મહાભારત · અધ્યાય 7.32

પ્રતિઘાતં તુ સૈન્યસ્ય નામૃષ્યત વૃકોદરઃ ।
સોઽભ્યાહનદ્ગુરું ષષ્ટ્યા કર્ણં ચ દશભિઃ શરૈઃ ॥

તસ્ય દ્રોણઃ શિતૈર્બાણૈસ્તીક્ષ્ણધારૈરજિહ્મગૈઃ ।
જીવિતાન્તમભિપ્રેપ્સુર્મર્મણ્યાશુ જઘાન હ ॥

આનન્તર્યમભિપ્રેપ્સુઃ ષડ્વિંશત્યા શમાર્પયત્ ।
કર્ણો દ્વાદશભિર્બાણૈરશ્વત્થામા ચ સપ્તભિઃ ॥

ષઙ્ભિર્દુર્યોધનો રાજા તત એનમથાકિરત્ ।
ભીમસેનોઽપિ તાન્સર્વાન્પ્રત્યવિધ્યન્મહાબલઃ ॥

દ્રોણં પઞ્ચાશતેષૂણાં કર્ણં ચ દશભિઃ શરૈઃ ।
દર્યોધનં દ્વાદશભિર્દૌણિમષ્ટાભિરાશુગૈઃ ॥

આરાવં તુમુલં કુર્વન્નભ્યવર્તત તાન્રણે ।
તસ્મિન્સન્ત્યતિ પ્રામાન્મૃત્યુસાધારણીકૃતે ॥

અજાતશત્રુસ્તાન્યોધાન્ભીમં ત્રાતેત્યચોદયત્ ।
તે યયુર્ભીમસેનસ્ય સમીપમમિતૌજસઃ ॥

યુયુધાનપ્રભૃતયો માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
તે સમેત્ય સુસંરબ્ધાઃ સહિતાઃ પુરુષર્ષભાઃ ॥

મહેષ્વાસવરૈર્ગુપ્તા દ્રોણાનીકં બિભિત્સવઃ ।
સમાપેતુર્મહાવીર્યા ભીમપ્રભૃતયો રથાઃ ॥

તાન્પ્રત્યગૃહ્ણાદવ્યગ્રો દ્રોણોઽપિ રથિનાં વરઃ ।
મહારથાનતિબલાન્વીરાન્સમરયોધિનઃ ॥

બાહ્યં મૃત્યુભયં કૃત્વા તાવકાન્પાણ્ડવા યયુઃ ।
સાદિનઃ સાદિનોઽબ્યઘ્નંસ્તથૈવ રથિનો રથાન્ ॥

અસિશક્ત્યૃષ્ટિસઙ્ઘાતૈર્યુદ્ધમાસીત્પરશ્વથૈઃ ।
પ્રકૃષ્ટમસિયુદ્ધં ચ બભૂવ કટુકોદયમ્ ॥

કુઞ્જરાણાં ચ સમ્પાતે યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્ ।
અપતત્કુઞ્જરાદન્યો હયાદન્યસ્ત્વવાક્શિરાઃ ॥

નરો બાણવિનિર્ભિન્નો રથાદન્યશ્ચ મારિષ ।
તત્રાન્યસ્ય ચ સમ્પર્દે પતિતસ્ય વિવર્મણઃ ॥

શિરઃ પ્રધ્વંસયામાસ વક્ષસ્યાક્રમ્ય કુઞ્જરઃ ।
અપરાંશ્ચાપરેઽમૃદ્રન્વારણાઃ પતિતાન્નરાન્ ॥

વિષાણૈશ્ચાવનિં ગત્વા વ્યભિન્દન્રથિનો બહૂન્ ।
નરાન્ત્રૈઃ કેચિદપરે વિષાણાલગ્નસંશ્રયૈઃ ॥

બભ્રમુઃ સમરે નાગા મૃદ્રન્તઃ શતશો નરાન્ ।
કાર્ષ્ણાયસતનુત્રાણાન્નરાશ્વરથકુઞ્જરાન્ ॥

પતિતાન્પોથયાઞ્ચક્રુર્દ્વિપાઃ સ્થૂલનલાનિવ ।
ગૃધ્રપત્રાધિવાસાંસિ શયનાનિ નારધિપાઃ ॥

હીમન્તઃ કાલસમ્પર્કાત્સુદુઃસ્વાન્યનુશેરતે ।
હન્તિ સ્માત્ર પિતા પુત્રં રથેનાભ્યેત્ય સંયુગે ॥

પુત્રશ્ચ પિતરં મોહાન્નિર્મર્યાદમવર્તત ।
રથો ભગ્નો ધ્વજશ્છિન્નશ્છત્રમુર્વ્યોં નિપાતિતમ્ ॥

