મહાભારત · અધ્યાય 8.2

તચ્છ્રુત્વા કર્ણહનનં પુત્રાંશ્ચૈવ પલાયિતાન્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો નૃપશ્ચૈવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિમબ્રવીત્ ॥

પ્રાપ્તવાન્વ્યસનં ઘોરં પુત્રવ્યસનજં મહત્ ।
કાલે યદુક્તવાંસ્તસ્મિંસ્તન્મમાચક્ષ્વ તત્ત્વતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ ।
અબ્રવીત્સઞ્જયં સૂતં શોકસંવિગ્નમાનસઃ ॥

દુષ્પ્રણીતેન મે તાત પુત્રસ્યાદીર્ઘજીવિનઃ ।
હતં વૈકર્તનં શ્રુત્વા શોકો મર્માણિ કૃન્તતિ ॥

તસ્ય મે સંશયં છિન્ધિ દુઃખપારં તિતીર્ષતઃ ।
કુરૂણાં સૃઞ્જયાનાં ચ કે જીવન્તિ કે મૃતાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

હતઃ શાન્તનવો રાજન્દુરાધર્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
હત્વા પાણ્ડવયોધાનામર્બુદં દશભિર્દિનૈઃ ॥

તથા દ્રોણો મહેષ્વાસઃ પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાન્ ।
નિહત્ય યુધિ દુર્ધર્ષઃ પઞ્ચાદ્રુક્મરથો હતઃ ॥

હતશેષસ્ય ભીષ્મેણ દ્રોણેન ચ મહાત્મના ।
અર્ધં નિહત્ય સૈન્યસ્ય કર્ણો વૈકર્તનો હતઃ ॥

વિવિંશતિર્મહારાજ રાજપુત્રો મહાબલઃ ।
આનર્તયોધાઞ્શતશો નિહત્ય નિહતો રણે ॥

તથા પુત્રો વિકર્ણસ્તે ક્ષત્રવ્રતમનુસ્મરન્ ।
ક્ષીણબાણો હતઃ શૂરઃ સ્થિતો હ્યભિમુખઃ પરૈઃ ॥

ધોરરૂપાન્પરિક્લેશાન્દુર્યોધનકૃતાન્બહૂન્ ।
પ્રતિજ્ઞાં સ્મરતા તેન ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ રાજપુત્રૌ મહારથૌ ।
કૃત્વા સ્વસુકરં કર્મ ગતૌ વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

સિન્ધુરાષ્ટ્રમુખાનીહ દશ રાષ્ટ્રાણિ યાનિહ ।
યસ્ય તિષ્ઠન્તિ વચને યઃ સ્થિતસ્તવ શાસને ॥

અક્ષૌહિણીર્દશૈકાં ચ વિનિર્જિત્ય શિતૈઃ શરૈઃ ।
સોઽર્જુનેન હતો રાજન્મહાવીર્યો જયદ્રથઃ ॥

તથા દુર્યોધનસુતસ્તરસ્વી યુદ્ધદુર્મદઃ ।
વર્તમાનઃ પિતુઃ શાસ્ત્રે સૌભદ્રેણ નિપાતિતઃ ॥

તથા દૌઃશાસનિઃ સૂરો બાહુશાલી રણોત્કટઃ ।
દ્રૌપદેયેન સઙ્ગમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

કિરાતાનામધિપતિઃ સાગરાનૂપવાસિનામ્ ।
દેવરાજસ્ય ધર્માત્મા પ્રિયો બહુમતઃ સખા ॥

ભગદત્તો મહીપાલઃ ક્ષત્રધર્મરતઃ સદા ।
ધનઞ્જયેન વિક્રમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

તથા કૌરવદાયાદો ન્યસ્તશસ્ત્રો મહાયશાઃ ।
હતો ભૂરિશ્રવા રાજઞ્શૂરઃ સાત્યકિના યુધિ ॥

શ્રુતાયુરપિ ચામ્બષ્ઠઃ ક્ષત્રિયાણાં ધુરન્ધરઃ ।
ચરન્નભીતવત્સઙ્ખ્યે નિહતઃ સવ્યસાચિના ॥

તવ પુત્રઃ સદામર્ષી કૃતાસ્ત્રો યુદ્ધદુર્મદઃ ।
દુઃશાસનો મહારાજ ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

