મહાભારત · અધ્યાય 7.99

વર્તમાને તદા યુદ્ધે દ્રોણસ્ય સહ પાણ્ડુભિઃ । પરિવર્તમાન આદિત્યે તત્ર સૂર્યે ચ રશ્મિભિઃ ।
રજસા કીર્યમાણાશ્ચ મન્દીભૂતાશ્ચ કૌરવાઃ ॥

તિષ્ઠતાં યુધ્યમાનાનાં પુનરાવર્તતામપિ ।
ભજ્યતાં જયતાં ચૈવ જગામ તદહઃ શનૈઃ ॥

તથા તેષુ વિષક્તેષુ સૈન્યેષુ જયગૃદ્ધિષુ ।
અર્જુનો વાસુદેવશ્ચ સૈન્ધવાયૈવ જગ્મતુઃ ॥

રથમાર્ગપ્રમાણં તુ કૌન્તેયો નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ચકાર યં ચ પન્થાનં યયૌ તેન જનાર્દનઃ ॥

યત્રયત્ર રથો યાતિ પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ।
તત્રતત્રૈવ દીર્યન્તે સેનાસ્તવ વિશામ્પતે ॥

રથશિક્ષાં તુ દાશાર્હો દર્શયામાસ વીર્યવાન્ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનિ મણ્ડલાનિ વિદર્શયન્ ॥

તે તુ નામાઙ્કિતા બાણાઃ કાલજ્વલનસન્નિભાઃ ।
સ્નાયુનદ્ધાઃ સુપર્વાણઃ પૃથવો દીર્ઘગામિનઃ ॥

વૈણવાશ્ચાયસાશ્ચોગ્રા ગ્રસન્તો વિવિધાનરીન્ ।
રુધિરં પતગૈઃ સાર્ધં પ્રાણિનાં પપુરાહવે ॥

રથસ્થિતોઽગ્રતઃ ક્રોશં યાનસ્યત્યર્જુનઃ શરાન્ ।
રથે ક્રોશમતિક્રાન્તે તસ્ય તે ઘ્નન્તિ શાત્રવાન્ ॥

તાર્ક્ષ્યમારુતરંહોભિર્વાજિભિઃ સાધુવાહિભિઃ ।
યથાઽગચ્છદ્ધૃષીકેશઃ કૃત્સ્નં વિસ્માપયઞ્જગત્ ॥

ન તથા ગચ્છતિ રથસ્તપનસ્ય વિશામ્પતે ।
નેન્દ્રસ્ય ન તુ રુદ્રસ્ય નાપિ વૈશ્રવણસ્ય ચ ॥

નાન્યસ્ય સમરે રાજન્ગતપૂર્વસ્તથા રથઃ ।
યથા યયાવર્જુનસ્ય મનોભિપ્રાયશીઘ્રગઃ ॥

પ્રવિશ્ય તુ રણે રાજન્કેશવઃ પરવીરહા ।
સેનામધ્યે હયાંસ્તૂર્ણં ચોદયામાસ ભારત ॥

તતસ્તસ્ય રથૌઘસ્ય મધ્યં પ્રાપ્ય હયોત્તમાઃ ।
કૃચ્છ્રેણરથમૂહુસ્તં ક્ષુત્પિપાસાસમન્વિતાઃ ॥

ક્ષતાશ્ચ બહુભિઃ શસ્ત્રૈર્યુદ્ધશૌણ્ડૈરનેકશઃ ।
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ વિચેરુસ્તે મુહુર્મુહુઃ ॥

હતાનાં વાજિનાગાનાં રથાનાં ચ નરૈઃ સહ ।
ઉપરિષ્ટાદતિક્રાન્તાઃ શૈલાભાનાં સહસ્રશઃ ॥

શ્રમેણ મહતા યુક્તાસ્તે હયા વાતરંહસઃ ।
મન્દવેગગતા રાજન્સંવૃત્તાસ્તત્ર સંયુગે ॥

એતસ્મિન્નન્તરે વીરાવાવન્ત્યૌ ભ્રાતરૌ નૃપ ।
સહસેનૌ સમાર્ચ્છેતાં પાણ્ડવં ક્લાન્તવાહનમ્ ॥

તાવર્જુનં ચતુઃષષ્ટ્યા સપ્તત્યા ચ જનાર્દનમ્ ।
શરાણાં ચ શતૈરશ્વાનવિધ્યેતાં મુદાન્વિતૌ ॥

તાવર્જુનો મહારાજ નવભિર્નતપર્વભિઃ ।
આજઘાન રણે ક્રુદ્ધો મર્મજ્ઞો મર્મભેદિભિઃ ॥

તતસ્તૌ તુ શરૌઘેણ બીભત્સું સહકેશવમ્ ।
આચ્છાદયેતાં સંરબ્ધૌ સિંહનાદં ચ ચક્રતુઃ ॥

તયોસ્તુ ધનુષી મુષ્ટૌ ભલ્લાભ્યાં શ્વેતવાહનઃ । ચિચ્છેદ સમરે તૂર્ણં ભૂય એવ ધનઞ્જયઃ ।
અથાન્યૈર્વિશિખૈસ્તૂર્ણં ધ્વજૌ ચ કનકોજ્જ્વલૌ ॥

