મહાભારત · અધ્યાય 7.26

તેષ્વેવં સન્નિવૃત્તેષુ પ્રત્યુદ્યાતેષુ ભાગશઃ ।
કથં યુયુધિરે પાર્થા મામકાશ્ચ તરસ્વિનઃ ॥

કિમર્જુનશ્ચાપ્યકરોત્સંશપ્તકબલં પ્રતિ ।
સંશપ્તકા વા પાર્થસ્ય કિમકુર્વત સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથા તેષુ નિવૃત્તેષુ પ્રત્યુદ્યાતેષુ ભાગશઃ ।
સ્વયમભ્યદ્રવદ્ભીમં નાગાનીકેન તે સુતઃ ॥

સ નાગ ઇવ નાગેન ગોવૃષેણેવ ગોવૃષઃ ।
સમાહૂતઃ સ્વયં રાજ્ઞા નાગાનીકમુપાદ્રવત્ ॥

સ યુદ્ધકુશલઃ પાર્થો બાહુવીર્યેણ ચાન્વિતઃ ।
અભિનત્કુઞ્જરાનીકમચિરેણૈવ મારિષ ॥

તે ગજા ગિરિસઙ્કાશાઃ ક્ષરન્તઃ સર્વતો મદમ્ ।
ભીમસેનસ્ય નારાચૈર્વિમુખા વિમદીકૃતાઃ ॥

વિધમેદભ્રજાલાનિ યથા વાયુઃ સમુદ્ધતઃ ।
વ્યધમત્તાન્યનીકાનિ તથૈવ પવનાત્મજઃ ॥

સ તેષુ વિસૃજન્બાણાન્ભીમો નાગેષ્વશોભત ।
ભુવનેષ્વિવ સર્વેષુ ગભસ્તીનુદિતો રવિઃ ॥

તે ભીમબાણાભિહતાઃ સંસ્યૂતા વિબભુર્ગજાઃ ।
ગભસ્તિભિરિવાર્કસ્ય વ્યોમ્નિ નાનાબલાહકાઃ ॥

તથા ગજાનાં કદનં કુર્વાણમનિલાત્મજમ્ ।
ક્રુદ્ધો દુર્યોધનોઽભ્યેત્ય પ્રત્યવિધ્યચ્છિતૈઃ શરૈઃ ॥

તતઃ ક્ષણેન ક્ષિતિપં ક્ષતજપ્રતિમેક્ષણઃ ।
ક્ષયં નિનીષુર્નિશિતૈર્ભીમો વિવ્યાધ પત્રિભિઃ ॥

સ શરાચિતસર્વાઙ્ગઃ ક્રુદ્ધો વિવ્યાધ પાણ્ડવમ્ ।
નારાચૈરર્કરશ્મ્યાભૈર્ભીમસેનં સ્મયન્નિવ ॥

તસ્ય નાગં મણિમયં રત્નચિત્રધ્વજે સ્થિતમ્ ।
ભલ્લાભ્યાં કાર્મુકં ચૈવ ક્ષિપ્રં ચિચ્છેદ પાણ્ડવઃ ॥

દુર્યોધનં પીડ્યમાનં દૃષ્ટ્વા ભીમેન મારિષ ।
ચુક્ષોભયિષુરભ્યાગાદઙ્ગો માતઙ્ગમાસ્થિતઃ ॥

તમાપતન્તં નાગેન્દ્રમમ્બુદપ્રતિમસ્વનમ્ ।
કુમ્ભાન્તરે ભીમસેનો નારાચૈરાર્દયદ્ભૃશમ્ ॥

તસ્ય કાયં વિનિર્ભિદ્ય ન્યમજ્જદ્ધરણીતલે ।
તતઃ પપાત દ્વિરદો વજ્રાહત ઇવાચલઃ ॥

તસ્વાવર્જિતનાગસ્ય મ્લેચ્છસ્યાધઃ પતિષ્યતઃ ।
શિરશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન ક્ષિપ્રકારી વૃકોદરઃ ॥

