મહાભારત · અધ્યાય 8.41

તતઃ પરાનીકભિદં વ્યૂહમપ્રતિમં મહત્ ।
સમીક્ષ્ય કર્ણઃ પાર્થાનાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નાભિરક્ષિતમ્ ॥

પ્રયયૌ રથઘોષેણ સિંહનાદરવેણ ચ ।
વાદિત્રાણાં ચ નિનદૈઃ કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્ ॥

વેપમાન ઇવ ક્રોધાદ્યુદ્વશૌણ્ડઃ પરન્તપઃ ।
પ્રતિવ્યૂહ્ય મહાતેજા યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

વ્યધમત્પાણ્ડવીં સેનામાસુરીં મઘવાનિવ ।
યુધિષ્ઠિરં ચાભ્યહનદપસવ્યં ચકારહ ॥

કર્ણસ્ય રથઘોષેણ મૌર્વીનિષ્પેષણેન ચ ।
સુસઙ્ગ્રાહેણ રશ્મીનાં સમકમ્પન્ત સૃઞ્જયાઃ ॥

તાનિ સર્વાણિ સૈન્યાનિ કર્ણ દૃષ્ટ્વા વિશામ્પતે ।
બભૂવુઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાનિ તાવકાનિ યુયુત્સયા ॥

અશ્રૂયન્ત તતો વાચસ્તાવકાનાં વિશામ્પતે ।
કર્ણાર્જુનમહાયુદ્ધમેતદદ્ય ભવિષ્યતિ ॥

અદ્ય દુર્યોધનો રાજા હતામિત્રો ભવિષ્યતિ ।
અદ્ય કર્ણં રણે દૃષ્ટ્વા ફલ્ગુનો વિદ્રવિષ્યતિ ॥

અદ્ય તાવદ્વયં યુદ્ધે કર્ણસ્યૈવાનુગામિનઃ ।
કર્ણબાણમયં ભીમં યુદ્ધં દ્રક્ષ્યામ સંયુગે ॥

ચિરકાલેપ્સિતમિદમદ્યેદાનીં ભવિષ્યતિ ।
અદ્ય દ્રક્ષ્યામ સઙ્ગ્રામં ઘોરં દેવાસુરોપમમ્ ॥

અદ્યેદાનીં મહદ્યુદ્ધં ભવિષ્યતિ ભયાનકમ્ ।
અદ્યેદાનીં જયો નિત્યમેકસ્યૈકસ્ય વા રણે ॥

અર્જુનં કિલ રાધેયો વધિષ્યતિ મહારણે ।
અથવા કં નરં લોકે ન સ્પૃશન્તિ મનોરથાઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા વિવિધા વાચઃ કુરવઃ કુરુનન્દન ।
આજઘ્નુઃ પટહાંશ્ચૈવ તૂર્યાંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥

ભેરીનાદાંશ્ચ વિવિધાન્સિંહનાદાંશ્ચ પુષ્કલાન્્ ।
મુરજાનાં મહાશબ્દાનાનકાનાં મહારવાન્ ॥

નૃત્યમાનાશ્ચ બહુશસ્તર્જમાનાશ્ચ મારિષ ।
અન્યોન્યમભ્યયુર્યુદ્ધે યુદ્ધરઙ્ગગતા નરાઃ ॥

તેષાં પદાતા નાગાનાં પાદરક્ષાઃ સમન્તતઃ ।
પટ્ટસાસિધરાઃ શૂરાશ્ચાપબાણમુસુણ્ઠિનઃ ॥

ભિણ્ડિપાલધરાશ્ચૈવ શૂરલહસ્તાઃ સુચક્રિણઃ ।
તેષાં સમાગમો ઘોરો દેવાસુરરણોપમઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રં ઉવાચ ।

કથં સઞ્જય રાધેયઃ પ્રત્યવ્યૂહત પાણ્ડવાન્ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાન્સઙ્ખ્યે ભીમસેનાભિરક્ષિતાન્ ।
સર્વાનેવ મહેષ્વાસાનજય્યાનમરૈરપિ ॥

