટ્વા કાલાન્તકયમોપમમ્ ॥

પુત્રાંસ્તે નિહતાન્દૃષ્ટ્વા સૂતપુત્રઃ સુદુર્મનાઃ ।
હંસવર્ણાન્હયાન્ભૂયઃ પ્રૈષયદ્યત્ર પાણ્ડવઃ ॥

તે પ્રેષિતા મહારાજ મદ્રરાજેન વાજિનઃ ।
ભીમસેનરથં પ્રાપ્ય સમસજ્જન્ત વેગિતાઃ ॥

સ સન્નિપાતસ્તુમુલો ઘોરરૂપો વિશામ્પતે ।
આસીદ્રૌદ્રો મહારાજ કર્ણપાણ્ડવયોર્મૃધે ॥

દૃષ્ટ્વા મમ મહારાજ તૌ સમેતૌ મહારથૌ ।
આસીદ્બુદ્વિઃ કથં યુદ્વમેતદદ્ય ભવિષ્યતિ ॥

તતો ભીમો રણશ્લાઘી છાદયામાસ પત્રિભિઃ ।
કર્ણં રણે મહારાજ પુત્રાણાં તવ પશ્યતામ્ ॥

તતઃ કર્ણો ભૃશં ક્રુદ્ધો ભીમં નવભિરાયસૈઃ ।
વિવ્યાધ પરમાસ્ત્રજ્ઞો ભલ્લૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

તાન્નિહત્ય મહાબાહુર્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ।
આકર્ણપૂર્ણૈર્વિશિખૈઃ કર્ણં વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ॥

તતઃ કર્ણો મહારાજ આશીવિષ ઇવ શ્વસન્ ।
શરવર્ષેણ મહતા છાદયામાસ પાણ્ડવમ્ ॥

ભીમોઽપિ તતં શરવ્રાતૈશ્છાદયિત્વા મહારથમ્ ।
પશ્યતાં કૌરવેયાણાં વિનનર્દ મહાબલઃ ॥

તતઃ કર્ણો ભૃશં ક્રુદ્ધો દૃઢમાદાય કાર્મુકમ્ । ભીમં વિવ્યાધ દશભિઃ કઙ્કપત્રૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
કાર્મુકં ચાસ્ય ચિચ્છેદ ભલ્લેન નિશિતેન ચ ॥

તતો ભીમો મહાબાહુર્હેમપટ્ટવિભૂષિતમ્ । પરિઘં ઘોરમાદાય મૃતત્યુદણ્ડમિવાપરમ્ ।
કર્ણસ્ય નિધનાકાઙ્ક્ષી ચિક્ષેપાતિબલો નદન્ ॥

તમાપતન્તં પરિઘં વજ્રાશનિસમસ્વનમ્ ।
ચિચ્છેદ બહુધા કર્ણઃ શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ॥

તતઃ કાર્મુકમાદાય ભીમો દૃઢતરં તદા ।
છાદયામાસ વિશિખૈઃ કર્ણં પરબલાર્દનમ્ ॥

તતો યુદ્ધમભૂદ્ધોરં કર્ણપાણ્ડવયોર્મૃધે ।
બલીન્દ્રયોરિવ મુહુઃ પરસ્પરવધૈષિણોઃ ॥

તતઃ કર્ણો મહારાજ ભીમસેનં ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
આકર્ણપૂર્ણૈર્વિવ્યાધ દૃઢમાનમ્ય કાર્મુકમ્ ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસઃ કર્ણેન બલિનાં વરઃ ।
ઘોરમાદત્ત વિશિખં કર્ણકાયાવદારણમ્ ॥

તસ્ય ભિત્ત્વા તનુત્રાણં ભિત્ત્વા કાયં ચ સાયકઃ ।
પ્રાવિશદ્વરણીં રાજન્વલ્મીકમિવ પન્નગઃ ॥

સ તેનાતિપ્રહારેણ વ્યથિતો વિહ્વલન્નિવ ॥
સઞ્ચચાલ રથે કર્ણઃ ક્ષિતિકમ્પે યથાઽચલઃ ॥

તતઃ કર્ણો મહારાજ રોષામર્ષસમન્વિતઃ ।
ભીમં તં પઞ્ચવિંશત્યા નારાચાનાં સમાર્પયત્ ॥

ચિચ્છેદ કાર્મુકં તૂર્ણં પાણ્ડવસ્યાશુ પત્રિણા ॥

તતતો મુહૂર્તાદ્રાજેન્દ્ર નાતિકૃચ્છ્રાદ્વસન્નિવ ।
વિરથં ભીમકર્માણં ભીમં કર્ણશ્ચકાર હ ॥