તસ્મિન્નિપતિતે વીરે સમ્પ્રાદ્રવત સા ચમૂઃ ।
સમ્ભ્રાન્તાશ્વદ્વિપરથા પદાતીનવમૃદ્ગતી ॥

તેષ્વનીકેષુ ભગ્નેષુ વિદ્રવત્સુ સમન્તતઃ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષસ્તતો ભીમં કુઞ્જરેણ સમાદ્રવત્ ॥

યેન નાગેન મઘવાનજયદ્દૈત્યદાનવાન્ ।
તદન્વયેન નાગેન ભીમસેનમુપાદ્રવત્ ॥

સ નાગપ્રવરો ભીમં સહસા સમુપાદ્રવત્ ।
શ્રવણાભ્યામથો દ્વાભ્યાં સંહતેન કરેણ ચ ॥

વ્યાવૃત્તનયનઃ ક્રુદ્વઃ પ્રમથન્નિવ પાણ્ડવમ્ ।
વૃકોદરરથં સાશ્વમવિશેષમચૂર્ણયત્ ॥

પદ્ભ્યાં ભીમોઽપ્યથો ધાવંસ્તસ્ય ગાત્રેષ્વલીયત ।
જાનન્નઞ્જલિકાવેધં નાપાક્રામત પાણ્ડવઃ ॥

ગાત્રાભ્યન્તરગો ભૂત્વા કરેણાતાડયન્મુહુઃ ।
લાલયામાસ તં નાગં વધાકાઙ્ક્ષિણમવ્યયમ્ ॥

કુલાલચક્રવન્નાગસ્તદા તૂર્ણમથાભ્રમત્ ।
નાગાયુતબલઃ શ્રીમાન્કાલયાનો વૃકોદરમ્ ॥

ભીમોઽપિ નિષ્ક્રમ્ય તતઃ સુપ્રતીકાગ્રતોઽભવત્ ।
ભીમં કરેણાવનમ્ય જાનુભ્યામભ્યતાડયત્ ॥

ગ્રીવાયાં વેષ્ટયિત્વૈનં સ ગજો હન્તુમૈહત ।
કરવેષ્ટં ભીમસેનો ભ્રમં દત્ત્વા વ્યમોચયત્ ॥

પુનર્ગાત્રાણિ નાગસ્ય પ્રવિવેશ વૃકોદરઃ । યાવત્પ્રતિગજાયાતં સ્વબલં પ્રત્યવૈક્ષત ।
ભીમોપિ નાગગાત્રેભ્યો વિનિઃસૃત્યાપયાજ્જવાત્ ॥

તતઃ સર્વસ્ય સૈન્યસ્ય નાદઃ સમભવન્મહાન્ ।
અહો ધિઙ્ગિહતો ભીમઃ કુજ્જરેણેતિ મારિષ ॥

તેન નાગેન સન્ત્રસ્તા પાણ્ડવાનામનીકિની ।
સહસાઽભ્યદ્રવદ્રાજન્યત્ર તસ્યૌ વૃકોદરઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા હતં મત્વા વૃકોદરમ્ ।
ભગદત્તં સપાઞ્ચાલ્યઃ સર્વતઃ સમવારયત્ ॥

તં રથં રથિનાં શ્રેષ્ઠાઃ પરિવાર્ય પરન્તપાઃ ।
અવાકિરઞ્શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સ વિઘાતં પૃષત્કાનામઙ્કુશેન સમાહરન્ ।
ક્ષણેન પાણ્ડુપાઞ્જાલાન્વ્યધમત્પર્વતેશ્વરઃ ॥

તદદ્ભુતમપશ્યામ ભગદત્તસ્ય સંયુગે ।
તથા વૃદ્ધસ્ય ચરિતં કુઞ્જરેણ વિશામ્પતે ॥

તતો રાજા દશાર્ણાનાં પ્રાગ્જ્યોતિષમુપાદ્રવત્ ।
તિર્યગ્યાતેન નાગેન સમદેનાશુગામિના ॥

