મહાભારત · અધ્યાય 7.94

તતઃ પ્રવિષ્ટે કૌન્તેયે સિન્ધુરાજજિઘાંસયા ।
દ્રોણાનીકં વિનિર્ભિદ્ય ભોજાનીકં ચ દુસ્તરમ્ ॥

કામ્ભોજસ્ય ચ દાયાદે હતે રાજન્સુદક્ષિણે ।
શ્રુતાયુષિ ચ વિક્રાન્તે નિહતે સવ્યસાચિના ॥

વિપ્રદ્રુતેષ્વનીકેષુ વિધ્વસ્તેષુ સમન્તતઃ ।
પ્રભગ્નં સ્વબલં દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્તે દ્રોણમભ્યયાત્ ॥

ત્વરન્નેકરથેનૈવ સમેત્ય દ્રોણમબ્રવીત્ ।
ગતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પ્રમથ્યૈતાં મહાચમૂમ્ ॥

અથ બુદ્ધ્યા સમીક્ષસ્વ કિન્નુ કાર્યમનન્તરમ્ ।
અર્જુનસ્ય વિઘાતાય દારુણેઽસ્મિઞ્જનક્ષયે ॥

યથા સ પુરુષવ્યાઘ્રો ન હન્યેત જયદ્રથઃ ।
તથા વિધત્સ્વ ભદ્રં તે ત્વં હિ નઃ પરમા ગતિઃ ॥

અસૌ ધનઞ્જયાગ્નિર્હિ કોપમારુતચોદિતઃ ।
સેનાકક્ષં દહતિ મે વહ્નિઃ કક્ષમિવોત્થિતઃ ॥

અતિક્રાન્તે હિ કૌન્તેયે ભિત્ત્વા સૈન્યં પરન્તપ ।
જયદ્રથસ્ય ગોપ્તારઃ સંશયં પરમં ગતાઃ ॥

સ્થિરા બુદ્ધિર્નરેન્દ્રાણમાસીદ્બ્રહ્મવિદાં વર ।
નાતિક્રમિષ્યતિ દ્રોણં જાતુ જીવન્ધનઞ્જયઃ ॥

યોઽસૌ પાથો વ્યતિક્રાન્તો મિષતસ્તે મહાદ્યુતે ।
સર્વં હ્યદ્યાતુરં મન્યે નેદમસ્તિ બલં મમ ॥

જાનામિ ત્વાં મહાભાગ પાણ્ડવાનાં હિતે રતમ્ ।
તતો મુહ્યામિ ચ બ્રહ્મન્કાર્યવત્તાં વિચિન્તયન્ ॥

યથાશક્તિ ચ તે બ્રહ્મન્વર્ધયન્વૃત્તિમુત્તમામ્ ।
પ્રીણામિ ચ યથાશક્તિ તચ્ચ ત્વં નાવબુધ્યસે ॥

અસ્માન્ન ત્વં સદા ભક્તાનિચ્છસ્યમિતવિક્રમ ।
પાણ્ડવાન્સતતં પ્રીણાસ્યાસ્માકં વિપ્રિયે રતાન્ ॥

અસ્માનેવોપજીવંસ્ત્વમસ્માકં વિપ્રિયે રતઃ ।
ન હ્યહં ત્વાં વિજાનામિ મધુદિગ્ધમિવ ક્ષુરમ્ ॥

નહ્યહં ત્વાં વિજાનામિ સર્વં મણ્ડૂકરાવિણમ્ । નાદાસ્યચ્ચેદ્વરં મહ્યં ભવાન્પાણ્ડવનિગ્રહે ।
નાવારયિષ્યં ગચ્છન્તમહં સિન્ધુપતિં ગૃહાન્ ॥

મયા ત્વાશંસમાનેન ત્વત્તસ્ત્રાણમબુદ્ધિના ।
આશ્વાસિતઃ સિન્ધુપતિર્મોહાદ્દત્તશ્ચ મૃત્યવે ॥

યમદંષ્ટ્રાન્તરં પ્રાપ્તો મુચ્યેતાપિ હિ માનવઃ ।
નાર્જુનસ્ય વશં પ્રાપ્તો મુચ્યેતાજૌ જયદ્રથઃ ॥

સ તથા કુરુ શોણશ્વ યથા મુચ્યેત સૈન્ધવઃ ।
મમ ચાર્તપ્રલાપાનાં માક્રુધઃ પાહિ સૈન્ધવમ્ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

નાભ્યસૂયામિ તે વાક્યમશ્વત્થામ્નાઽસિ મે સમઃ ।
સત્યં તુ તે પ્રવક્ષ્યામિ તજ્જુષસ્વ વિશામ્પતે ॥

