મહાભારત · અધ્યાય 7.25

મહદ્ભૈરવમાસીન્નઃ સન્નિવૃત્તેષુ પાણ્ડુષુ ।
દૃષ્ટ્વા દ્રોણં છાદ્યમાનં તૈર્ભાસ્કરમિવામ્બુદૈઃ ॥

તૈશ્ચોદ્ભૂતં રજસ્તીવ્રમવચક્રે ચમૂં તવ ।
તતો હતમમંસ્યામ દ્રોણં દૃષ્ટિપથે હતે ॥

તાંસ્તુ શૂરાન્મહેષ્વાસાન્ક્રૂરં કર્મ ચિકીર્ષતઃ ।
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનસ્તૂર્ણં સ્વસૈન્યં સમચૂચુદત્ ॥

યથાશક્તિ યથોત્સાહં યથાસત્વં નરાધિપાઃ ।
વારયધ્વં યથાયોગં પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ॥

તતો દુર્મર્ષણો ભીમમભ્યગચ્છત્સુતસ્તવ ।
આરાદ્દૃષ્ટ્વા કિરન્બાણૈરિચ્છન્દોણસ્ય જીવિતમ્ ॥

તં બાણેરવતસ્તાર ક્રુદ્ધો મૃત્યુરિવાહવે ।
તં ચ ભીમોઽતુદદ્બાણૈસ્તદાઽસીત્તુમુલં મહત્ ॥

ત ઈશ્વરસમાદિષ્ટાઃ પ્રાજ્ઞાઃ શૂરાઃ પ્રહારિણઃ ।
રાજ્યં મૃત્યુભયં ત્યક્ત્વા પ્રત્યતિષ્ઠન્પરાન્યુધિ ॥

કૃતવર્મા શિનેઃ પૌત્રં દ્રોણં પ્રેપ્સું વિશામ્પતે ।
પર્યવારયદાયાન્તં શૂરં સમરશોભિનમ્ ॥

તં શૈનેયઃ શરવ્રાતૈઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રુદ્ધમવારયત્ ।
કૃતવર્મા ચ શૈનેયં મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

સૈન્ધવઃ ક્ષત્રવર્માણમાયાન્તં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ઉગ્રધન્વા મહેષ્વાસં યત્તતો દ્રોણાદવારયત્ ॥

ક્ષત્રવર્મા સિન્ધુપતેશ્છિત્ત્વા કેતતનકાર્મુકે ।
નારાચૈર્દશભિઃ ક્રુદ્ધઃ સર્વમર્મસ્વતાડયત્ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય સૈન્ધવઃ કૃતહસ્તવત્ ।
વિવ્યાધ ક્ષત્રવર્માણં રણે સર્વાયસૈઃ શરૈઃ ॥

યુયુત્સું પાણ્ડવાર્થાય યતમાનં મહારથમ્ ।
સુબાહુર્ભારતં શૂરં યત્તો દ્રોણાદવારયત્ ॥

સુબાહોઃ સધનુર્બાણાવસ્યતઃ પરિઘોપમૌ ।
યુયુત્સુઃ શિતપીતાભ્યાં ક્ષુરાભ્યામચ્છિનદ્ભુજૌ ॥

રાજાનં પાણ્ડવશ્રેષ્ઠં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વેલેવ સાગરં ક્ષુબ્ધં મદ્રરાટ્ સમવારયત્ ॥

તં ધર્મરાજો બહુભિર્મર્મભિદ્ભિરવાકિરત્ ।
મદ્રેશસ્તં ચતુઃષષ્ટ્યા શરૈર્વિદ્ધ્વાઽનદદ્ભૃશમ્ ॥

તસ્ય નાનદતઃ કેતુમુચ્ચકર્ત ચ કાર્મુકમ્ ।
ક્ષુરાભ્યાં પાણ્ડવો જ્યેષ્ઠસ્તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

તથૈવ રાજા બાહ્લીકો રાજાનં દ્રુપદં શરૈઃ ।
આદ્રવન્તં સહાનીકઃ સહાનીકં ન્યવારયત્ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં વૃદ્ધયોઃ સહસેનયોઃ ।
યથા મહાયૂથપયોર્દ્વિપયોઃ સમ્પ્રભિન્નયોઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ વિરાટં મત્સ્યમાર્ચ્છતામ્ ।
સહસૈન્યૌ સહાનીકં યથેન્દ્રાગ્ની પુરા બલિમ્ ॥

તદુત્પિઞ્જલકં યુદ્ધમાસીદ્દેવાસુરોપમમ્ ।
મત્સ્યાનાં કેકયૈઃ સાર્ધમભીતાશ્વરથદ્વિપમ્ ॥

નાકુલિં તુ શતાનીકં ભૂતકર્મા સભાપતિઃ ।
અસ્યન્તમિષુજાલાનિ યાન્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