તયોર્યુદ્ધં સમભવન્નાગયોર્ભીમરૂપયોઃ ।
સપક્ષયોઃ પર્વતયોર્યથા સદ્રુમયોઃ પુરા ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષપતેર્નાગઃ સન્નિવૃત્ત્યાપસૃત્ય ચ ।
પાર્શ્વે દશાર્ણાધિપતેર્ભિત્ત્વા નાગમપાતયત્ ॥

તોમરૈઃ સૂર્યરશ્મ્યાભૈર્ભગદત્તોઽથ સપ્તભિઃ ।
જઘાન દ્વિરદસ્થં તં શત્રું પ્રચલિતાસનમ્ ॥

વ્યવચ્છિદ્ય તુ રાજાનં ભગદત્તં યુધિષ્ઠિરઃ ।
રથાનીકેન મહતા સર્વતઃ પર્યવારયત્ ॥

સ કુઞ્જરસ્થો રથિભિઃ શુશુભે સર્વતો વૃતઃ ।
પર્વતે વનમધ્યસ્થો જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ ॥

મણ્ડલં સર્વતઃ શ્લિષ્ટં રથિનામુગ્રધન્વિનામ્ ।
કિરતાં શરવર્ષાણિ સ નાગઃ પર્યવર્તત ॥

તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષો રાજા પરિગૃહ્ય મહાગજમ્ ।
પ્રેષયામાસ સહસા યુયુધાનરથં પ્રતિ ॥

આપતન્તં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય નાગં સાત્વતપુઙ્ગવઃ ।
અવિધ્યત્પઞ્ચભિર્બાણૈઃ શિતૈરાશીવિષોપમૈઃ ॥

શિનેઃ પૌત્રસ્ય તુ રથં પરિગૃહ્ય મહાદ્વિપઃ ।
અભિચિક્ષેપ વેગેન યુયુધાનસ્ત્વપાક્રમત્ ॥

બૃહતઃ સૈન્ધવાનશ્વાન્સમુત્થાપ્યથ સારથિઃ ।
તસ્થૌ સાત્યકિમાસાદ્ય સમ્પ્લુતસ્તં રથં પ્રતિ ॥

સ તુ લબ્ધ્વાન્તરં નાગસ્ત્વરિતો રથમણ્ડલાત્ ।
નિષ્પતન્સતતં સર્વાન્પરિચિક્ષેપ પાર્થિવાન્ ॥

તે ત્વાશુગતિના તેન ત્રાસ્યમાના નરર્ષભાઃ ।
તમેકં દ્વિરદં સઙ્ખ્યે મેનિરે શતશો દ્વિપાન્ ॥

તે ગજસ્થેન કાલ્યન્તે ભગદત્તેન પાર્થિવાઃ ।
ઐરાવતસ્થેન યથા દેવરાજેન દાનવાઃ ॥

તેષાં પ્રદ્રવતાં ભીમઃ પાઞ્ચાલાનામિતસ્તતઃ ।
ગજવાજિકૃતઃ શબ્દઃ સુમહાન્સમજાયત ॥

ભગદત્તેન સમરે કાલ્યમાનેષુ પાણ્ડુષુ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષમભિક્રુદ્ધઃ પુનર્ભીમઃ સમભ્યયાત્ ॥

તસ્યાભિદ્રવતો વાહાન્હસ્તમુક્તેન વારિણા ।
સિક્ત્વા વ્યત્રાસયન્નાગસ્તે પાર્થસહરંસ્તતઃ ॥

તતસ્તમભ્યયાત્તૂર્ણં રુચિપર્વા કૃતીસુતઃ ।
સમઘ્નઞ્છરવર્ષેણ રથસ્યોઽન્તકસન્નિભઃ ॥

તતઃ સ રુચિપર્વાણં શરેણાનતપર્વણા ।
સુપર્વા પર્વતપતિર્નિન્યે વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

તસ્મિન્નિપતિતે વીરે સૌભદ્રો દ્રૌપદીસુતઃ ।
ચેકિતાનો ધૃષ્ટકેતુર્યયુત્સુશ્ચાર્દયન્દ્વિપમ્ ॥

