મહાભારત · અધ્યાય 7.29

તથા ક્રુદ્ધઃ કિમકરોદ્ભગદત્તસ્ય પાણ્ડવઃ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષો વા પાર્થસ્ય તન્મે શંસ યથાતથમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પ્રાગ્જ્યોતિષેણ સંસક્તાવુભૌ દાશાર્હપાણ્ડવૌ ।
મૃત્યુદંષ્ટ્રાન્તિકં પ્રાપ્તૌ સર્વભૂતાનિ મેનિરે ॥

તથા તુ શરવર્ષાણિ પાતયત્યનિશં પ્રભો ।
ગજસ્કન્ધાન્મહારાજ કૃષ્ણયોઃ સ્યન્દનસ્થયોઃ ॥

અથ કાર્ષ્ણાયસૈર્બાણૈઃ પૂર્ણકાર્મુકનિઃસૃતૈઃ ।
અવિધ્યદ્દેવકીપુત્રં હેમપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥

અગ્નિસ્પર્શસમાસ્તીક્ષ્ણા ભગદત્તેન ચોદિતાઃ ।
નિર્ભિદ્ય દેવકીપુત્રં ક્ષિતિં જગ્મુઃ સુવાસસઃ ॥

તસ્ય પાર્થો ધનુશ્છિત્ત્વા પરિવારં નિહત્ય ચ ।
લાલયન્નિવ રાજાનં ભગદત્તમયોધયત્ ॥

સોઽર્કરશ્મિનિભાંસ્તીક્ષ્ણાંસ્તોમરાન્વૈ ચતુર્દશ ।
અપ્રેષયત્સવ્યસાચી દ્વિધૈકૈકમથાચ્છિનત્ ॥

તતો નાગસ્ય તદ્વર્મ વ્યધમત્પાકશાસનિઃ ।
શરજાલેન મહતા તદ્વ્યશીર્યત ભૂતલે ॥

શીર્ણવર્મા સ તુ ગજઃ શરૈઃ સુભૃશમર્દિતઃ ।
બભૌ ધારાનિપાતાક્તો વ્યભ્રઃ પર્વતરાડિવ ॥

તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષઃ શક્તિં હેમદણ્ડામયસ્મયીમ્ ।
વ્યસૃજદ્વાસુદેવાય દ્વિધા તામર્જુનોઽચ્છિનત્ ॥

તતશ્છત્રં ધ્વજં ચૈવ ચ્છિત્ત્વા રાજ્ઞોઽર્જુનઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ દશભિસ્તૂર્ણમુત્સ્મયન્પર્વતેશ્વરમ્ ॥

સોઽતિવિદ્ધોઽર્જુનશરૈઃ સુપુઙ્ખૈઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ।
ભગદત્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવસ્ય જનાધિપઃ ॥

વ્યસૃજત્તોમરાન્મૂર્ધ્નિ શ્વેતાશ્વસ્યોન્નાદ ચ ।
તૈરર્જુનસ્ય સમરે કિરીટં પરિવર્તિતમ્ ॥

પરિવૃત્તં કિરીટં તદ્યમયન્નેવ પાણ્ડવઃ ।
સુદૃષ્ટઃ ક્રિયતાં લોક ઇતિ રાજાનમબ્રવીત્ ॥

એવમુક્તસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધઃ શરવર્ષેણ પાણ્ડવમ્ ।
અભ્યવર્ષત્સ ગોવિન્દં ધનુરાદાય ભાસ્વરમ્ ॥

તસ્ય પાર્થો ધનુશ્છિત્ત્વા તૂણીરાન્સન્નિકૃત્ય ચ ।
ત્વરમાણો દ્વિસપ્તત્યા સર્વમર્મસ્વતાડયત્ ॥

વિદ્ધસ્તતોઽતિવ્યથિતો વૈષ્ણવાસ્ત્રમુદીરયન્ ।
અભિમન્ત્ર્યાઙ્કુશં ક્રુદ્ધો વ્યસૃજત્પાણ્ડવોરસિ ॥

વિસૃષ્ટં ભગદત્તેન તદસ્ત્રં સર્વઘાતિ વૈ ।
ઉરસા પ્રતિજગ્રાહ પાર્થં સઞ્છાદ્ય કેશવઃ ॥