સારથિઃ પ્રવરઃ કૃષ્ણઃ શીઘ્રાશ્ચાસ્ય હયોત્તમાઃ ।
અલ્પં ચ વિવરં કૃત્વા પૂર્ણં યાતિ ધનઞ્જયઃ ॥

કિં ન પશ્યસિ બાણૌઘાન્ક્રોશમાત્રે કિરીટિનઃ ।
પશ્ચાદ્રથસ્ય પતિતાન્ક્ષિપ્તાઞ્શીઘ્રં હિ ગચ્છતઃ ॥

ન તાબં શીઘ્રયાનેઽદ્ય સમર્થો વયસાન્વિતઃ ।
સેનામુખે ચ પાર્થાનામેતદ્બલમુપસ્થિતમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરશ્ચ મે ગ્રાહ્યો મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ।
એવં મયા પ્રતિજ્ઞાતં ક્ષત્રમધ્યે મહાભુજ ॥

ધનઞ્જયેન ચોત્સૃષ્ટો વર્તતે પ્રમુખે નૃપ ।
તસ્માદ્વ્યૂહમુખં હિત્વા નાહં યાસ્યામિ ફલ્ગુનમ્ ॥

તુલ્યાભિજનકર્માણં શત્રુમેકં સહાયવાન્ ।
ગત્વા યોધય મા ભૈસ્ત્વં ત્વં હ્યસ્ય જગતઃ પતિઃ ॥

રાજા શૂરઃ કૃતી દક્ષો વૈરમુત્પાદ્ય પાણ્ડવૈઃ ।
વીરઃ સ્વયં પ્રયાહ્યાશુ યત્ર પાર્થો ધનઞ્જયઃ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

કથં ત્વામપ્યતિક્રાન્તઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ।
ધનઞ્જયો મયા શક્ય આચાર્ય પ્રતિબાધિતુમ્ ॥

અપિ શક્યો રણે જેતું વજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃ ।
નાર્જુનઃ સમરે શક્યો જેતું પરપુરઞ્જયઃ ॥

યેન ભોજશ્ચ હાર્દિક્યો ભવાંશ્ચ ત્રિદશોપમઃ ।
અસ્ત્રપ્રતાપેન જિતૌ શ્રુતાયુશ્ચ નિબર્હિતઃ ॥

સુદક્ષિણશ્ચ નિહતઃ સ ચ રાજા શ્રુતાયુધઃ ।
શ્રુતાયુશ્ચાશ્રુતાયુશ્ચ ભ્લેચ્છાશ્ચાયુતશો હતાઃ ॥

તં કથં પાણ્ડવં યુદ્ધે દહન્તમિવ પાવકમ્ । પ્રતિયોત્સ્યામિ દુર્ધર્ષં તન્મમાચક્ષ્વ સત્તમ્ ।

ક્ષમં ચેન્મન્યસે યુદ્ધં મમ તેનાદ્ય શાધિ મામ્ ।
પરવાનસ્મિ ભવતઃ પ્રેષ્યવદ્રક્ષ મે યશઃ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

સત્યં વદસિ કૌરવ્ય દુરાધર્ષો ધનઞ્જયઃ ।
અહં તુ તત્કરિષ્યામિ યથૈનં પ્રસહિષ્યસિ ॥

અદ્ભુતં ચાદ્ય પશ્યન્તુ લોકે સર્વધનુર્ધરાઃ ।
વિષક્તં ત્વયિ કૌન્તેયં વાસુદેવસ્ય પશ્યતઃ ॥

એષ તે કવચં રાજંસ્તથા બધ્નામિ કાઞ્ચનમ્ ।
યથા ન બાણા નાસ્ત્રાણિ પ્રહરિષ્યન્તિ તે રણે ॥

યદિ ત્વાં સાસુરસુરાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
યોધયન્તિ ત્રયો લોકાઃ સનરા નાસ્તિ તે ભયમ્ ॥

ન કૃષ્ણો ન ચ કૌન્તેયો ન ચાન્યઃ શસ્ત્રભૃદ્રણે ।
શરાનર્પયિતું કશ્ચિત્કવચે તવ શક્ષ્યતિ ॥

સ ત્વં કવચમાસ્થાય ક્રુદ્ધમદ્ય રણેઽર્જુનમ્ ।
ત્વરમાણઃ સ્વયં યાહિ ન ત્વાઽસૌ વિષહિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા ત્વરન્દ્રોણઃ સ્પૃષ્ટ્વામ્ભો વર્મ ભાસ્વરમ્ ।
આબબન્ધાદ્ભુતતમં જપન્મન્ત્રં યથાવિધિ ॥

