મહાભારત · અધ્યાય 7.78

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
સુભદ્રા પુત્રશોકાર્તા વિલલાપ સુદુઃખિતા ॥

હા પુત્રા મમ મન્દાયાઃ કથમેત્યાસિ સંયુગમ્ ।
નિધનં પ્રાપ્તવાંસ્તાત પિતુસ્તુલ્યપરાક્રમઃ ॥

કથમિન્દીવરશ્યામં સુદંષ્ટ્રં ચારુલોચનમ્ ।
મુખં તે દૃશ્યતે વત્સ ગુણ્ઠિતં રણરેણુના ॥

નૂનં શૂરં નિપતિતં ત્વાં પશ્યન્ત્યનિવર્તિનમ્ ।
સુશિરોગ્રીવબાહ્વંસં વ્યૂઢોરસ્કં નતોદરમ્ ॥

ચારૂપચિતસર્વાઙ્ગં સ્વક્ષં શસ્ત્રક્ષતાચિતમ્ ।
ભૂતાનિ ત્વાં નિરીક્ષન્તે ભૂમૌ ચન્દ્રમિવોદિતમ્ ॥

શયનીયં પુરાઽધ્યુષ્ય સ્પર્ધ્યાસ્તરણસંવૃતમ્ ।
ભૂમાવદ્ય કથં શેષે વિપ્રવિદ્ધઃ સુખોચિતઃ ॥

યોઽન્વાસ્યત પુરા વીરો વરસ્ત્રીભિર્મહાભુજઃ ।
કથમન્વાસ્યતે સોઽદ્ય શિવાભિઃ પતિતો મૃધે ॥

યોઽસ્તૂયત પુરા હૃષ્ટૈઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ।
સોઽદ્ય ક્રવ્યાદ્ગણૈર્ઘોરૈર્વિનદદ્ભિરુપાસ્યેત ॥

પાણ્ડવેષુ ચ નાથેષુ વૃષ્ણિવીરેષુ વા વિભો ।
પાઞ્ચાલેષુ ચ વીરેષુ હતઃ કેનાસ્યનાથવત્ ॥

યત્ર ત્વં કેશવે નાથે સત્યનાથો યથા હતઃ । અતૃપ્તદર્શના પુત્ર દર્શનસ્ય તવાનઘ ।
મન્દભાગ્યા ગમિષ્યામિ વ્યક્તમદ્ય યમક્ષયમ્ ॥

વિશાલાક્ષં સુકેશાન્તં ચારુવાક્યં સુગન્ધિ ચ ।
તવ પુત્ર કદા ભૂયો મુખં દ્રક્ષ્યામિ નિર્વ્રણમ્ ॥

ધિગ્બલં ભીમસેનસ્ય ધિક્પાર્થસ્ય ધનુષ્મતામ્ ।
ધિગ્વીર્યં વૃષ્ણિવીરાણાં ચાઞ્ચાલાનાં ચ ધિગ્બલં ॥

ધિક્કેકયાંસ્તથા ચેદીન્મત્સ્યાંશ્ચૈવાથ સૃઞ્જયાન્ ।
યે ત્વાં રણગતં વીરં ન શેકુરભિરક્ષિતુમ્ ॥

અદ્ય પશ્યામિ પૃથિવીં શૂન્યામિવ હતત્વિષમ્ ।
અભિમન્યુમપશ્યન્તી શોકવ્યાકુલલોચના ॥

સ્વસ્રીયં વાસુદેવસ્ય પુત્રં ગાણ્ડવીધન્વનઃ ।
કથં ત્વાઽતિરથં વીરં દ્રક્ષ્યામ્યદ્ય નિપાતિતમ્ ॥

એહ્યેહિ તૃષિતો વત્સ સ્તનૌ પૂર્ણૌ પિબાશુ મે ।
અઙ્કમારુહ્ય મન્દાયા હ્યતૃપ્તાયાશ્ચ દર્શને ॥

હા વીર દૃષ્ટો નષ્ટશ્ચ ધનં સ્વપ્ન ઇવાસિ મે ।
અહો હ્યનિત્યં માનુષ્યં જલબુદ્બુદચઞ્ચલમ્ ॥

ઇમાં તે તરુણીં ભાર્યાં તવાધિભિરભિપ્લુતામ્ ।
ઉત્તરામુત્તમાં જાત્યા સુશીલાં પ્રિય ભાષિણીમ્ ॥

શનકૈઃ પરિરભ્યૈનાં સ્નુષાં મમ યશસ્વિનીમ્ ।
સુકુમારીં વિશાલાક્ષીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ ॥

બાલપલ્લવતન્વઙ્ગીં મત્તમાતઙ્ગગામિનીમ્ ।
બિમ્બાધરોષ્ઠીમબલામભિમન્યો પ્રહર્ષય ॥

ત્વયા વિના કથં પુત્ર જીર્ણાં પતિતમાનસામ્ ।
ઇમાં સન્ધારયિષ્યામિ વૃષભાદિવ ધેનુકામ્ ॥

અહો હ્યકાલે પ્રસ્થાનં કૃતવાનસિ પુત્રક ।
વિહાય ફલકાલે માં સુગૃદ્ધાં તવ દર્શને ॥

નૂનં ગતિઃ કૃતાન્તસ્ય પ્રાજ્ઞૈરપિ સુદુર્વિદા ।
યત્ર ત્વં કેશવે નાથે સઙ્ગ્રામેઽનાથવદ્ધતઃ ॥