તતો નકુલદાયાદસ્ત્રિભિર્ભલ્લૈઃ સુસંશિતૈઃ ।
ચક્રે વિબાહુશિરસં ભૂતકર્માણમાહવે ॥

સુતસોમં તુ વિક્રાન્તમાયાન્તં તં શરૌઘિણમ્ ।
દ્રોણાયાભિમુખં વીરં સાલ્વો બાણૈરવારયત્ ॥

સ તુ ભીમરથઃ સાલ્વમાશુગૈરાયસૈઃ શિતૈઃ ।
ષડ્ભિઃ સાશ્વનિયન્તારમનયદ્યમસાદનમ્ ॥

શ્રુતકીર્તિં સમાયાન્તં મયૂરસદૃશૈર્હયૈઃ ।
ચિત્રસેનો મહારાજ તવ પૌત્રં ન્યવારયત્ ॥

તમાર્જુનિઃ શરૈશ્ચક્રે પિતૃવ્યં જર્ઝરચ્છવિમ્ ।
શરૈશ્ચ દ્રૌપદીપુત્રં ચિત્રસેનઃ સમાવૃણોત્ ॥

કિરન્તં શરજાલાનિ પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્ ।
શ્રુતકર્માણમાયાન્તં દૌશ્શાસનિરવારયત્ ॥

તૌ પૌત્રૌ તવ દુર્ધર્ષૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ ।
પિતૄણામર્થસિદ્ધ્યર્થં ચક્રતુર્યુદ્ધમુત્તમમ્ ॥

તિષ્ઠન્તમગ્રે તં દૃષ્ટ્વા પ્રતિવિન્ધ્યં મહાહવે ।
દ્રૌણિર્માનં પિતુઃ કુર્વન્માર્ગણૈઃ સમવારયત્ ॥

તં ક્રુદ્ધં પ્રતિવિવ્યાધ પ્રતિવિન્ધ્યઃ શિતૈઃ શરૈઃ ।
સિંહલાઙ્ગૂલલક્ષ્માણં પિતુરર્થે વ્યવસ્થિતમ્ ॥

પ્રવપન્નિવ બીજાનિ બીજકાલે કૃષીવલઃ ।
દ્રૌણાયનિર્દ્રૌપદેયં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

યસ્તુ શૂરતમો રાજન્નુભયોઃ સેનયોર્મતઃ ।
તં પટચ્ચરહન્તારં લક્ષ્મણઃ સમવારયત્ ॥

સ લક્ષ્મણસ્યેષ્વસનં છિત્ત્વા લક્ષ્મ ચ ભારત ।
લક્ષ્મણે શરજાલાનિ વિસૃજન્બહ્વશોભત ॥

તતોઽભિમન્યુઃ કર્માણિ કુર્વન્તં ચિત્રયોધિનમ્ ।
આર્જુનિઃ કૃતિનં શૂરં લક્ષ્મણં સમયોધયત્ ॥

સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલસ્તયોરાસીન્મહાત્મનોઃ ।
શ્રોતૄણામીક્ષિતૄણાં ચ ભૃશં પ્રીતિવિવર્ધનઃ ॥

વિકર્ણસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞો યાજ્ઞસેનિં શિખણ્ડિનમ્ ।
પર્યવારયદાયાન્તં યુવાનં સમરે યુવા ॥

તતસ્તમિષુજાલેન યાજ્ઞસેનિઃ સમાવૃણોત્ ।
વિધૂય તદ્બાણજાલં બભૌ તવ સુતો બલી ॥

અઙ્ગદોઽભિમુખં વીરમુત્તમૌજસમાહવે ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં શરૌઘેણ ન્યવારયત્ ॥

સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલસ્તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ ।
સૈનિકાનાં ચ સર્વેષાં તયોશ્ચ પ્રીતિવર્ધનઃ ॥

દુર્મુખસ્તુ મહેષ્વાસો વીરં પુરુજિતં બલી ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં વત્સદન્તૈરવારયત્ ॥

સ દુર્મુખં ભ્રુવોર્મધ્યે નારાચેનાભ્યતાડયત્ ।
તસ્ય તદ્ધિ બભૌ વક્ત્રં સનાલમિવ પઙ્કજમ્ ॥

કર્ણસ્તુ કેકયાન્ભ્રાતૄન્પઞ્ચ લોહિતકધ્વજાન્ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાતાઞ્શરવર્ષૈરવારયત્ ॥

તે ચૈનં ભૃશસન્તપ્તાઃ શરવર્ષૈરવાકિરન્ ।
સ ચ તાંશ્છાદયામાસ શરજાલૈઃ પુનઃ પુનઃ ॥

નૈવ કર્ણો ન તે પઞ્ચ દદૃશર્બાણસંવૃતાઃ ।
સાશ્વસૂતધ્વજરથાઃ પરસ્પરશરાચિતાઃ ॥

પુત્રાસ્તે દુર્જયશ્ચૈવ જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ ।
નીલકાશ્યજયત્સેનાંસ્ત્રયસ્ત્રીન્પ્રત્યવારયન્ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરમીક્ષિતૃપ્રીતિવર્ધનમ્ ।
સિંહવ્યાઘ્રતરક્ષૂણાં યથર્ક્ષમહિષર્ષભૈઃ ॥

