મહાભારત · અધ્યાય 8.43

યુક્તં પ્રવિશ્ય પાર્થાનાં સૈન્યં કુર્વઞ્જનક્ષયમ્ ।
કર્ણો રાજાનમભ્યેત્ય તન્મમાચક્ષ્વ સ્̤અઞ્જય ॥

કે ચ પ્રવીરાઃ પાર્થાનાં યુધિ કર્ણમવારયન્ ।
કાંશ્ચ પ્રમથ્યાધિરથિર્યુધિષ્ઠિરમપીડયત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાન્પાર્થાન્દૃષ્ટ્વા કર્ણો વ્યવસ્થિતાન્ ।
સમભ્યધાવત્ત્વરિતઃ પાઞ્ચાલાઞ્છત્રુકર્શનઃ ॥

તં તૂર્ણમભિધાવન્તં પાઞ્ચાલા જિતકાશિનઃ ।
પ્રત્યુદ્યયુર્મહાત્માનં હંસાઃ સર ઇવોષ્ણગે ॥

તતઃ શઙ્ખસહસ્રાણાં નિઃસ્વનો હૃદયઙ્ગમઃ ।
પ્રાદુરાસીદુભયતો ભેરીશબ્દશ્ચ દારુણઃ ॥

નાનાબાણનિનાદશ્ચ દ્વિપાશ્વરથનિઃસ્વનઃ ।
સિંહનાદશ્ચ વીરાણામભવદ્દારુણસ્તદા ॥

સાદ્રિદ્રુમાર્ણવા ભૂમિઃ સવાતામ્બુદમમ્બરમ્ ।
સાર્કેન્દુગ્રહનક્ષત્રા દ્યૌશ્ચ વ્યક્તં વિઘૂર્ણિતા ॥

ઇતિ ભૂતાનિ તં શબ્દં મેનિરે તે ચ વિવ્યથુઃ ।
યાનિ ચાપ્યલ્પસત્વાનિ પ્રાયસ્તાનિ મૃતાનિ વૈ ॥

અથ કર્ણો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ શીઘ્રમસ્ત્રમુદીરયન્ ।
જઘાન પાણ્ડવીં સેનામાસુરીં મઘવાનિવ ॥

સ પાણ્ડવબલં કર્ણઃ પ્રવિશ્ય વિસૃજઞ્છરાન્ ।
પ્રભદ્રકાણાં પ્રવરાનહનત્સપ્તસપ્તતિમ્ ॥

તતઃ સુપુઙ્ખૈર્નિશિતૈરથ શ્રષ્ઠો રથેષુભિઃ ।
અવધીત્પઞ્ચવિંશત્યા પાઞ્ચાલાન્પઞ્ચવિંશતિમ્ ॥

સુવર્ણપુઙ્ખૈર્નારાચૈઃ પરકાયવિદારણૈઃ ।
ચેદિકાનવધીદ્વીરઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તં તથા સમરે કર્મ કુર્વાણમતિમાનુષમ્ ।
પરિવવ્રુર્મહારાજ પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાઃ ॥

તતઃ સન્ધાય વિશિખાન્પઞ્ચ ભારત દુઃસહાન્ ।
પાઞ્ચાલાનવધીત્પઞ્ચ કર્ણો વૈકર્તનો વૃષઃ ॥

ભાનુદેવં ચિત્રસેનં સેનાબિન્દું ચ ભારત ।
તપનં શૂરસેનં ચ પાઞ્ચાલાનહનદ્રણે ॥

પાઞ્ચાલેષુ ચ શૂરેષુ વધ્યમાનેષુ સાયકૈઃ ।
હાહાકારો મહાનાસીત્પાઞ્ચાલાનાં મહાહવે ॥

તેષાં સહ્ક્રીડમાનાનાં હાહાકારં પ્રકુર્વતામ્ ।
પુનરેવ ચ તાન્કર્ણો જઘાનાશુ પતત્ત્રિભિઃ ॥

ચક્રરક્ષૌ તુ કર્ણસ્ય પુત્રૌ મારિષ દુર્જયૌ ।
સુષેણઃ સત્યસેનશ્ચ ત્યક્ત્વા પ્રાણાનયુધ્યતામ્ ॥

પૃષ્ઠગોપ્તા તુ કર્ણસ્ય જ્યેષ્ઠઃ પુત્રો મહારથઃ ।
વૃષસેનોઽન્વયાત્કર્ણં પૃષ્ઠતઃ પરિપાલયન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સાત્યકિશ્ચ દ્રૌપદેયા વૃકોદરઃ ।
જનમેજયઃ શિખણ્ડી ચ પ્રવીરાશ્ચ પ્રભદ્રકાઃ ॥