અથાન્યે ધનુષી રાજન્પ્રગૃહ્ય સમરે તદા ।
પાણ્ડવં ભૃશસઙ્ક્રુદ્ધાવર્દયામાસતુઃ શરૈઃ ॥

તયોસ્તુ ભૃશસઙ્ક્રુદ્ધઃ શરાભ્યાં પાણ્ડુનન્દનઃ ।
ધનુષી ચિચ્છિદે તૂર્ણં ભૂય એવ ધનઞ્જયઃ ॥

તથાન્યૈર્વિશિખૈસ્તૂર્ણં રુક્મપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
જઘાનાશ્વાંસ્તથા સૂતૌ પાર્ષ્ણી ચ સપદાનુગૌ ॥

જ્યેષ્ઠસ્ય ચ શિરઃ કાયાત્ક્ષુરપ્રેણ ન્યકૃન્તત ।
સ પપાત હતઃ પૃથ્વ્યાં વાતરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ ॥

વિન્દં તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા હ્યનુવિન્દઃ પ્રતાપવાન્ ।
હતાશ્વં રથમુત્સૃજ્ય ગદાં ગૃહ્ય મહાબલઃ ॥

અભ્યવર્તત સઙ્ગ્રામે ભ્રાતુર્વધમનુસ્મરન્ ।
ગદયા રથિનાં શ્રેષ્ઠો નૃત્યન્નિવ મહારથઃ ॥

અનુવિન્દસ્તુ ગદયા લલાટે મધુસૂદનમ્ ।
સ્પષ્ટ્વા નાકમ્પયત્ક્રુદ્ધો મૈનાકમિવ પર્વતમ્ ॥

તસ્યાર્જુનઃ શરૈઃ ષડ્ભિર્ગ્રીવાં પાદૌ ભુજૌ શિરઃ ।
નિચકર્ત સ સઞ્છન્નઃ પપાતાદ્રિચયો યથા ॥

તતસ્તૌ નિહતૌ દૃષ્ટ્વા તયો રાજન્પદાનુગાઃ ।
અભ્યદ્રુવન્ત સઙ્ક્રુદ્ધાઃ કિરન્તઃ શતશઃ શરાન્ ॥

તાનર્જુનઃ શરૈસ્તૂર્ણં નિહત્ય ભરતર્ષભ ।
વ્યરોચત યથા વહ્નિર્દાવં દગ્ધ્વા હિમાત્યયે ॥

તયોઃ સેનામતિક્રમ્ય કૃચ્છ્રાદિવ ધનઞ્જયઃ ।
વિબભૌ જલદં હિત્વા દિવાકર ઇવોદિતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા કુરવસ્ત્રસ્તાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચાભવન્પુનઃ ।
અભ્યવર્તન્ત પાર્થં ચ સમન્તાદ્ભરતર્ષભ ॥

શ્રાન્તં ચૈનં સમાલક્ષ્ય જ્ઞાત્વા દૂરે ચ સૈન્ધવમ્ ।
સિંહનાદેન મહતા સર્વતઃ પર્યવારયન્ ॥

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા સુસંરબ્ધાનુત્સ્મયન્પુરુષર્ભઃ ।
શનકૈરિવ દાશાર્હમર્જુનો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

શરાર્દિતાશ્ચ ગ્લાનાશ્ચ હયા દૂરે ચ સૈન્ધવઃ ।
કિમિહાનન્તરં કાર્યં સાધિષ્ઠં તવ રોચતે ॥

બ્રૂહિ કૃષ્ણ યથાતત્ત્વં ત્વં હિ પ્રાજ્ઞતમઃ સદા ।
ભવન્નેત્રા રણે શત્રૂન્વિજેષ્યન્તીહ પાણ્ડવાઃ ॥

મમ ત્વનન્તરં કૃત્યં યદ્વૈ તત્ત્વં નિબોધ મે ।
હયાન્વિમુચ્ય હિ સુખં વિશલ્યાન્કુરુ માધવ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ પાર્થેન કેશવઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ ।
મમાપ્યેતન્મતં પાર્થ યદિતં તે પ્રભાષિતમ્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

અહમાવારયિષ્યામિ સર્વસૈન્યાનિ કેશવ ।
ત્વમપ્યત્ર યથાન્યાયં કુરુ કાર્યમનન્તરમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સોઽવતીર્ય રથોપસ્થાદસમ્ભ્રાન્તો ધનઞ્જયઃ ।
ગાણ્ડીવં ધનુરાદાય તસ્થૌ ગિરિવિવાચલઃ) ॥

