મહાભારત · અધ્યાય 7.73

ત્વયિ યાતે મહાબાહો સંશપ્તકબલં પ્રતિ ।
પ્રયત્નમકરોત્તીવ્રમાચાર્યો પ્રહણે મમ ॥

વ્યૂઢાનીકં તતો દ્રોણં યતમાનં મહામૃધે ।
પ્રતિવ્યૂહ્ય સહાનીકાઃ પ્રત્યરુધ્મ વયં બલાત્ ॥

સ વાર્યમાણો રથિભિર્મયિ ચાપિ સુરક્ષિતે ।
અસ્માનભિજગામાશુ પીડયન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તે પીડ્યમાના દ્રોણેન દ્રોણાનીકં ન શક્નુમઃ ।
પ્રતિવીક્ષિતુમપ્યાજૌ ભેત્તું તત્કુત એવ તુ ॥

તતસ્તમપ્રતિરથમહં સૌભદ્રમબ્રવમ્ ।
દ્રોણાનીકમિદં ભિન્દ્ધિ દ્વારં સઞ્જનયસ્વ નઃ ॥

સ તથા ચોદિતોઽસ્માભિઃ સદશ્વ ઇવ વીર્યવાન્ ।
અસહ્યમપિ તં ભારં વોઢુમેવોપચક્રમે ॥

સ તવાસ્ત્રોપદેશેન વીર્યેણ ચ સમન્વિતઃ ।
પ્રાવિશત્તદ્બલં બાલઃ સુપર્ણ ઇવ સાગરમ્ ॥

તેઽનુયાતા વયં વીરં સાત્વતીપુત્રમાહવે ।
પ્રવેષ્ટુકામાસ્તેનૈવ યેન સ પ્રાવિશચ્ચમૂમ્ ॥

તતઃ સૈન્ધવકો રાજા ક્ષુદ્રસ્તાત જયદ્રથઃ ।
વરદાનેન રુદ્રસ્ય સર્વાન્નઃ સમવારયત્ ॥

તતો દ્રોણઃ કૃપઃ કર્ણો દ્રૌણિઃ કૌસલ્ય એવ ચ ।
કૃતવર્મા ચ સૌભદ્રં ષડ્રથાઃ પર્યવારયન્ ॥

પરિવાર્ય તુ તૈઃ સર્વૈર્યુધિ બાલો મહારથૈઃ ।
યતમાનઃ પરં શક્ત્યા બહુભિર્વિરથીકૃતઃ ॥

તતો દૌઃશાસનિઃ ક્ષિપ્રં તથા તૈર્વિરથીકૃતમ્ । સંશયં પરમં પ્રાપ્તં પદાતિનમવસ્થિતમ્ ।
ગદાહસ્તોઽભ્યયાત્તૂર્ણં જિઘાંસુરપરાજિતમ્ ॥

ગદિનં ત્વથ તં દૃષ્ટ્વા વાસવસ્યાત્મજાત્મજઃ ।
સ જગ્રાહ ગદાં વીરો ગદાયુદ્ધવિશારદઃ ॥

ગદામણ્ડલમાર્ગસ્થૌ સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ।
તૌ સમ્પ્રજગ્મતુર્વીરાવન્યોન્યસ્યાન્તરૈષણૌ ॥

તાવન્યોન્યં ગદાગ્રાભ્યાં તાડિતૌ યુદ્ધદુર્મદૌ ।
ઇન્દ્રધ્વજાવિવોત્સૃષ્ટૌ ગતસત્વૌ મહીન્ગતૌ ॥

દૌઃશાસનિરથોત્થાય કુરૂણાં કીર્તિવર્ધનઃ ।
ઉત્તિષ્ઠમાનં સૌભદ્રં ગદયા મૂર્ધ્ન્યતાડયત્ ॥