કે ચ પ્રપક્ષૌ પક્ષૌ વા મમ સૈન્યસ્ય સઞ્જય ।
પ્રવિભજ્ય યથાન્યાયમવતસ્થુઃ સુદંશિતાઃ ॥

કથં પાણ્ડુસુતાશ્ચાપિ પ્રત્યવ્યૂહન્ત મામકાન્ ।
કથં ચૈતન્મહદ્યુદ્ધં પ્રાવર્તત સુદારુણમ્ ॥

ક્વ ચ બીભત્સુરભવદ્યત્કર્ણોઽયાદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
કો હ્યર્જુનસ્ય સાન્નિધ્યે શક્તો જેતું યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

સર્વભૂતાનિ યો હ્યેકઃ ખાણ્ડવે જિતબાન્પુરા ।
કસ્તમન્યસ્તુ રાધેયાત્પ્રતિયુધ્યેજ્જિજીવિષુઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ વ્યૂહસ્ય રચનામર્જુનશ્ચ યથા ગતઃ ।
પરિવાર્ય નૃપાન્સર્વાન્સઙ્ગ્રામશ્ચાભવદ્યથા ॥

કૃપઃ શારદ્વતો રાજન્માગધાશ્ચ તરસ્વિનઃ ।
સાત્વતઃ કૃતવર્મા ચ દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતાઃ ॥

તેષાં પ્રપક્ષે શકુનિરુલૂકશ્ચ મહારથઃ ।
સાદિભિર્વિમલપ્રાસૈસ્તદાનીમભ્યરક્ષતામ્ ॥

ગાન્ધારૈશ્ચાપ્યસમ્ભ્રાન્તૈઃ પાર્વતીયૈશ્ચ દુર્જયૈઃ ।
શલભાનામિવ વ્રાતૈઃ પિશાચૈરિવ દુર્દૃશૈઃ ॥

ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ રથાનામનિવર્તિનામ્ ।
સંશપ્તકા યુદ્વશૌણ્ડા વામપાશ્વમપાલયન્ ॥

સમન્વિતાસ્તવ સુતૈઃ કૃષ્ણાર્જુનજિઘાંસવઃ ।
તેષાં પ્રપક્ષાઃ કામ્ભોજાઃ શકાશ્ચ યવનૈઃ સહ ॥

નિદેશાત્સૂતપુત્રસ્ય સરથાશ્વેભપત્તયઃ ।
આહ્વયન્તોઽર્જુનં તસ્થુઃ કેશવં ચ મહાબલમ્ ॥

તતઃ સેનામુખે કર્ણોઽપ્યવાતિષ્ઠત દંશિતઃ ।
ચિત્રવર્માઙ્ગદઃ સ્રગ્વી પાલયન્વાહિનીમુખમ્ ॥

રક્ષમાણૈઃ સુસંરબ્ધૈઃ પુત્રૈઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
વાહિનીં પ્રમુખે વીરઃ સમ્પ્રકર્ષન્નશોભત ॥

અશોકસ્તુ મહાબાહુઃ સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભઃ । મહાદ્વિપસ્કન્ધગતઃ પિઙ્ગાક્ષઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
દુઃશાસનો વૃતઃ સૈન્યૈઃ સ્થિતો વ્યૂહસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥

તન્મધ્યે સ મહાબાહુઃ સ્વયં દુર્યોધનો નૃપઃ ।
ચિત્રાશ્વૈશ્ચિત્રસન્નાહૈઃ સોદર્યૈરભિરક્ષિતઃ ॥

રક્ષ્યમાણો મહાવીર્યૈઃ સહિતૈર્મદ્રકેકયૈઃ ।
અશોભત મહારાજ દેવૈરિવ શતક્રતુઃ ॥

અશ્વત્થામા કુરૂણાં ચ યે પ્રવીરા મહારથાઃ । નિત્યમત્તાશ્ચ માતઙ્ગાઃ શૂરૈર્મ્લેચ્છૈઃ સમન્વિતાઃ ।
અન્વયુસ્તદ્રથાનીકં ક્ષરન્ત ઇવ તોયદાઃ ॥