રણે તસ્મિન્સુમહતિ વિજયસ્ય સુતસ્ય તે ।
વિસિષ્માપયિષુર્લોકાન્વિદ્યયા બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

કરોતુ સ્વસ્તિ તે બ્રહ્મા સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ બ્રાહ્મણાઃ ।
સરીસૃપાશ્ચ યે શ્રેષ્ઠાસ્તેભ્યસ્તે સ્વસ્તિ ભારત ॥

યયાતિર્નહુષશ્ચૈવ ધુન્ધુમારો ભગીરથઃ ।
તુભ્યં રાજર્ષયઃ સર્વે સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ તે સદા ॥

સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વેકપાદેભ્યો બહુપાદેભ્ય એવ ચ ।
સ્વસ્ત્યસ્ત્વપાદકેભ્યશ્ચ નિત્યં તવ મહારણે ॥

સ્વાહા સ્વધા શચી ચૈવ સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ તે સદા ।
લક્ષ્મીરરુન્ધતી ચૈવ કુરુતાં સ્વસ્તિ તેઽનઘ ॥

અમિતો દેવલશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્તથાઙ્ગિરાઃ ।
વસિષ્ઠઃ કશ્યપશ્ચૈવ સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ તે નૃપ ॥

ધાતા વિધાતા લોકેશો દિશશ્ચ સદિગીશ્વરાઃ ।
સ્વસ્તિ તેઽદ્ય પ્રયચ્છન્તુ કાર્તિકેયશ્ચ ષણ્મુખઃ ॥

યેન દેવાઃ સકૃદ્ભગ્નાઃ સઙ્ગ્રમે તારકામયે ।
ધૃતાઃ સ ચ હતઃ શૂરો હ્યવધ્યો દેવતાગણૈઃ ॥

વિવસ્વાન્કુરુતાં સ્વસ્તિ તથા વૈવસ્વતો યમઃ ।
પાર્ષિદા વશગા યસ્ય સ્વસ્તિ તુભ્યં પ્રયચ્છતુ ॥

દિગ્ગજાશ્ચૈવ ચત્વારઃ ક્ષિતિશ્ચ ગગનં ગ્રહાઃ । દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ સિદ્ધા લોકહિતે રતાઃ ।
સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ તે નિત્યં મન્ત્રેણાનેન રસ્તુતાઃ ॥

અધસ્તાદ્ધરણીં યોઽસૌ સદા ધારયતે નૃપ ।
શેષશ્ચ પન્નગશ્રેષ્ઠઃ સ્વસ્તિ તુભ્યં પ્રયચ્છતુ ॥

ગાન્ધારે યુધિ વિક્રમ્ય નિર્જિતે પાકશાસનેઃ ।
પુરા વૃત્રેણ દૈત્યેન ભિન્નદેહાઃ સહસ્રશઃ ॥

હૃતતેજોબલાઃ સ્રવે તદા સેન્દ્રા દિવૌકસઃ ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુર્વૃત્રાદ્ભીતાં મહાસુરાત્ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

પ્રમાર્દિતાનાં વૃત્રેણ દેવાનાં દેવસત્તમ ।
ગતિર્ભવ સુરશ્રેષ્ઠ ત્રાહિ નો મહતો ભયાત્ ॥

અથ પાર્શ્વે સ્થિતં વિષ્ણું શક્રાદીંશ્ચ સુરોત્તમાન્ ।
પ્રાહ પથ્યમિદં વાક્યં વિષણ્ણાન્સુરસત્તમાન્ ॥

રક્ષ્યા મે સતતં દેવાઃ સહેન્દ્રાઃ સદ્વિજાતયઃ ।
ત્વષ્ટુઃ સુદુર્ધરં તેજો યેન વૃત્રો વિનિર્મિતઃ ॥

ત્વષ્ટ્રા પુરા તપસ્તપ્ત્વા વર્ષાયુતશતં તદા ।
વૃત્રો વિનિર્મિતો દેવાઃ પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં મહેશ્વરાત્ ॥

શન્કરસ્ય પ્રસાદાદ્વૈ હન્યાદ્દેવરિપુર્બલી ।
નાગત્વા શન્કરસ્થાનં ભગવાન્દૃશ્યતે હરઃ ॥

દૃષ્ટ્વા જેષ્યથ વૃત્રં તં ક્ષિપ્રં ગચ્છત મન્દરમ્ ।
યત્રાસ્તે તપસાં યોનિર્દક્ષયજ્ઞવિનાશનઃ ॥