ચેદિકેકયપાઞ્ચાલા યમૌ માત્સ્યાશ્ચ દંશિતાઃ ।
સમભ્યધાવન્રાધેયં જિઘાંસન્તઃ પ્રહારિણમ્ ॥

ત એનં વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ શરધારાભિરેવ ચ ।
અભ્યવર્ષન્વિમર્દન્તં પ્રાવૃષીવામ્બુદા ગિરિમ્ ॥

પિતરં તુ પરીપ્સન્તઃ કર્ણપુત્રાઃ પ્રહારિણઃ ।
ત્વદીયાશ્ચાપરે રાજન્વીરા વીરાનવારયન્ ॥

સુષેણો ભીમસેનસ્ય ચ્છિત્ત્વા ભલ્લેન કાર્મુકમ્ ।
નારાચૈઃ સપ્તબિર્વિદ્ધ્વા હૃદિ ભીમં નનાદ હ ॥

અથાન્યદ્વનુરાદાય સુદૃઢં ભીમવિક્રમઃ ।
સજ્યં વૃકોદરઃ કૃત્વા સુષેણસ્યાચ્છિનદ્વનુઃ ॥

વિવ્યાધ ચૈનં દશભિઃ ક્રુદ્ધો નૃત્યન્નિવેષુભિઃ ।
કર્ણં ચ તૂર્ણં વિવ્યાધ ત્રિસપ્તત્યા શિતૈઃ શરૈઃ ॥

સત્યસેનં ચ દશભિઃ સાશ્વસૂતાયુધધ્વજમ્ ।
પશ્યતાં સુહૃદાં મધ્યે કર્ણપુત્રમપાતયત્ ॥

ક્ષુરપ્રણુન્નં તત્તસ્ય શિરશ્ચન્દ્રનિભાનનમ્ ।
શુભદર્શનમેવાસીન્નાલભ્રષ્ટમિવામ્બુજમ્ ॥

હત્વા કર્ણસુતં ભીમસ્તાવકાન્પુનરાર્દયત્ ।
કૃપહાર્દિક્યયોશ્છિત્ત્વા ચાપૌ તાવપ્યથાર્દયત્ ॥

દુઃશાસનં ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા શકુનિં ષડ્ભિરાયસૈઃ ।
ઉલૂકં ચ પતત્રિં ચ ચકાર વિરથાવુભૌ ॥

હે સુષેણ હતોઽસીતિ બ્રુવન્નાદત્ત સાયકમ્ ।
તમસ્ય કર્ણશ્ચિચ્છેદ ત્રિભિશ્ચૈનમતાડયત્ ॥

અથાન્યં પરિજગ્રાહ સુપર્વાણં સુતેજનમ્ ।
સુષેણાયાસૃજદ્ભીમસ્તમપ્યસ્યાચ્છિનદ્વૃષઃ ॥

પુનઃ કર્ણસ્ત્રિસપ્તત્યા ભીમસેનમથેષુભિઃ ।
પુત્રં પરીપ્સન્વિવ્યાધ ક્રુદ્ધઃ શત્રુજિઘાંસયા ॥

સુષેણસ્તુ ધનુર્ગૃહ્ય ભારસાધનમુત્તમમ્ ।
નકુલમ્પઞ્ચભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

નકુલસ્તં તુ વિંશત્યા વિદ્વ્વા ભારસહૈર્દૃઢૈઃ ।
નનાદ બલવન્નાદં કર્ણસ્ય ભયમાદધત્ ॥

તં સુષેણો મહારાજ વિદ્ધ્વા દશભિરાશુગૈઃ ।
ચિચ્છેદ ચ ધનુઃ શીઘ્રં ક્ષુરપ્રેણ મહારથઃ ॥

અથાન્યદ્વનુરાદાય નકુલઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
સુષેણં નવભિર્બાણૈર્વારયામાસ સંયુગે ॥

સ તુ બાણૈર્દિશો રાજન્નાચ્છાદ્ય પરવીરહા ॥ આજઘ્ને સારથિં ચાસ્ય સુષેણં ચ તતસ્ત્રિભિઃ ।
ચિચ્છેદ ચાસ્ય સુદૃઢં ધનુર્ભલ્લૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિધા ॥

અથાન્યદ્વનુરાદાય સુષેણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
આવિધ્યન્નકુલં ષષ્ટ્યા સહદેવં ચ સપ્તભિઃ ॥