યસ્ય રાજન્ગજાનીકં બહુસાહસ્રમદ્ભુતમ્ ।
સુદક્ષિણઃ સ સઙ્ગ્રામે નિહતઃ સવ્યસાચિના ॥

કોસલાનામધિપતિર્હત્વા બહુમતાન્પરાન્ ।
સૌભદ્રેણેહ વિક્રમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

બહુશો યોધયિત્વા તુ ભીમસેનં મહારથમ્ ।
ચિત્રસેનસ્તવ સુતો ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

મદ્રરાજાત્મજઃ શૂરઃ પરેષાં ભયવર્ધનઃ ।
અસિચર્મધરઃ શ્રીમાન્સૌભદ્રેણ નિપાતિતઃ ॥

સમઃ કર્ણસ્ય સમરે યઃ સ કર્ણસ્ય પશ્યતઃ ।
વૃષસેનો મહાતેજાઃ શીઘ્રાસ્ત્રો દૃઢવિક્રમઃ ॥

અભિમન્યોર્વધં સ્મૃત્વા પ્રતિજ્ઞામપિ ચાત્મનઃ ।
ધનઞ્જયેન વિક્રમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

નિત્યં પ્રસક્તવૈરો યઃ પાણ્ડવૈઃ પૃથિવીપતિઃ ।
વિશ્રાવ્ય વૈરં પાર્થેન શ્રુતાયુઃ સ નિપાતિતઃ ॥

શલ્યપુત્રસ્તુ વિક્રાન્તઃ સહદેવેન મારિષ ।
હતો રુક્મરથો રાજઞ્શ્યાલો માતુલજો યુધિ ॥

રાજા ભાગીરથો વૃદ્ધો બૃહત્ક્ષત્રશ્ચ કેકયઃ ।
પરાક્રમન્તૌ વિક્રાન્તૌ નિહતૌ વીર્યવત્તરૌ ॥

ભગદત્તસુતો રાજન્કૃતપ્રજ્ઞો મંહાબલઃ ।
શ્યેનવચ્ચરતા સઙ્ખ્યે નકુલેન નિપાતિતઃ ॥

પિતામહસ્તવ તથા બાહ્લીકઃ સહ બાહ્લિકૈઃ ।
નિહતો ભીમસેનેન મહાબાલપરાક્રમઃ ॥

જયત્સેનસ્તથા રાજઞ્જારાસન્ધિર્મહાબલઃ ।
માગધો નિહતઃ સઙ્ખ્યે સૌભદ્રેણ મહાત્મના ॥

પુત્રસ્તે દુર્મુખો રાજન્દુઃસહશ્ચ મહારથઃ ।
ગદયા ભીમસેનેન નિહતૌ શૂરમાનિનૌ ॥

દુર્મર્ષણો દુર્વિષહો દુર્જયશ્ચ મહારથઃ ।
કૃત્વા ત્વસુકરં કર્મ ગતા વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

ઉભૌ કલિઙ્ગવૃષકૌ ભ્રાતરૌ યુદ્ધદુર્મદૌ ।
કૃત્વા ચાસુકરં કર્મ ગતૌ વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

સચિવો વૃષપર્વા તે શૂરઃ પરમવીર્યવાન્ ।
ભીમસેનેન વિક્રમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

તથૈવ પૌરવો રાજા નાગાયુતબલો મહાન્ ।
સમરે પાણ્ડુપુત્રેણ નિહતઃ સવ્યસાચિના ॥

વસાતયો મહારાજ દ્વિસાહસ્રાઃ પ્રહારિણઃ ।
શૂરસેનાશ્ચ વિક્રાન્તાઃ સર્વે યુધિ નિપાતિતાઃ ॥

અભીષાહાઃ કવચિનઃ પ્રહરન્તો રણોત્કટાઃ ।
શિબયશ્ચ રથોદારાઃ કાલિઙ્ગસહિતા હતાઃ ॥

ગોકુલે નિત્યસંવૃદ્ધા યુદ્ધે પરમકોપનાઃ ।
ગોપાલાઃ કૃતવીરાસ્તે નિહતાઃ સવ્યસાચિના ॥

શ્રેણયો બહુસાહસ્રાઃ સંશપ્તકગણાશ્ચ યે ।
તે સર્વે પાર્થમાસાદ્ય ગદા વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