યજ્વનાં દાનશીલાનાં બ્રાહ્મણાનાં કૃતાત્મનામ્ ।
ચરિતબ્રહ્મચર્યાણાં પુણ્યતીર્થાવગાહિનામ્ ॥

કૃતજ્ઞાનાં વદાન્યાનાં ગુરુશુશ્રૂષિણામપિ ।
સહસ્રદક્ષિણાનાં ચ યા ગતિસ્તામવાપ્નુહિ ॥

યા ગતિર્યુધ્યમાનાનાં શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
હત્વારીન્નિહતાનાં ચ સઙ્ગ્રામે તાં ગતિ વ્રજ ॥

ગોસહસ્રપ્રદાતૄણાં ક્રતુદાનાં ચ યા ગતિઃ ।
નૈવેશિકં ચાભિમતં દદતાં યા ગતિઃ શુભા ॥

બ્રાહ્મણેભ્યઃ શરણ્યેભ્યો નિધિં નિદધતાં ચ યા ।
યા ચાપિ ન્યસ્તદણ્ડાનાં તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

બ્રહ્મચર્યેણ યાં યાન્તિ મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
એકપત્ન્યશ્ચ યાં યાન્તિ તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

રાજ્ઞા સુચરિતૈર્યા ચ ગતિર્ભવતિ શાશ્વતી ।
ચરમાશ્રમિણાં પુણ્યૈઃ સેવિતાનાં પુરઃ સ્થિતૈઃ ॥

દીનાનુકમ્પિનાં યા ચ સતતં સંવિભાગિનામ્ ।
પૈશુન્યાચ્ચ નિવૃત્તાનાં તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

વ્રતિનાં ધર્મશીલાનાં ગુરુશુશ્રૂષિણામપિ ।
અમોઘાતિથિનાં યા ચ તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

કૃચ્છ્રેષુ યા ધારયતામાત્માનં વ્યસનેષુ ચ ।
ગતિઃ શોકાગ્નિદગ્ધાનાં તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષાં કલ્પયન્તીહ યે સદા ।
સ્વદારનિરતાનાં ચ યા ગતિસ્તામવાપ્નુહિ ॥

ઋતુકાલે સ્વકાં ભાર્યાં ગચ્છતાં યા મનીષિણામ્ ।
પરસ્ત્રીભ્યો નિવૃત્તાનાં તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

સામ્ના યે સર્વભૂતાનિ પશ્યન્તિ ગતમત્સરાઃ ।
નારુન્તુદાનાં ક્ષમિણાં યા ગતિસ્તામવાપ્નુહિ ॥

મધુમાંસાન્નિવૃત્તાનાં મદાદ્દૃમ્ભાત્તથાઽનૃતાત્ ।
પરોપતાપાદન્યાયાત્તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥

હીમન્તઃ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞા જ્ઞાનતૃપ્તા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
યાં ગતિં સાધવો યાન્તિ તાં ગતિં વ્રજ પુત્રક ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં વિલપતીં દીનાં સુભદ્રાં શોકકર્શિતામ્ ।
અન્વપદ્યત પાઞ્ચાલી વૈરાટિસહિતાં તદા ॥

સા પ્રકામં રુદિત્વા ચ વિલપ્ય ચ સુદુઃખિતા ।
ઉન્મત્તવત્તદા રાજન્વિસઞ્જ્ઞા પતિતા ક્ષિતૌ ॥

સોપચારસ્તુ કૃષ્ણસ્તાં દુઃખિતાં ભૃશદુઃખિતઃ ।
સિક્ત્વામ્ભસા સમાશ્વાસ્ય તત્તદુક્ત્વા હિતં વચઃ ॥

વિસઞ્જ્ઞકલ્પાં રુદતીમપવિદ્ધાં પ્રવેપતીમ્ ।
ભગિનીં પુણ્ડરીકાક્ષ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

સુભદ્રે મા શુચઃ પુત્રં પાઞ્ચાલ્યાશ્વાસયોત્તરામ્ ।
ગતોઽભિમન્યુઃ પ્રથિતાં ગતિં ક્ષત્રિયપુઙ્ગવઃ ॥

યે ચાન્યેઽપિ કુલે સન્તિ પુરુષા નો વરાનને ।
સર્વે ન તે ગતિં યાન્તિ યાઽભિમન્યોર્યશસ્વિનઃ ॥

કુર્યામ તદ્વયં કર્મ કુર્યુર્યુત્સુહૃદશ્ચ નઃ ।
કૃતવાન્યાદૃગદ્યૈકસ્તવ પુત્રો મહારથઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમાશ્વાસ્ય ભગિનીં દ્રૌપદીમપિ ચોત્તરામ્ ।
પાર્થસ્યૈવ મહાબાહુઃ પાર્શ્વમાગાદરિન્દમઃ ॥

તતોઽભ્યનુજ્ઞાય નૃપાન્કૃષ્ણો બન્ધૂંસ્તથાઽર્જુનમ્ ।
વિવેશાન્તઃ પુરે રાજંસ્તે ચ જગ્મુઃ સ્વમાલયમ્ ॥