તદ્યુદ્ધં સુમહદ્ધોરમાસીદ્દેવાસુરોપમમ્ ।
નિઘ્નતાં સાયકૈસ્તૂર્ણમન્યોન્યસ્ય વધં પ્રતિ ॥

સાત્યકિર્વૃષસેનં તુ વિદ્ધ્વા સપ્તભિરાયસૈઃ ।
પુનર્વિવ્યાધ સપ્તત્યા સારથિં ચ ત્રિભિઃ શિતૈઃ ॥

વૃષસેનસ્તુ શૈનેયં શરેણાનતપર્વણા ।
આજઘાન મહારાજ શઙ્ખદેશે મહારથમ્ ॥

શૈનેયો વૃષસેનેન પત્રિણા પરિપીડિતઃ ।
કોપં ચક્રે મહારાજ ક્રુદ્ધો વેગં ચ દારુણમ્ ॥

જગ્રાહેષુવરાન્વીરઃ શીઘ્રં વૈ દશ પઞ્ચ ચ ।
સાત્યકિર્વૃષસેનસ્ય સૂતં હત્વા ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

ધનુશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન જઘાનાશ્વાંશ્ચ સપ્તભિઃ ।
ધ્વજમેકેષુણોન્મથ્ય ત્રિભિશ્તં હૃદ્યતાડયત્ ॥

અથાવસન્નઃ સ્વરથે મુહૂર્તાત્પુનરુત્થિતઃ । સ રણે યુયુધાનેન વિસૂતાશ્વરથધ્વજઃ ।
કૃતો જિઘાંસુઃ શૈનેયં ખઙ્ગચર્મધૃગભ્યયાત્ ॥

તસ્ય ચાપતતઃ શીઘ્રં વૃષસેનસ્ય સાત્યકિઃ ।
વારાહકર્ણૈર્દશભિરવિધ્યદસિચર્મણી ॥

દુઃશાસનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા વિરથં વ્યાયુધં કૃતમ્ ।
આરોપ્ય સ્વરથં તૂર્ણમપોવાહ રથાન્તરમ્ ॥

અથાન્યં રથમાસ્થાય વૃષસેનો મહારથઃ ।
દ્રૌપદેયાંસ્ત્રિસપ્તત્યા યુયુધાનં ચ પઞ્ચભિઃ ॥

ભીમસેનં ચતુઃષષ્ટ્યા સહદેવં ચ પઞ્ચભિઃ ।
નકુલં ત્રિંશતા બાણૈઃ શતાનીકં ચ સપ્તભિઃ ॥

શિખણ્ડિનં ચ દશભિર્ધર્મરાજં શતેન ચ ।
એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ રાજેન્દ્ર પ્રવીરાઞ્ચયગૃદ્ધિનઃ ॥

અભ્યર્દયન્મહેષ્વાસઃ કર્ણપુત્રો વિશામ્પતે ।
કર્ણસ્ય યુધિ દુર્ધર્ષસ્તતઃ પૃષ્ઠમપાલયત્ ॥

યુયુધાનં ચ રાધેયો નવૈર્નવભિરાયસૈઃ ।
વિસૂતાશ્વરથં કૃત્વા લલાટે ત્રિભિરાર્પયત્ ॥

સ ત્વન્યં રથમાસ્થાય વિધિવત્કલ્પિતં પુનઃ ।
યુયુધે પાણ્ડુભિઃ સાર્ધં કર્ણસ્ય વ્યધમદ્બલમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તતઃ કર્ણમવિધ્યદ્દશભિઃ શરૈઃ ।
દ્રૌપદેયાસ્ત્રિસપ્તત્યા યુયુધાનસ્તુ સપ્તભિઃ ॥

ભીમસેનશ્ચતુઃષષ્ટ્યા સહદેવશ્ચ સપ્તિભિઃ ।
નકુલસ્ત્રિંશતા બાણૈઃ શતાનીકસ્તુ સપ્તભિઃ ॥

શિખણ્ડી દશભિર્વીરો ધર્મરાજઃ શતેન તુ । એતે ચાન્યે ચ રાજેન્દ્ર પ્રવીરા જયગૃદ્વિનઃ ।
અભ્યર્દયન્મહેષ્વાસં સૂતપુત્રં મહામૃધે ॥

તાન્સૂતપુત્રો વિશિખૈર્દશભિર્દશભિઃ શરૈઃ । રથેનાનુચરન્વીરઃ પ્રત્યવિધ્યદરિન્દમઃ ।

સાત્યકિં ભીમસેનં ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નં શિખણ્ડિનમ્ ।
દ્રૌપદેયાંશ્ચ સંરબ્ધાન્યતમાનાન્મહારથાન્ ॥

પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનામથૈનાન્સૂતનન્દનઃ ।
વિરથાન્રથિનઃ શ્રેષ્ઠાન્નિમેષાર્ધાચ્ચકાર હ ॥

અમોઘત્વાચ્ચ બાણાનાં ભૂતસઙ્ઘા વિસિપ્મયુઃ ॥

તત્રાસ્ત્રવીર્યં કર્ણસ્ય લાઘવં ચ મહાત્મનઃ ।
અપશ્યામ મહાભાગ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

ન હ્યાદદાનં દદૃશુઃ સન્દધાનં ચ સાયકાન્ ।
વિમુઞ્ચન્તં ચ સંરમ્ભાદ પશ્યન્નૈવ તં જનાઃ ॥

પ્રતીચ્યાં દિશિ તં દૃષ્ટ્વા પ્રાચ્યાં પશ્યામ લાઘવાત્ ।
ન ચ પશ્યામ રાજેન્દ્ર ક્વ નુ કર્ણો વ્યતિષ્ઠત ॥

ઇષૂનેવાસ્ય પશ્યામો વિનિકીર્ણાઽન્સમન્તતઃ ।
છાદયાનાન્દિશો રાજઞ્શલભાનામિવ વ્રજાન્ ॥

તસ્ય તૈરિષુભિસ્ત્રીક્ષ્ણૈઃ સમ્પતદ્ભિઃ સહસ્રશઃ ।
મરીચિભિરિવોષ્ણાંશોઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

વ્યાપ્તાઃ સર્વા દિશો રાજન્યોધાશ્ચ દદૃશુસ્તદા ।
શરૈઃ સંવૃતમાકાશં તત્રાભ્રૈરિવ ચાભવત્ ॥

દ્યૌર્વિયદ્ભૂર્દિશશ્ચૈવ પ્રચ્છન્ના નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અરુણાભ્રાવૃતાકારં તસ્મિન્દેશે બભૌ વિયત્ ॥

તતઃ પુનરમેયાત્મા કર્ણો રાજા મહારથઃ ।
ન્યહનત્સમરે યોધાન્યોધવૃત્તમનુષ્ઠિતઃ ॥

નૃત્યન્નિવ હિ રાધેયશ્ચાપહસ્તો રણાજિરે ।
યૈર્વિદ્વઃ પ્રત્યવિદ્વ્યત્તાનેકૈકં ત્રિગુણૈઃ શરૈઃ ॥

શતૈશ્ચ દશભિશ્ચૈતાન્પુનર્વિદ્ધ્વા નનાદ ચ ।
સાશ્વસૂતધ્વજચ્છત્રાસ્તતસ્તે વિવરં દદુઃ ॥

તે હન્યમાનાઃ કર્ણેન પલાયન્ત દિશો દશ ।
નાદયન્તો દિશઃ સર્વાઃ કર્મત્રસ્તા વિચેતસઃ ॥

તાન્પ્રમથ્ય મહેષ્વાસાન્રાધેયઃ શરવૃષ્ટિભિઃ ।
રાજાનીકમસમ્બાધં પ્રાવિશચ્છત્રુકર્શનઃ ॥

સ રથાંસ્ત્રિશતં હત્વા ચેદીનામનિવર્તિનામ્ ।
રાધેયો નિશિતૈર્બાણૈસ્તતોઽભ્યાગાદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તતસ્તે વિરથાઃ શૂરા રથાનન્યાન્સમાસ્થિતાઃ ।
પરિવવ્રુર્મહારાજ ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તતસ્તે તુ પરે રાજઞ્છિખણ્ડી ચ સસાત્યકિઃ । રાધેયાત્પરિરક્ષન્તો રાજાનં પર્યવારયન્ ।
મુઞ્ચન્તો વિવિધાન્બાણાન્સ્વર્ણપુઙ્ખાઞ્શિલાશિતાન્ ॥

તથૈવ તાવકાઃ સર્વે કર્ણં દુર્વારણં રણે ।
યત્તાઃ શૂરા મહેષ્વાસાઃ પર્યરક્ષન્ત સર્વશઃ ॥

નાનાવાદિત્રઘોષાશ્ચ પ્રાદુરાસન્વિશામ્પતે ।
સિંહનાદશ્ચ સઞ્જજ્ઞે શૂરાણામભિગર્જતામ્ ॥

તતઃ પુનઃ સમાજગ્મુરભીતાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ।
યુધિષ્ઠિરમુખાઃ પાર્થાઃ સૂતપુત્રમુખા વયમ્ ॥