ગદાવેગેન મહતા વ્યાયામેન ચ મોહિતઃ ।
વિમના ન્યપતદ્ભૂમૌ સૌભદ્રઃ પરવીરહા ॥

સ તુ હત્વા સહસ્રાણિ દ્વિપાશ્વરથપત્તિનામ્ ।
રાજપુત્રશતં ચાગ્ર્યં વીરાંશ્ચાલક્ષિતાન્બહૂન્ ॥

બૃહદ્બલં ચ રાજાનં સ્વર્ગેણ સમયોજયત્ ।
ગતઃ સુકૃતિનાં લોકાન્યે ચ સ્વર્ગજિતાં શુભાઃ ॥

અદીનસ્ત્રાસયઞ્છત્રૂન્નન્દયિત્વા ચ બાન્ધવાન્ ।
અસકૃન્નામ વિશ્રાવ્ય પિતૄણાં માતુલસ્ય ચ ॥

વીરો દિષ્ટાન્તમાપન્નઃ શોચયન્વાન્ધવાન્બહૂન્ ।
તતઃ સ્મ શોકસન્તપ્તા ભવતાઽદ્ય સમેયુષઃ ॥

એતાવદેવ નિર્વૃત્તમસ્માકં શોકવર્ધનમ્ ।
સ ચૈવં પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વર્ગલોકમવાપ્તવાન્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતોઽર્જુનો વચઃ શ્રુત્વા ધર્મરાજેન ભાષિતમ્ ।
હા પુત્ર ઇતિ નિઃશ્વસ્ય વ્યથિતો ન્યપતદ્ભુવિ ॥

વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્ ।
નેત્રૈરનિમિષૈર્દીનાઃ પ્રત્યવૈક્ષન્પરસ્પરમ્ ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં વાસવિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
કમ્પમાનો જ્વરેણેવ નિઃશ્વસંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ॥

પાણિં પાણૌ વિનિષ્પિષ્ય દન્તાન્કટકટાય્ય ચ । ત્રિશિખાં ભ્રુકુટીં કૃત્વા ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
ઉન્મત્ત ઇવ વિપ્રેક્ષન્નિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

સત્યં વઃ પ્રતિજાનામિ શ્વોઽસ્મિ હન્તાઽજયદ્રથમ્ ।
ન ચેદ્વધભયાદ્ભીતો ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પ્રહાસ્યતિ ॥

ન ચાસ્માઞ્શરણં ગચ્છેત્કૃષ્ણં વા પુરુષોત્તમમ્ ।
ભવન્તં વા મહારાજ શ્વોઽસ્મિ હન્તા જયદ્રથમ્ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રપ્રિયકરં મયિ વિસ્મૃતસૌહૃદમ્ ।
પાપં બાલવધે હેતું શ્વોઽસ્મિ હન્તા જયદ્રથમ્ ॥

રક્ષમાણાશ્ચ તં સઙ્ખ્યે યે માં યોત્સ્યન્તિ કેચન ।
અપિ દ્રોણકૃપૌ રાજઞ્છાદયિષ્યામિ તાઞ્છરૈઃ ॥

યદ્યેતદેવં સઙ્ગ્રામે ન કુર્યાં પુરુષર્ષભાઃ ।
મા સ્મ પુણ્યકૃતાં લોકાન્પ્રાપ્નુયાં શૂરસમ્મતાન્ ॥

યે લોકા માતૃહન્તૄણાં યે ચાપિ પિતૃઘાતિનામ્ ।
ગુરુદારગતાનાં યે પિશુનાનાં ચ યે સદા ॥

સાધૂનસૂયતાં યે ચ યે ચાપિ પરિવાદિનામ્ ।
યે ચ નિક્ષેપહન્તૄણાં યે ચ વિશ્વાસઘાતિનામ્ ॥

ભુક્તપૂર્વાં સ્ત્રિયં યે ચ નિન્દતામઘશંસિનામ્ ।
બ્રહ્મઘ્નાનાં ચ યે લોકા યે ચ ગોઘાતિનામપિ ॥