તમભ્યધાવન્ક્રોશન્તઃ ક્ષત્રિયા જયકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ઇદં છિદ્રમિતિ જ્ઞાત્વા ધરણીસ્થં ધનઞ્જયમ્ ॥

તમેકં રથવંશેન મહતા પર્યવારયન્ ।
વિકર્ષન્તશ્ચ ચાપાનિ વિસૃજન્તશ્ચ સાયકાન્ ॥

શસ્ત્રાણિ ચ વિચિત્રાણિ ક્રુદ્ધાસ્તત્ર વ્યદર્શયન્ ।
છાદયન્તઃ શરૈઃ પાર્થં મેઘા ઇવ દિવાકરમ્ ॥

અભ્યદ્રવન્ત વેગેન ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયર્ષભમ્ ।
નરસિંહં રથોદારાઃ સિંહં મત્તા ઇવ દ્વિપાઃ ॥

તત્ર પાર્થસ્ય ભુજયોર્મહદ્બલમદૃશ્યત ।
યત્ક્રુદ્ધો બહુલાઃ સેનાઃ સર્વતઃ સમવારયત્ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય દ્વિષતાં સર્વતો વિભુઃ ।
ઇષુભિર્બુભિસ્તૂર્ણં સર્વાનેવ સમાવૃણોત્ ॥

તત્રાન્તરિક્ષે બાણાનાં પ્રગાઢાનાં વિશામ્પતે ।
સઙ્ઘર્ષેણ મહાર્ચિષ્માન્પાવકઃ સમજાયત ॥

તત્રતત્ર મહેષ્વાસૈઃ શ્વસદ્ભિઃ શોણિતોક્ષિતૈઃ ।
હયૈર્નાગૈશ્ચ સમ્ભિન્નૈર્નદદ્ભિશ્ચારિકર્શન ॥

સંરબ્ધૈશ્ચારિભિર્વીરૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્જયં મૃધે ।
એકસ્થૈર્બહુભિઃ ક્રુદ્ધૈરૂષ્મેવ સમજાયત ॥

શરોર્મિણં ધ્વજાવર્તં નાગનક્રં દુરત્યયમ્ ।
પદાતિમત્સ્યકલિલં શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્ ॥

અસઙ્ખ્યેયમપારં ચ રજો નીરમતીવ ચ ।
ઉષ્ણીષકમઠં છત્રપતાકાફેનમાલિનમ્ ॥

રથસાગરમક્ષોભ્યં માતઙ્ગાઙ્ગશિલાચિતમ્ ।
વેલાભૂતસ્તદા પાર્થઃ પત્રિભિઃ સમવારયત્ ॥
[ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અર્જુને ધરણીં પ્રાપ્તે હયહસ્તે ચ કેશવે ।
એતદન્તરમાસાદ્ય કથં પાર્થો ન ઘાતિતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સદ્યઃ પાર્થિવ પાર્થેન નિરુદ્ધાઃ સર્વપાર્થિવાઃ ।
રથસ્થા ધરણીસ્થેન વાક્યમચ્છાન્દસં યથા ॥

સ પાર્થઃ પાર્થિવાન્સર્વાન્ભૂમિસ્થોપિ રથસ્થિતાન્ । એકો નિવારયામાસ લોભઃ સર્વગુણાનિવ ॥ ]

તતો જનાર્દનઃ સઙ્ખ્યે પ્રિયં પુરુષસત્તમમ્ ।
અસમ્ભ્રાન્તો મહાબાહુરર્જુનં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

ઉદપાનમિહાશ્વાનાં નાલમસ્તિ રણેઽર્જુન ।
પરીપ્સન્તે જલં ચેમે પેયં ન ત્વવગાહનમ્ ॥

ઇદમસ્તીત્યસમ્ભ્રાન્તો બ્રુવન્નસ્ત્રેણ મેદિનીમ્ ।
અભિહત્યાર્જુનશ્ચક્રે વાજિપાનં સરઃ શુભમ્ ॥

[હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્ ।
સુવિસ્તીર્ણં પ્રસન્નામ્ભઃ પ્રફુલ્લવરપઙ્કજમ્ ॥

કૂર્મમત્સ્યગણાકીર્ણમગાધમૃષિસેવિતમ્ । આગચ્છન્નારદમુનિર્દર્શનાર્થં કૃતં ક્ષણાત્ ॥ ]

શરવંશં શરસ્થૂણં શરાચ્છાદનમદ્ભુતમ્ ।
શરવેશ્માકરોત્પાર્થસ્ત્વષ્ટેવાદ્ભુતકર્મકૃત્ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ગોવિન્દઃ સાધુસાધ્વિત્યથાબ્રવીત્ ।
શરવેશ્મનિ પાર્થેન કૃતે તસ્મિન્મહાત્મના ॥