તે ધ્વજૈર્વૈજયન્તીભિર્જ્વલદ્ભિઃ પરમાયુધૈઃ ।
સાદિભિશ્ચાસ્થિતા રેજુર્દ્રુમવન્ત ઇવાચલાઃ ॥

તેષાં પદાતિનાગાનાં પાદરક્ષાઃ સહસ્રશઃ ।
પટ્ટસાસિધરાઃ શૂરા બભૂવુરનિવર્તિનઃ ॥

સાદિભિઃ સ્યન્દનૈર્નાગૈરધિકં સમલઙ્કૃતૈઃ ।
સ વ્યૂહરાજો વિબભૌ દેવાસુરચમૂપમઃ ॥

બાર્હસ્પત્યઃ સુવિહિતો નાયકેન વિપશ્ચિતા ।
નૃત્યતીવ મહાવ્યૂહઃ પરેષાં ભયમાદધત્ ॥

તસ્ય પક્ષપ્રપક્ષેભ્યો નિષ્પતન્તિ યુયુત્સવઃ ।
હસ્ત્યશ્વરથમાતઙ્ગાઃ પ્રાવૃષીવ બલાહકાઃ ॥

તતઃ સેનામુખે કર્ણં દૃષ્ટ્વા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
ધનઞ્જયમમિત્રઘ્નમેકવીરમુવાચ હ ॥

પશ્યાર્જુન મહાવ્યૂહં કર્ણેન વિહિતં રણે ।
યુક્તં પક્ષૈઃ પ્રપક્ષૈશ્ચ પરાનીકં પ્રકાશતે ॥

તત્સમીપગતં હ્યેતત્પ્રત્યમિત્રં મહદ્બૂલમ્ ।
યથા નાભિભવત્યસ્માંસ્તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તોઽર્જુનો રાજ્ઞા પ્રાઞ્જલિર્નૃપમબ્રવીત્ ॥

યથા યથા ભવાનાહ તત્તથા ન તદન્યથા । યત્તસ્ય વિહિતં કાર્યં તત્કરિષ્યામિ સુવ્રત ।
પ્રધાનમથ ચૈવાસ્ય વિનાશં ચ કરોમ્યહમ્ ॥

તસ્માત્ત્વં જહિ રાધેયં ભીમસેનઃ સુયોધનમ્ ।
વૃષસેનં ચ નકુલઃ સહદેવોઽપિ સૌબલમ્ ॥

દુઃશાનં શતાનીકો હાર્દિક્યં શિનિપુઙ્ગવઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો દ્રોણસુતં સ્વયં યોત્સ્યામ્યહં કૃપમ્ ॥

દ્રૌપદેયા ધાર્તરાષ્ટ્રાઞ્શિષ્ટાન્સહ શિખણ્ડિના ।
તે તે ચ તાંસ્તાનહિતાનસ્માકં ઘ્ન્તુ મામકાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન તથેત્યુક્ત્વા ધનઞ્જયઃ ।
વ્યાદિદેશ સ્વસૈન્યાનિ સ્વયં ચાગાચ્ચમૂમુખમ્ ॥

ધનઞ્જયો મહારાજ દક્ષિણં પક્ષમાસ્થિતઃ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્વામં પક્ષમુપાશ્રિતઃ ॥

સાત્યકિર્દ્રૌપદેયાશ્ચ સ્વયં રાજા ચ પાણ્ડવઃ ।
વ્યૂહસ્ય પ્રમુખે તસ્થુઃ સ્વેનાનીકેન સંવૃતાઃ ॥

સ્વબલેનારિસૈન્યં તત્પ્રત્યવસ્થાપ્ય પાણ્ડવઃ ।
પ્રત્યવ્યૂહત્પુરસ્કૃત્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિનૌ ॥

તત્સાદિનાગકલિલં પદાતિરથસઙ્કુલમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખં ઘોરમશોભત મહદ્બલમ્ ॥