પાયસં વા યવાન્નં વા શાકં કૃસરમેવ વા । સંયાવાપૂપમાંસાનિ યે ચ લોકા વૃથાશ્નતામ્ ।
તાનન્હાયાધિગચ્છેયં ન ચેદ્ધન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

વેદાધ્યાયિનમત્યર્થં સંશિતં વા દ્વિજોત્તમમ્ ।
અવમન્યમાનો યાન્યાતિ વૃદ્ધાન્સાધૂન્ગુરૂંસ્તથા ॥

સ્પૃશતો બ્રાહ્મણં ગાં ચ પાદેનાગ્નિં ચ યા ભવેત્ । યાઽપ્સુ શ્લેષ્મ પુરીષં ચ મૂત્રં વા મુઞ્ચતાં ગતિઃ ।
તાં ગચ્છેયં ગતિં કષ્ટાં ન ચેદ્ધન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

નગ્નસ્ય સ્નાયમાનસ્ય યા ચ વન્ધ્યાઽતિથેર્ગતિઃ ।
ઉત્કોચિનાં મૃષોક્તીનાં વઞ્ચકાનાં ચ યા ગતિઃ ॥

આત્માપહારિણાં યા ચ યા ચ મિથ્યાભિશંસિનામ્ ।
ભૃત્યૈઃ સન્દૃશ્યમાનાનાં પુત્રદારાશ્રિતૈસ્તથા ॥

અસંવિભજ્ય ક્ષુદ્રાણાં યા ગતિર્મિષ્ટમશ્નતામ્ ।
તાં ગચ્છેયં ગતિં ઘોરાં ન ચેદ્ધન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

સંશ્રિતં ચાપિ યસ્ત્યક્ત્વા સાધું તદ્વચને રતમ્ ।
ન બિભર્તિ નૃસંસાત્મા નિન્દતે ચોપકારિણમ્ ॥

અર્હતે પ્રાતિવેશ્યાય શ્રાદ્ધં યો ન દદાતિ ચ ।
અનર્હેભ્યશ્ચ યો દદ્યાદ્વૃષલીપતયે તથા ॥

મદ્યપો ભિન્નમર્યાદઃ કૃતઘ્નો ભર્તૃનિન્દકઃ ।
તેષાં ગતિમિયાં ક્ષિપ્રં ન ચેદ્ધાન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

ભુઞ્જાનાનાં તુ સવ્યેન ઉત્સઙ્ગે ચાપિ ખાદતામ્ ।
પાલાશમાસનં ચૈવ તિન્દુકૈર્દન્તધાવનમ્ ॥

યે ચાવર્જયતાં લોકાઃ સ્વપતાં ચ તથોષસિ ।
શીતભીતાશ્ચ યે વિપ્રા રણભીતાશ્ચ ક્ષત્રિયાઃ ॥

એકકૂપોદકગ્રામે વેદધ્વનિવિવર્જિતે ।
ષણ્માસં તત્ર વસતાં તથા શાસ્ત્રં વિનિન્દતામ્ ॥

દિવામૈથુનિનાં ચાપિ દિવસેષુ ચ શેરતે ।
અગારદાહિનાં ચૈવ ગરદાનાં ચ યે મતાઃ ॥

અગ્ન્યાતિથ્યવિહીનાશ્ચ ગોપાનેષુ ચ વિઘ્નદાઃ ।
રજસ્વલાં સેવયન્તઃ કન્યાં શુલ્કેન દાયિનઃ ॥

યા ચ વૈ બહુયાજિનાં બ્રાહ્મણાનાં શ્વવૃત્તિનામ્ ।
આસ્યમૈથુનિકાનાં ચ યે દિવામૈથુને રતાઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યો વૈ લોભાદ્દદાતિ ન ।
તેષાં ગતિં ગમિષ્યામિ શ્વો ન હન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