યુગાર્ધં ચ્છિન્નમાદાય પ્રદુદ્રાવ તથા હયઃ ।
સાસિર્બાહુર્નિપતિતઃ શિરશ્છિન્નં સકુણ્ડલમ્ ॥

ગજેનાક્ષિપ્ય બલિના રથઃ સઞ્ચૂર્ણિતઃ ક્ષિતૌ ।
રથિના તાડિતો નાગો નારાચેનાપતત્ક્ષિતૌ ॥

સારોહશ્ચાપતદ્વાજી ગેજેનાભ્યાહતો ભૃશમ્ ।
નિર્મર્યાદં મહદ્યુદ્ધમવર્તત સુદારુણમ્ ॥

હા તાત હા પુત્ર સખે ક્વાસિ તિષ્ઠ ક્વ ધાવસિ । પ્રહરાહર જહ્મેનં સ્મિતશ્વેડિતગર્જિતૈઃ ।
ઇત્યેવમુચ્ચૈરત્યર્થં શ્રૂયન્તે વિવિધા ગિરઃ ॥

નરસ્યાશ્વસ્ય નાગ્સ્ય સમસઞ્જત શોણિતમ્ ।
ઉપાશામ્યદ્રજો ભૌમં ભીરૂન્કશ્મલમાવિશત્ ॥

ચક્રેણ ચક્રમાસાદ્ય વીરો વીરસ્ય સંયુગે ।
અતીતેષુપથે કાલે જહાર ગદયા સિરઃ ॥

અસીત્કેશપરામર્શો મુષ્ટિયુદ્ધં ચ દારુણમ્ ।
નખૈર્દન્તૈશ્ચ સૂરાણામદ્વીપે દ્વીપમિચ્છતામ્ ॥

તત્રાચ્છિદ્યત શૂરસ્ય સખઙ્ગો બાહુરુદ્યતઃ ।
સધુનશ્ચાપરસ્યાપિ સશરઃ સાઙ્કુશસ્તથા ॥

આક્રોશદન્યમન્યોઽત્ર તથાઽન્યો વિમુખોઽદ્રવત્ ।
અન્યઃ પ્રાપ્તસ્ય ચાન્યસ્ય શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

સશબ્દમદ્રવચ્ચાન્યઃ શબ્દાદન્યોઽત્રસદ્ભૃશમ્ ।
સ્વાનન્યોઽથ પરાનન્યો જઘાન નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

ગિરિશૃઙ્ગોપમશ્ચાત્ર નારાચેન નિપાતિતઃ ।
માતઙ્ગો ન્યપતદ્ભૂમૌ નદીરોધ ઇવોષ્ણગે ॥

તથૈવ રથિનં નાગઃ ક્ષરન્ગિરિરિવારુજન્ ।
અભ્યતિષ્ઠત્પદા ભૂમૌ સહાશ્વં સહસારથિમ્ ॥

શૂરાન્પ્રહરતો દૃષ્ટ્વા કૃતાશ્સ્ત્રાન્રુધિરોક્ષિતાન્ ।
બહૂનપ્યાવિશન્મોહો ભીરૂન્હૃદયદુર્બલાન્ ॥

સર્વમાવિગ્નમભવન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ।
સૈન્યેન રજસા ધ્વસ્તં નિર્મર્યાદમવર્તત ॥

તતઃ સેનાપતિઃ શીઘ્રમયં ક્રાલ ઇતિ બ્રુવન્ ।
નિત્યાભિત્વરિતાનેવ ત્વરયામાસ પાણ્ડવાન્ ॥

કુર્વન્તઃ શાસનં તસ્ય પાણ્ડવા બાહુશાલિનઃ ।
સરો હંસા ઇવાપેતુર્ઘ્નન્તો દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

ગૃહ્ણીતાદ્રવતાન્યોન્યં વિભીતા વિનિકૃન્તત ।
ઇત્યાસીત્તુમુલઃ શબ્દો દુર્ધર્ષસ્ય રથં પ્રતિ ॥

તતો દ્રોણઃ કૃપઃ કર્ણો દ્રૌણી રાજા જયદ્રથઃ ।
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ શલ્યશ્ચૈતાન્ન્યવારયન્ ॥

તે ત્વાર્યધર્મસંરબ્ધા દુર્નિવારા દુરાસદાઃ ।
શરાર્તા ન જહુર્દ્રોણં પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈ સહ ॥

તતો દ્રોણોઽતિસન્ક્રુદ્ધો વિસૃજઞ્શતશઃ શરાન્ ।
ચેદિપાઞ્ચાલપાણ્ડૂનામકરોત્કદનં મહત્ ॥

તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષઃ શુશ્રુવે દિક્ષં મારિષ ।
વજ્રસંહ્રાદસઙ્કાશસ્ત્રાસયન્માનવાન્બહૂન્ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે જિષ્ણુર્જિત્વા સંશપ્તકાન્બહૂન્ ।
અભ્યયાત્તત્ર યત્રાસૌ દ્રોણઃ પાણ્ડૂન્પ્રમર્દતિ ॥

તાઞ્શરૌઘાન્મહાવર્તાઞ્શોણિતોદાન્મહાહદાન્ ।
તીર્ણઃ સંશપ્તકાન્હત્વા પ્રત્યદૃશ્યત ફલ્ગુનઃ ॥

તસ્ય કીર્તિમતો લક્ષ્મ સૂર્યપ્રતિમતેજસઃ ।
દીપ્યમાનમપશ્યામ તેજસા વાનરધ્વજમ્ ॥

સંશપ્તકસમુદ્રં તમુચ્છોષ્યાસ્ત્રગભસ્તિભિઃ ।
સ પાણ્ડવયુગાન્તાર્કઃ કુરૂનપ્યભ્યતીતપત્ ॥

પ્રદદાહ કુરૂન્સર્વાનર્જુનઃ શસ્ત્રતેજસા ।
યુગાન્તે સર્વભૂતાનિ ધૂમકેતુરિવોત્થિતઃ ॥

તેન બાણસહસ્રૌધૈર્ગજાશ્વરથયોધિનઃ ।
તાડ્યમાનાઃ ક્ષિતિં જગ્મુર્મુક્તકેશાઃશરાર્દિતાઃ ॥

કેચિદાર્તસ્વનં ચક્રુર્વિનેશુરપરે પુનઃ ।
પાર્થબાણહતાઃ કેચિન્નિપેતુર્વિગતાસવઃ ॥

તેષામુત્પતિતાન્કાંશ્ચિત્પતિતાંશ્ચ પરાઙ્મુખાન્ ।
ન જઘાનાર્જુનો યોધાન્યોધવ્રતમનુસ્મરન્ ॥

તે વિકીર્ણરથાશ્ચિત્રાઃ પ્રાયશશ્ચ પરાઙ્મુખઃ ।
કુરવઃ કર્ણકર્ણેતિ હાહેતિ ચ વિચુક્રુશુઃ ॥

તમાધિરથિરાક્રન્દં વિજ્ઞાય શરણૈષિણામ્ ।
મા ભૈષ્ટેતિ પ્રતિશ્રુત્ય યયાવભિમુખોઽર્જુનમ્ ॥

સ ભારતરથશ્રેષ્ઠઃ સર્વભારતહર્ષણઃ ।
પ્રાદુશ્ચક્રે તદાગ્નેયમસ્ત્રમસ્ત્રવિદાં વારઃ ॥

તસ્ય દીપ્તશરૌઘસ્ય દીપ્તચાપધરસ્ય ચ । વારુણેન તદસ્ત્રેણ વિધૂયાથ ધનઞ્જયઃ ।
શરૌઘાઞ્શરજાલેન વિદુધાવ ધનઞ્જયઃ ॥

તથૈવાધિરથિસ્તસ્ય બાણાજ્જ્વલિતતેજસઃ ।
અસ્ત્રમસ્ત્રેણ સંવાર્ય પ્રાણદદ્વિસૃજઞ્શરાન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ ભીમશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
વિવ્યધુઃ કર્ણમાસાદ્ય ત્રિભિસ્ત્રિભિરજિહ્મગૈઃ ॥

અર્જુનાસ્ત્રં તુ રાધેયઃ સંવાર્ય શરવૃષ્ટિભિઃ ।
તેષાં ત્રયાણાં ચાપાનિ ચિચ્છેદ વિશિખૈસ્ત્રિભિઃ ॥

તે નિકૃત્તાયુઘાઃ શૂરા નિર્વિષા ભુજગા ઇવ ।
રથશક્તીઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ભૃશં સિંહા ઇવાનદન્ ॥

તા ભુજાગ્રૈર્મહાવેગા નિસૃષ્ટા ભુજગોપમાઃ ।
દીપ્યમાના મહાશક્ત્યો જગ્મુરાધિરથિં પ્રતિ ॥

તા નિકૃત્ય શરવ્રાતૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિરજિહ્મગૈઃ ।
નનાદ બલવાન્કર્ણઃ પાર્થાય વિસૃજઞ્શરાન્ ॥

અર્જુનશ્ચાપિ રાધેયં વિદ્ધ્વા સપ્તભિરાશુગૈઃ ।
કર્ણાદવરજં બાણૈર્જઘાન નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તતઃ શત્રુઞ્જયં હત્વા પાર્થઃ ષઙ્ભિરજિહ્મગૈઃ ।
જહાર સદ્યો ભલ્લેન વિપાટસ્ય શિરો રથાત્ ॥