વૈજયન્ત્યભવન્માલા તદસ્ત્રં કેશવોરસિ ।
પદ્મકોશવિચિત્રા સા સર્વર્તુકુસુમોત્કરા ॥

જ્વલનાર્કેન્દુવર્ણાભા પાવકોજ્જ્વલપલ્લવા ।
તયા પદ્મપલાશિન્યા વાતકમ્પિતપત્રયા ॥

શુશુભેઽભ્યધિકં શૌરિરતસીપુષ્પસન્નિભઃ ।
તતોઽર્જુનઃ ક્લાન્તમનાઃ કેશવં પ્રત્યભાષત ॥

અયુધ્યમાનસ્તુરગાન્સંયન્તાસ્મિ જનાર્દન ।
ઇત્યુક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષ પ્રતિજ્ઞાં સ્વાં ન રક્ષસિ ॥

યદ્યહં વ્યસની વા સ્યામશક્તો વા નિવારણે ।
તતસ્ત્વયૈવં કાર્યં સ્યાન્ન તુ કાર્યં મયિ સ્થિતે ॥

સબાણઃ સધનુશ્ચાહં સસુહાસુરમાનુષાન્ ।
શક્તો લોકાનિમાઞ્જેતું તચ્ચાપિ વિદિતં તવ ॥

તતોઽર્જુનં વાસુદેવઃ પ્રત્યુવાચાર્યવદ્વચઃ ।
શૃણુ ગુહ્યમિદં પાર્થ પુરાવૃત્તં યથાઽનઘ ॥

યેયં ભૂતધરા દેવી સર્વભૂતધરા ધરા ।
સકામા લોકકર્તારં નારાયણમુપસ્થિતા ॥

સ સઙ્ગત્ય તયા સાર્ધં પ્રીતસ્તસ્યા વરં દદૌ ।
સા વવ્રે વિષ્ણુસદૃશં પુત્રમસ્ત્રં ચ વૈષ્ણવમ્ ॥

બભૂવ ચ સુતસ્તસ્યા નરકો નામ વિશ્રુતઃ ।
અસ્ત્રં ચ વૈષ્ણવં તસ્મૈ દદૌ નારાયણઃ સ્વયમ્ ॥

તદેવં નરકસ્યાસીદસ્ત્રં સર્વાહિતાન્તકમ્ ।
તસ્માત્પ્રાગ્જ્યોતિષં પ્રાપ્તં સર્વશસ્ત્રવિઘાતનમ્ ॥

નાસ્યાવધ્યોઽસ્તિ લોકેઽસ્મિન્મદન્યઃ કશ્ચિદર્જુન ।
તસ્માન્મયા કૃતં હ્યેતન્મા ભૂત્તે બુદ્ધિરન્યથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અનુનીય તુ દાશાર્હઃ પાણ્ડવં ત્વરિતોઽબ્રવીત્ ।
જહિ પ્રાગ્જ્યોતિષં ક્ષિપ્રં વાક્યશેષં ચ મે શૃણુ ॥

ચતુર્મૂર્તિરહં શશ્વલ્લોકત્રાણાર્થમુદ્યતઃ ।
આત્માનં પ્રવિભજ્યેહ લોકાનાં હિતમાદધે ॥

એકા મૂર્તિસ્તપશ્ચર્યાં કુરુતે મે ભુવિ સ્થિતા ।
અપરા પશ્યતિ જગત્કુર્વાણં સાધ્વસાધુની ॥

અપરા કુરુતે કર્મ માનુષં લોકમાશ્રિતા ।
શેતે ચતુર્થીં ત્વપરા નિદ્રાં વર્ષસહસ્રિકીમ્ ॥

યાઽસૌ વર્ષસહસ્રાન્તે મૂર્તિરુત્તિષ્ઠતે મમ ।
વરાર્હેભ્યો વરાઞ્શ્રેષ્ઠાંસ્તસ્મિન્કાલે દદાતિ સા ॥

તં તુ કાલમનુપ્રાપ્તં વિદિત્વા પૃથિવી તદા ।
અયાચત વરં યન્માં નરકાર્થાય તચ્છૃણુ ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ અવધ્યસ્તનયોઽસ્તુ મે ।
ઉપેતો વૈષ્ણવાસ્ત્રેણ તન્મે ત્વં દાતુમર્હસિ ॥

એવં વરમહં શ્રુત્વા જગત્યાસ્તનયે તદા ।
અમોઘમસ્ત્રં પ્રાયચ્છં વૈષ્ણવં પરમં પુરા ॥

અવોચં ચૈતદસ્ત્રં વૈ હ્યમોઘં ભવતુ ક્ષમે ।
નરકસ્યાભિરક્ષાર્થં નૈનં કશ્ચિદ્વધિષ્યતિ ॥