પિનાકી સર્વભૂતેશો ભગનેત્રનિપાતનઃ ।
તે ગત્વા સહિતા દેવા બ્રહ્મણા સહ મન્દરમ્ ॥

અપશ્યંસ્તેજસાં રાશિં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્ ।
સોઽબ્રવીત્સ્વાગતં દેવા બ્રૂત કિં કરવાણ્યહમ્ ॥

અમોઘં દર્શનં મહ્યં કામપ્રાપ્તિરતોઽસ્તુ વઃ ।
એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વે પ્રત્યુચૂસ્તં દિવૌકસઃ ॥

હૃતૌજસાં નો વૃત્રેણ ગતિર્ભવ દિવૌકસામ્ । મૂર્તીરીક્ષસ્વ નો દેવ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતાઃ । શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઃ સ્મ ગતિર્ભવ મહેશ્વર ॥

શર્વે ઉવાચ । વિદિતં વો યથા દેવાઃ કૃત્યેયં સુમહાબલા ।

ત્વષ્ટુસ્તેજોભવા ઘોરા દુર્નિવાર્યાઽકૃતાત્મભિઃ ॥ અવશ્યં તુ મયા કાર્યં સાહ્યં સર્વદિવૌકસામ્ ।

મમેદં ગાત્રજં શક્ર કવચં ગૃહ્ય ભાસ્વરમ્ ॥ બધાનાનેન મન્ત્રેણ માનસેન સુરેશ્વર ।

વધાયાસુરમુખ્યસ્ય વૃત્રસ્ય સુરઘાતિનઃ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા વરદઃ પ્રાદાદ્વર્મ તન્મન્ત્રમેવ ચ ।
સ તેન વર્મણા ગુપ્તઃ પ્રાયાદ્વૃત્રચમૂં પ્રતિ ॥

નાનાવિધૈશ્ચ શસ્ત્રૌઘૈઃ પાત્યમાનૈર્મહારણે ।
ન સન્ધિઃ શક્યતે ભેત્તું વર્મબન્ધસ્ય તસ્ય તુ ॥

સ તેન વર્મણા ગુપ્તો વૃત્રં દેવરિપું તદા ।
જઘાન સમરેઽભીતઃ શક્રો દેવાગ્રણીસ્તદા ॥

તં ચ મન્ત્રમયં બન્ધં વર્મ ચાઙ્ગિરસે દદૌ । અઙ્ગિરાઃ પ્રાહ પુત્રસ્ય મન્ત્રજ્ઞસ્ય બૃહસ્પતેઃ ।
બૃહસ્પતિરથોવાચ અગ્નિવેશ્યાય ધીમતે ॥

અગ્નિવેશ્યો મમ પ્રાદાત્તેન બધ્નામિ વર્મ તે ।
તવાહ્ય દેહરક્ષાર્થં મન્ત્રેણ નૃપસત્તમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતો દ્રોણસ્તવ પુત્રં મહાદ્યુતિમ્ ।
પુનરે વચઃ પ્રાહ શનૈરાચાર્યપુઙ્ગવઃ ॥

બ્રહ્મસૂત્રેણ બધ્નામિ કથચં તવ ભારત ।
હિરણ્યગર્ભેણ યથા બદ્ધં વિષ્ણોઃ પુરા રણે ॥

યથા ચ બ્રહ્મણા બદ્ધં સઙ્ગ્રામે તારકામયે ।
શક્રસ્ય કવચં દિવ્યં તથા બધ્નામ્યહં તવ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

બદ્ધા તુ કવચં તસ્ય મન્ત્રેણ વિધિપૂર્વકમ્ ।
પ્રેષયામાસ રાજાનં યુદ્ધાય મહતે દ્વિજઃ ॥

સ સન્નદ્ધો મહાબાહુરાચાર્યેણ મહાત્મના ।
પ્રસ્થિતઃ સહસા રાજન્યત્ર યાતો ધનઞ્જયઃ ॥

રથાનાં ચ સહસ્રેણ ત્રિગર્તાનાં પ્રહારિણામ્ ।
તથા દન્તિસહસ્રેણ મત્તાનાં વીર્યશાલિનામ્ ॥

અશ્વાનાં નિયુતેનૈવ તથાઽન્યૈશ્ચ મહારથૈઃ ।
વૃતઃ પ્રાયાન્મહાબાહુરર્જુનસ્ય રથં પ્રતિ ॥

નાનાવાદિત્રઘોષેણ યથા વૈરોચનિસ્તથા ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્સૈન્યાનાં તવ ભારત ।
અગાધં પ્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા સમુદ્રમિવ કૌરવમ્ ॥