પશ્યતાં ધાર્તરાષ્ટ્રાણામેકેનૈવ કિરીટિના ।
પ્રમુખે સૂતપુત્રસ્ય સોદર્યા નિહતાસ્ત્રયઃ ॥

તતો ભીમઃ સમુત્પત્ય સ્વરથાદ્વૈનતેયવત્ ।
વરાસિના કર્ણપક્ષાઞ્જધાન દશ પઞ્ચ ચ ॥

પુનસ્તુ રથમાસ્થાય ધનુરાદાય ચાપરમ્ ।
વિવ્યાધ દશભિઃ કર્ણં સૂતમશ્વાંશ્ચ પઞ્ચભિઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપ્યસિવરં ચર્મ ચાદાય ભાસ્વરમ્ ।
જઘાન ચન્દ્રવર્માણં બૃહત્ક્ષત્રં ચ નૈષધમ્ ॥

તતઃ સ્વરથમાસ્થાય પાઞ્ચાલ્યોઽન્યચ્ચ કાર્મુકમ્ ।
આદાય કર્ણં વિવ્યાધ ત્રિસપ્તત્યા નદન્રણે ॥

શૈનેયોઽપ્યન્યદાદાય ધનુરિન્દુસમદ્યુતિઃ ।
સૂતપુત્રં ચતુઃષષ્ટ્યા વિદ્ધ્વા સિંહ ઇવાનદત્ ॥

ભલ્લાભ્યાં સાધુ મુક્તાભ્યાં છિત્ત્વા કર્ણસ્ય કાર્મુકમ્ ।
પુનઃ કર્ણં ત્રિભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

તતો દુર્યોધનો દ્રોણો રાજા ચૈવ જયદ્રથઃ ।
નિમ઼જ્જમાનં રાધેયમુજ્જહ્રુઃ સાત્યકાર્ણવાત્ ॥

પત્ત્યશ્વરથમાતઙ્ગાસ્ત્વદીયાઃ શતશોઽપરે ।
કર્ણમેવાભ્યધાવન્ત ત્રાસ્યમાનાઃ પ્રહારિણઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ ભીમશ્ચ સૌભદ્રોઽર્જુન એવ ચ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ સાત્યકિં જુગુપૂ રણે ॥

એવમેષ મહારૌદ્રઃ ક્ષયાર્થં સર્વધન્વિનામ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ ત્યક્ત્વા પ્રાણાનભૂદ્રણઃ ॥
પદાતિરથનાગાશ્વા ગજાશ્વરથપત્તિભિઃ । રથિનો નાગપત્ત્યશ્વૈરથ પત્તીરથ દ્વિપૈઃ ॥

અશ્વૈરશ્વા ગજૈર્નાગા રથિનો રથિભિઃ સહ ।
સંયુક્તાઃ સમદૃશ્યન્ત પત્તયશ્ચાપિ પત્તિભિઃ ॥
એવં સુકલિલં યુદ્ધમાસીત્ક્રવ્યાદહર્ષણમ્ । મહદ્ભિસ્તૈરભીતાનાં યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥

તતો હતા નરરથવાજિકુઞ્જરૈ રનેકશો દ્વિપરથપત્તિવાજિનઃ ।
ગજૈર્ગજા રથિભિરુદાયુધા રથા । હયૈર્હયાઃ પત્તિગણૈશ્ચ પત્તયઃ ॥

રથૈર્દ્વિપા દ્વિરદવરૈર્મહાહયા હયૈર્નરા વરરથિભિશ્ચ વાજિનઃ ।
નિરસ્તજિહ્વાદશનેક્ષણાઃ ક્ષિતૌ ક્ષયં ગતાઃ પ્રમથિતવર્મભૂષણાઃ ॥

તથા પરૈર્બહુકરણૈર્વરાયુધૈ- ર્હતા ગતાઃ પ્રતિભયદર્શનાઃ ક્ષિતિમ્ ।
વિપોથિતા હયગજપાદતાડિતા ભૃશાકુલા રથમુખનેમિભિઃ ક્ષતાઃ ॥

પ્રમોદને શ્વાપદપક્ષિરક્ષસાં જનક્ષયે વર્તતિ તત્ર દારુણે ।
મહાબલાસ્તે કુપિતાઃ પરસ્પરં નિષૂદયન્તઃ પ્રવિચેરુરોજસા ॥

તતો બલે ભૃશલુલિતે પરસ્પરં નિરીક્ષમાણે રુધિરૌઘસમ્પ્લુતે ।
દિવાકરેઽસ્તન્ગિરિમાસ્થિતે શનૈ રુભે પ્રયાતે શિબિરાય ભારત ॥