ત એનં શરધારાભિર્ધારાભિરિવ તોયદાઃ ।
સિષિચુર્ભૈરવાન્નાદાન્વિનદન્તો જિઘાંસવઃ ॥

તતઃ પાર્ષ્ણ્યઙ્કુશાઙ્ગુષ્ઠૈઃ કૃતિના ચોદિતો દ્વિપઃ ।
પ્રસારિતકરઃ પ્રાયાત્સ્તબ્ધકર્ણેક્ષણો દ્રુતમ્ ॥

સોઽધિષ્ઠાય પદા વાહાન્યુયુત્સોઃ સૂતમારુજત્ ।
યુયુત્સુસ્તુ રથાદ્રાજન્નપાક્રામત્ત્વરાન્વિતઃ ॥

તતઃ પાણ્ડવયોધાસ્તે નાગરાજં શરૈર્દ્રુતમ્ ।
સિષિચુર્ભૈરવાન્નાદાન્વિનદન્તો જિઘાંસવઃ ॥

પુત્રસ્તુ તવ સમ્ભ્રાન્તઃ સૌભદ્રસ્યાપ્લુતો રથમ્ । સ કુઞ્જરસ્થો વિસૃજન્નિષૂનરિષુ પાર્થિવઃ ।
બભૌ રશ્મીનિવાદિત્યો ભુવનેષુ સમુત્સૃજન્ ॥

તમાર્જુનિર્દ્વાદશભિર્યુયુત્સુર્દશભિઃ શરૈઃ ।
ત્રિભિસ્ત્રિભિર્દ્રૌપદેયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ વિવ્યધુઃ ॥

ચેકિતાનઃ ચતુઃષષ્ટ્યા સોત્તરાયુધિકં પુનઃ ।
પ્રત્યવિધ્યત્તતઃ સર્વાન્ભગદત્તસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ॥

સોઽતિયત્નાર્પિતૈર્બાણૈરાચિતો દ્વિરદો બભૌ ।
સંસ્યૂત ઇવ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્જલદો મહાન્ ॥

નિયન્તુઃ શિલ્પયત્નાભ્યાં પ્રેરિતોઽરિશરાર્દિતઃ ।
પરિચિક્ષેપ તાન્નાગઃ સ રિપૂન્સવ્યદક્ષિણમ્ ॥

ગોપાલ ઇવ દણ્ડેન યથા પશુગણાન્વને ।
સઙ્કાલયતિ તાં સેનાં ભગદત્તસ્તથા મુહુઃ ॥

ક્ષિપ્રં શ્યેનાભિપ્રન્નાનાં વાયસાનામિવ સ્વનઃ ।
બભૂવ પાણ્ડવેયાનાં ભૃશં વિદ્રવતાં સ્વનઃ ॥

સ નાગરાજઃ પ્રવરાઙ્કુશાહતઃ પુરા સપક્ષોઽદ્રિવરો યથા નૃપ ।
ભયં તદા રિપુષુ સમાદધદ્ભૃશં વણિગ્જનાનાં ક્ષુભિતો યથાઽર્ણવઃ ॥

તતો ધ્વનિર્દ્વિરદરથાશ્વપાર્થિવૈ ર્ભયાદ્રવદ્ભિર્જનિતોઽતિભૈરવઃ ।
ક્ષિતિં વિયદ્ દ્યાં વિદિશો દિશસ્તથા સમાવૃણોત્પાર્થિવસંયુગે તતઃ ॥

સ તેન નાગપ્રવરેણ પાર્થિવો ભૃશં જગાહે દ્વિષતામનીકિનીમ્ ।
પુરા સુગુપ્તાં વિબુધૈરિવાહવે વિરોચનો દેવવરૂતિનીમિવ ॥

ભૃશં વવૌ જ્વલનસખો વિયદ્રજઃ સમાવૃણોન્મુહુરપિ ચૈવ સૈનિકાન્ ।
તમેકનાગં ગણશો યથા ગજાન્ સમન્તતો દ્રુતમથ મેનિરે જનાઃ ॥