અનેનાસ્ત્રેણ તે ગુપ્તઃ સુતઃ પરબલાર્દનઃ ।
ભવિષ્યતિ દુરાધર્ષઃ સર્વલોકેષુ સર્વદા ॥

તથેત્યુક્ત્વા ગતા દેવી કૃતકામા મનસ્વિની ।
સ ચાપ્યાસીદ્દુરાધર્ષો નરકઃ શત્રુતાપનઃ ॥

તસ્માત્પ્રાગ્જ્યોતિષં પ્રાપ્તં તદસ્ત્રં પાર્થ મામકમ્ ।
નાસ્યાવધ્યોઽસ્તિ લોકેષુ સેન્દ્રરુદ્રેષુ મારિષ ॥

તન્મયા ત્વત્કૃતે ચૈતદન્યથૈવોપનિર્મિતમ્ ।
વિયુક્તં પરમાસ્ત્રેણ જહિ પાર્થ મહાસુરમ્ ॥

અવધ્યોઽયં મહાસ્ત્રેણ ભગદત્તઃ સુરાસુરૈઃ । વૈરિણં જહિ દુર્ધર્ષં ભગદત્તં સુરદ્વિષમ્ ।
યથાઽહં જઘ્નિવાન્પૂર્વં હિતાર્થં નરકં તથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તદા પાર્થઃ કેશવેન મહાત્મના ।
ભગદત્તં શિતૈર્બાણૈઃ સહસા સમવાકિરત્ ॥

તતઃ પાર્થો મહાબાહુરસમ્ભ્રાન્તો મહામનાઃ ।
કુમ્ભયોરન્તરે નાગં નારાચેન સમાર્પયત્ ॥

સ સમાસાદ્ય તં નાગં બાણો વજ્ર ઇવાચલમ્ ।
અભ્યગાત્સહ પુઙ્ખેન વલ્મીકમિવ પન્નગઃ ॥

સ કરી ભગદત્તેન પ્રેર્યમાણો મુહુર્મુહુઃ ।
ન કરોતિ વચસ્તસ્ય દરિદ્રસ્યેવ યોષિતા ॥

સ તુ વિષ્ટભ્ય ગાત્રાણિ દન્તાભ્યામવનિં યયૌ ।
નદન્નાર્તસ્વનં પ્રાણાનુત્સસર્જ મહાદ્વિપઃ ॥

તતો ગાણ્ડીવધન્વાનમભ્યભાષત કેશવઃ ।
અયં મહત્તરઃ પાર્થ પલિતેન સમાવૃતઃ ॥

વલીસઞ્છન્નનયનઃ શૂરઃ પરમદ્રુર્જયઃ ।
અક્ષ્ણોરુન્મીલનાર્થાય બદ્ધપટ્ટો હ્યસૌ નૃપઃ ॥

દેવવાક્યાત્પ્રચિચ્છેદ શરેણ ભૃશમર્જુનઃ ।
છિન્નમાત્રેંઽશુકે તસ્મિન્રુદ્ધનેત્રો બભૂવ સઃ ॥

તમોમયં જગન્મેને ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
તતશ્ચન્દ્રાર્ધબિમ્બેન બાણેન નતપર્વણા ॥

બિભેદ હૃદયં રાજ્ઞો ભગદત્તસ્ય પાણ્ડવઃ ।
સ ભિન્નહૃદયો રાજા ભગદત્તઃ કિરીટિના ॥

શરાસનં શરાંશ્ચૈવ ગતાસુઃ પ્રમુમોચ હ । શિરસસ્તસ્ય વિભ્રષ્ટં પપાત ચ વરાંશુકમ્ ।
નાલતાડનવિભ્રષ્ટં પલાશં નલિનાદિવ ॥

સ હેમમાલી તપનીયભાણ્ડા ત્પપાત નાગાદ્ગિરિસન્નિકાશાત્ ।
સુપુષ્પિતો મારુતવેગભગ્નો મહીધરાગ્રાદિવ કર્ણિકારઃ ॥

નિહત્ય તં નરપતિમિન્દ્રવિક્રમં સસ્વાયમિન્દ્રસ્ય તદૈન્દ્રિરાહવે ।
તતોઽપરાંસ્તવ જયકાઙ્ક્ષિણો નરાન્ બભઞ્જ વાયુર્બલવાન્દ્રુમાનિવ ॥