વિરથો ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રહસન્નનિલોપમઃ ।
ગદાં ગૃહ્ય મહાબાહુરપતત્સ્યન્દનોત્તમાત્ ॥

ગદયા ચ મહારાજ કર્ણસ્ય રથકૂબરમ્ ।
પોથયામાસ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સમરે શત્રુતાપનઃ ॥

સ ક્રોધવશમાપન્નઃ પાણ્ડુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
વિદ્રાવ્ય ગદયા વીરસ્તવ પુત્રાન્મહાહવે ॥

નાગાન્સપ્તશતાન્રાજન્નીષાદન્તાન્પ્રહારિણઃ ।
વ્યધમત્સહસા ભીમઃ ક્રુદ્ધરૂપઃ પરન્તપઃ ॥

દન્તવેષ્ટેષુ નેત્રેષુ કુમ્ભેષુ ચ કટેષુ ચ ।
મર્મસ્વપિ ચ મર્મજ્ઞસ્તાન્નાગાનવધીદ્બલી ॥

અર્દિતા ભીમસેનેન વિનદન્તો ભૃશાતુરાઃ । તતસ્તે પ્રાદ્રવન્ભીતાઃ પ્રહતાશ્ચ પુનઃપુનઃ ।
મહામાત્રાસ્તમાવવ્રુર્મેઘા ઇવ દિવાકરમ્ ॥

તાન્સ સપ્તશતાન્નાગાન્સારોહાયુધકેતનાન્ ।
ભૂમિષ્ઠો ગદયા જઘ્ને વજ્રેણેન્દ્ર ઇવાચલાન્ ॥

તતઃ સુબલપુત્રસ્ય નાગાનતિબલાન્પુનઃ ।
પોથયામાસ કૌન્તેયો દ્વિપઞ્ચાશદરિન્દમઃ ॥

તથા રથશતતં સાગ્રં પત્તીંશ્ચ શતશોઽપરાન્ ।
ન્યહનત્પાણ્ડવો યુદ્ધે તાપયંસ્તવ વાહિનીમ્ ॥

પ્રતાપ્યમાનં સૂર્યેણ ભીમેન ચ મહાત્મના ।
તવ સૈન્યં સઞ્ચુકોચ ચર્માગ્નાવાહિતં યથા ॥

તે ભીમભયસન્ત્રસ્તાસ્તાવકા ભરતર્ષભ ।
વિહાય સમરે કર્ણં દુદ્રુવુર્વૈ દિશો દશ ॥

રથાઃ પઞ્ચશતાશ્ચાન્યે હાદિનઃ શરવર્ષિણઃ ।
ભીમમભ્યદ્રવન્ઘ્નન્તઃ શરપૂગૈઃ સમન્તતઃ ॥

તાન્સ પઞ્ચશતાન્વીરાન્સપતાકધ્વજાયુધાન્ ।
પોથયામાસ ગદયા ભીમો વિષ્ણુરિવાસુરાન્ ॥

તતઃ શકુનિનિર્દિષ્ટાઃ સાદિનઃ શૂરસમ્મતાઃ ।
ત્રિસાહસ્રાણ્યભિયયુઃ શરશક્ત્યૃષ્ટિપાણયઃ ॥

તાન્પ્રત્યુદ્ગમ્ય યવનાન્સાશ્વારોહાંસ્તદાઽરિહા ।
વિવિધાન્વિચરન્માર્ગાન્ગદયા સમપોથયત્ ॥

તેષામાસીન્મહાઞ્છબ્દસ્તાડિતાનાં ચ સર્વશઃ ।
અગ્નિભિર્દહ્યમાનાનાં નલાનામિવ ભારત ॥

એવં સુબલપુત્રસ્ય ત્રિસાહસ્રાન્હયોત્તમાન્ ।
હત્વાઽન્યં રથમાસ્થાય ક્રુદ્ધો રાધેયમભ્યયાત્ ॥

કર્ણોઽપિ સમરે રાજન્ધર્મપુત્રમરિન્દમમ્ ।
સ શરૈશ્છાદયામાસ સારથિં ચાપ્યપાતયત્ ॥

તતઃ સ પ્રદ્રુતં સૈન્યં દૃષ્ટ્વા કર્ણો મહારથઃ ।
અન્વધાવત્કિરન્બાણૈઃ કઙ્કપત્રૈરજિહ્મગૈઃ ॥