શ્યાલૌ તવ મહારાજ રાજાનૌ વૃષકાચલૌ ।
ત્વદર્થમતિવિક્રાન્તૌ નિહતૌ સવ્યસાચિના ॥

ઉગ્રકર્મા મહેષ્વાસો નામતઃ કર્મતસ્તથા ।
સાલ્વરાજો મહાબાહુર્ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

ઓઘવાંશ્ચ મહારાજ બૃહન્તઃ સહિતૌ રણે ।
પરાક્રમન્તૌ મિત્રાર્થે ગતૌ વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

તથૈવ રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ ક્ષેમધૂર્તિર્વિશામ્પતે ।
નિહતો ગદયા રાજન્ભીમસેનેન સંયુગે ॥

તથા રાજન્મહેષ્વાસો જલસન્ધૌ મહાબલઃ ।
સુમહત્કદનં કૃત્વા હતઃ સાત્યકિના રણે ॥

અલમ્બુસો રાક્ષસેન્દ્રઃ ખરબન્ધુરયાનવાન્ ।
ઘટોત્કચેન વિક્રમ્ય ગમિતો યમસાદનમ્ ॥

રાધેયઃ સૂતપુત્રશ્ચ ભ્રાતરશ્ચ મહારથાઃ ।
કેકયાઃ સર્વશશ્ચાપિ નિહતાઃ સ્વ્યસાચિના ॥

માલવા મદ્રકાશ્ચૈવ દ્રાવિડાશ્ચોગ્રકર્મિણઃ ।
યૌધેયાશ્ચ લલિત્થાશ્ચ ક્ષુદ્રકાશ્ચાપ્યુશીનરાઃ ॥

માવેલ્લકાસ્તુણ્ડિકેરાઃ સાવિત્રીપુત્રકાશ્ચ યે ।
પ્રાચ્યોદીચ્યાઃ પ્રતીચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ મારિષ ॥

પત્તીનાં નિહતાઃ સઙ્ઘા હયાનાં પ્રયુતાનિ ચ ।
રથવ્રજાશ્ચ નિહતા હતાશ્ચ વરવારણાઃ ॥

સધ્વજાઃ સાયુધાઃ શૂરાઃ સવર્મામ્બરભૂષણાઃ ।
કાલેન મહતાઽયસ્તાઃ કુશલૈર્યે ચ વર્ધિતાઃ ॥

તે હતાઃ સમરે રાજન્પાર્થેનાક્લિષ્ટકર્મણા ।
અન્યે તથાઽમિતબલાઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો રાજાનઃ સગણા રણે ।
હતાઃ સહસ્રશો રાજન્યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ કર્ણાર્જુનસમાગમે ।
મહેન્દ્રેણ યથા વૃત્રો યથા રામેણ રાવણઃ ॥

યથા કૃષ્ણેન નરકો મુરુશ્ચ નિહતો રણે ।
કાર્તવીર્યશ્ચ રામેણ ભાર્ગવેણ યથા હતઃ ॥

સજ્ઞાતિબાન્ધવઃ શૂરઃ સમરે યુદ્ધદુર્મદઃ ।
રણે કૃત્વા મહદ્યુદ્ધં ઘોરં ત્રૈલોક્યમોહનમ્ ॥

યથા સ્કન્દેન મહિષો યથા રુદ્રેણ ચાન્ધકઃ ।
તથાઽર્જુનેન સ હતો દ્વૈરથે યુદ્ધદુર્મદઃ ॥

સામાત્યબાન્ધવો રાજન્કર્ણઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
જયાશા ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વૈરસ્ય ચ મુખં નૃપઃ ॥

તીર્ણં તત્પાણ્ડવૈ રાજન્યત્પુરા નાવબુધ્યસે ।
ઉચ્યમાનો મહારાજ બન્ધુભિર્હિતકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

ન કૃતં ચ ત્વયા પૂર્વં દૈવેન વિધિના બલાત્ ।
તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વ્યસનં સુમહાત્યયમ્ ॥

ગાણાં રાજ્યકામાનાં ત્વયા રાજન્હિતૈષિણા ।
અહિતાન્યેવ ચીર્ણાનિ તેષાં તે ફલમાગતમ્ ॥