ધર્માદપેતા યે ચાન્યે મયા નાત્રાનુકીર્તિતાઃ ।
યે ચાનુકીર્તિતાસ્તેષાં ગતિં ક્ષિપ્રમવાપ્નુયામ્ ॥

યદિ વ્યુષ્ટામિમાં રાત્રિં શ્વો ન હન્યાં જયદ્રથમ્ ।
ઇમાં ચાપ્યપરાં ભૂયઃ પ્રતિજ્ઞાં મે નિબોધત ॥

યદ્યસ્મિન્ન હત્તે પાપે સૂર્યોઽસ્તમુપયાસ્યતિ ।
ઇહૈવ સમ્પ્રવેષ્ટાઽહં જ્વલિતં જાતવેદસમ્ ॥

અસુરસુરમનુષ્યાઃ પક્ષિણો વોરગા વા પિતૃરજનિચરા વા બ્રહ્મદેવર્ષયો વા ।
ચરમચરમપીદં યત્પરં ચાપિ તસ્મા-- ત્તદપિ મમ રિપું તં રક્ષિતું નૈવ શક્તાઃ ॥

યદિ વિશતિ રસાતલં તદગ્ર્યં વિયદપિ દેવપુરં દિતેઃ પુરં વા ।
તદપિ શરશતૈરહં પ્રભાતે ભૃશમભિમન્યુરિપોઃ શિરોઽભિહર્તા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા વિચિક્ષેપ ગાણ્ડીવં સવ્યદક્ષિણમ્ ।
તસ્ય સર્વમતિક્રમ્ય ધનુઃશબ્દોઽસ્પૃશદ્દિવમ્ ॥

અર્જુનેન પ્રતિજ્ઞાતે પાઞ્ચજન્યં જનાર્દનઃ ।
પ્રદધ્મૌ તત્ર સઙ્ક્રુદ્ધો દેવદત્તં ચ ફલ્ગુનઃ ॥

સ પાઞ્ચજન્યોઽચ્યુતવક્ત્રવાયુના ભૃશં સુપૂર્ણોદરનિઃસૃતધ્વનિઃ ।
જગત્સપાતાલવિયદ્દિગીશ્વરં પ્રકમ્પયામાસ યુગાત્યયે યથા ॥

તતો વાદિત્રઘોષાશ્ચ પ્રાદુરાસન્સહસ્રશઃ ।
સિંહનાદશ્ચ પાણ્ડૂનાં પ્રતિજ્ઞાતે મહાત્મના ॥

પ્રાનૃત્યદિવ ગાણ્ડીવં શરાસ્તૂણીગતા મુદા ।
નિરાક્રામન્નિવ તદા સ્વયમેવ મૃધૈષિણઃ ॥

ભીમસેનઃ સુસંહૃષ્ટઃ પ્રત્યભાષત ભારત ।
ધનઞ્જયમભિપ્રેક્ષ્ય હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ॥

પ્રતિજ્ઞોદ્ભવશબ્દેન કૃષ્ણશઙ્ખસ્વનેન ચ ।
નિહતો ધાર્તરાષ્ટ્રોઽયં સાનુબન્ધઃ સુયોધનઃ ॥

અથ મૃદિતતમાગ્ર્યદામમાલ્યં તવ સુતશોકમયં ચ રોષજાતમ્ ।
વ્યપનુદતિ મહાપ્રભાવસેન-- ન્નરવર વાક્યમિદં મહાર્થમિષ્ટમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અથ શઙ્ખ્યૈશ્ચ ભેરીભિઃ પણવૈઃ સૈનિકાસ્તથા ।
સસૂતમાગધા જિષ્ણું સ્તુતિભિઃ સમપૂજયન્ ॥

તદા ભીમં બલં સર્વે તેન નાદેન મોહિતમ્ ।
તાવકં તન્મહારાજ વિષણ્ણં સમપદ્યત ॥