રાજાનમભિધાવન્તં શરૈરાવૃત્ય રોદસી ।
ક્રુદ્ધઃ પ્રચ્છાદયામાસ શરજાલેન મારુતિઃ ॥

સન્નિવૃત્તસ્તતસ્તૂર્ણં રાધેયઃ શત્રુકર્શનઃ ।
ભીમં પ્રચ્છાદયામાસ સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

ભીમસેનરથપ્રેપ્સું કર્ણં ભારત સાત્યકિઃ ।
અભ્યર્દયદમેયાત્મા પાર્ષ્ણિગ્રહણકારણાત્ ॥

ભીમસેનરથપ્રેપ્સું કર્ણો ભારત સાત્યકિમ્ ।
અભ્યવર્તત શૈનેયમર્દયઞ્છરવૃષ્ટિભિઃ ॥

તાવન્યોન્યં સમાસાદ્ય વૃષભૌ સર્વધન્વિનામ્ ।
વિસૃજન્તૌ શરાન્દીપ્તાન્વિભ્રાજેતાં મનસ્વિનૌ ॥

તાભ્યાં વિયતિ રાજેન્દ્ર વિતતતતં ભીમદર્શનમ્ ।
કૌઞ્ચપૃષ્ઠારુણં રૌદ્રં બાણજાલં વ્યદૃશ્યત ॥

નૈવ સૂર્યપ્રભા રાજન્ન દિશઃ પ્રદિશસ્તથા ।
પ્રાજ્ઞાસિષ્મ વયં તે વા શરૈર્મુક્તૈઃ સહસ્રશઃ ॥

મધ્યાહ્ને તપતો રાજન્ભાસ્કરસ્ય મહાપ્રભાઃ ।
હૃતાઃ સર્વાઃ શરૌઘૈસ્તૈઃ કર્ણમાધવયોસ્તદા ॥

સૌબલં કૃતવર્માણં દ્રૌણિમાધિરથિં કૃપમ્ ।
સંસક્તાન્પાણ્ડવૈર્દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તાઃ કુરવઃ પુનઃ ॥

તેષામાપતતાં શબ્દસ્તીત્ર આસીદ્વિશામ્પતે ।
ઉદ્વૃત્તાનાં યથા વૃષ્ટ્યા સાગરાણાં ભયાવહઃ ॥

તે સેને ભૃશસંસક્તે દૃષ્ટ્વાઽન્યોન્યં મહાહવે ।
હર્ષેણ મહતા યુક્તે પરિગૃહ્ય પરસ્પરમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે ।
યાદૃશં નૈવમસ્માભિર્દૃષ્ટપૂર્વં ન ચ શ્રુતમ્ ॥

બલૌઘસ્તુ સમાસાદ્ય બલૌઘં સહસા રણે ।
ઉપસર્પત વેગેન વાર્યોઘ ઇવ સાગરમ્ ॥

આસીન્નિનાદઃ સુમહાન્બાણૌઘાનાં પરસ્પરમ્ ।
ગર્જતાં સાગરૌઘાણાં યથા સ્યાન્નિઃસ્વનો મહાન્ ॥

તે તુ સેને સમાસાદ્ય વેગવત્યૌ પરસ્પરમ્ ।
એકીભાવમનુપ્રાપ્તે નદ્યાવિવ સમાગમે ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરરૂપં વિશામ્પતે ।
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ લિપ્સતાં સુમહદ્યશઃ ॥

શૂરાણાં ગર્જતાં તત્ર હ્યવિચ્છેદકૃતા ગિરઃ ।
શ્રુયન્તે વિવિધા રાજન્નામાન્યુદ્દિશ્ય ભારત ॥

યસ્ય યદ્ધિ રણે વ્યઙ્ગં પિતૃતો માતૃતોઽપિ વા ।
કર્મતઃ શીલતો વાઽપિ સ તચ્છ્રાવયતે યુધિ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા સમરે શૂશાંસ્તર્જમાનાન્પરસ્પરમ્ ।
અભવન્મે મતી રાજન્નૈષામસ્તીતિ જીવિતમ્ ॥

તેષાં દૃષ્ટ્વા તુ ક્રુદ્ધાનાં વપૂંષ્યમિતતેજસામ્ ।
અભવન્મે ભયં તીવ્રં કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥

તતસ્તે પાણ્ડવા રાજન્કૌરવાશ્ચ મહારથાઃ ।
તતક્ષુઃ સાયકૈસ્તૂર્ણમન્યોન્યં વિજયૈષિણઃ ॥