ક્ષેમધૂર્તિબૃહન્તૌ તુ ભ્રાતરૌ સાત્વતં યુધિ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તતક્ષતુઃ ॥

તયોસ્તસ્ય ચ તદ્યુદ્ધમત્યદ્ભુતમિવાભવત્ । સિંહસ્ય દ્વિપમુખ્યાભ્યાં પ્રભિન્નાભ્યાં યથા વને ।

રાજાનં તુ તથામ્બષ્ઠમેકં યુદ્ધાભિનન્દિનમ્ ।
ચેદિરાજઃ શરાનસ્યન્ક્રુદ્ધો દ્રોણાદવારયત્ ॥

તતોઽમ્બષ્ઠોઽસ્થિભેદિન્યા નિરભિદ્યચ્છલાકયા ।
સ ત્યક્ત્વા સશરં ચાપં રથાદ્ભૂમિમુપાગમત્ ॥

વાર્ધક્ષેમિં તુ વાર્ષ્ણેયં કૃપઃ શારદ્વતઃ શરૈઃ ।
અક્ષુદ્રઃ ક્ષુદ્રકૈર્બાણૈઃ ક્રુદ્ધરૂપમવારયત્ ॥

યુધ્યન્તૌ કૃપવાર્ષ્ણેયૌ યેઽપશ્યંશ્ચિત્રયોધિનૌ ।
તે યુદ્ધાસક્તમનસો નાન્યં બુબુધિરે ક્રિયામ્ ॥

સૌમદત્તિસ્તુ રાજાનં મણિમન્તમતન્દ્રિતમ્ ।
પર્યવારયદાયાન્તં યશો દ્રોણસ્ય વર્ઘયન્ ॥

સ સૌમદત્તેસ્ત્વરિતશ્ચિત્રેષ્વસનકેતને ।
પુનઃ પતાકાં સૂતં ચચ્છત્રં ચાપાતયદ્રથાત્ ॥

અથાપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણં યૂપકેતુરમિત્રહા ।
સાશ્વસૂતધ્વજરથં તં ચકર્ત વરાસિના ॥

રથં ચ સ્વં સમાસ્થાય ધનુરાદાય ચાપરમ્ ।
સ્વયં યચ્છન્હયાન્રાજન્વ્યધમત્પાણ્ડવીં ચમૂમ્ ॥

પાણ્ડ્યમિન્દ્રમિવાયાન્તમસુરાન્પ્રતિ દુર્જયમ્ ।
સમર્થઃ સાયકૌઘેન વૃષસેનો ન્યવારયત્ ॥

અથાજગામ હૈડિમ્બો મહામાયો મહાબલઃ ।
પિતૄણાં હિતમન્વિચ્છન્દહન્કૌરવવાહિનીમ્ ॥

ગદાપરિઘનિસ્ત્રિંશપટ્ટસાયોઘનોપલૈઃ ।
કડઙ્ગરૈર્ભુશુણ્ડીભિઃ પ્રાસૈસ્તોમરસાયકૈઃ ॥

મુસલૈર્મુદ્ગરૈશ્ચક્રૈર્ન્ભિણ્ડિપાલપરશ્વથૈઃ ।
પાંસુવાતાગ્નિસલિલૈર્ભસ્મલોષ્ઠતૃણદ્રુમૈઃ ॥

આતુદન્પ્રરુજન્ભઞ્જન્નિઘ્નન્વિદ્રાવયન્ક્ષિપન્ ।
સેનાં વિભીષયન્નાયાદ્દોણપ્રેપ્સુર્ઘટોત્કચઃ ॥

તં તુ નાનાપ્રહરણૈર્નાનાયુદ્ધવિશેષણૈઃ ।
રાક્ષસં રાક્ષસઃ ક્રુદ્ધઃ સમાજઘ્ને હ્યલમ્બુસઃ ॥

તયોસ્તદભવદ્યુદ્ધં રક્ષોગ્રામણિમુખ્યયોઃ ।
તાદૃગ્યાદૃક્પુરાવૃત્તં શમ્બરામરરાજયોઃ ॥

એવં દ્વન્દ્વશતાન્યાસન્રથવારણવાજિનામ્ ।
પદાતીનાં ચ ભદ્રં તે તવ તેષાં ચ સઙ્કુલે ॥

નૈતાદૃશો દૃષ્ટપૂર્વઃ સઙ્ગ્રામો નૈવ ચ શ્રુતઃ ।
દ્રોણસ્યાભાવભાવે તુ પ્રસક્તાનાં પરસ્પરમ્ ॥

ઇદં ઘોરમિદં ચિત્રમિદં રૌદ્રમિતિ પ્રભો ।
તત્ર યુદ્ધાન્યદૃશ્યન્ત પ્રતતાનિ બહૂનિ ચ ॥