મહાભારત · અધ્યાય 7.23

સર્વેષામેવ મે બ્રૂહિ રથચિહ્વાનિ સઞ્જય । યે દ્રોણમભ્યવર્તન્ત ક્રુદ્ધા ભીમપુરોગમાઃ ।
તાન્યહં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ પૃથક્પૃથક્ ॥

દૂયતે મે મનસ્તાત દ્રોણં પ્રતિ પરન્તપમ્ ।
શ્રુત્વા ભીષ્મસ્ય નિધનં તદ્વદેતદ્ભવિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઋક્ષવર્ણૈર્હયૈર્દૃષ્ટ્વા વ્યાયચ્છન્તં વૃકોદરમ્ ।
રજતાશ્વસ્તતઃ શૂરઃ શૈનેયઃ સન્ન્યવર્તત ॥

સારઙ્ગાશ્વો યુધામન્યુઃ સ્વયં પ્રત્વરયન્હયાન્ ।
પર્યવર્તત દુર્ધર્ષઃ ક્રુદ્ધો દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

પારાવતસવર્ણૈસ્તુ હેમભાણ્ડૈર્મહાજવૈઃ ।
પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતો ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ન્યવર્તત ॥

પિતરં તુ પરિપ્રેપ્સુઃ ક્ષત્રધર્મા યતવ્રતઃ ।
સિદ્ધિં ચાસ્ય પરાં કાઙ્ક્ષઞ્શોણાશ્વઃ સન્ન્યવર્તત ॥

પદ્મપત્રનિભાંશ્ચાશ્વાન્મલ્લિકાક્ષાન્સ્વલઙ્કૃતાન્ ।
શૈખણ઼્ડિઃ ક્ષત્રદેવસ્તુ સ્વયં પ્રત્વરયન્યયૌ ॥

દર્શનીયાસ્તુ કામ્ભોજાઃ શુકપત્રપરિચ્છદાઃ ।
વહન્તો નકુલં શીઘ્રં તાવકાનાભિદુદ્રુવુઃ ॥

કૃષ્ણાસ્તુ મેઘસઙ્કાશા અવહન્નુત્તમૌજસમ્ ।
દુર્ધર્ષાયાભિસન્ધાય ક્રુદ્ધં યુદ્ધાય ભારત ॥

તથા તિત્તિરિકલ્માષા હયા વાતસમા જવે ।
અવહંસ્તુમુલે યુદ્ધે સહદેવમુદાયુધમ્ ॥

દન્તવર્ણાસ્તુ રાજાનં કાલવાલા યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ભીમવેગા નરવ્યાઘ્રમવહન્વાતરંહસઃ ॥

હેમોત્તમપ્રતિચ્છન્નૈર્હયૈર્વાતસમૈર્જવે ।
અભ્યવર્તન્ત સૈન્યાનિ સર્વાણ્યેવ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

રાજ્ઞસ્ત્વનન્તરો રાજા પાઞ્ચાલ્યો દ્રુપદોઽભવત્ ।
જાતરૂપમયચ્છત્રઃ સર્વૈસ્તૈરભિરક્ષિતઃ ॥

લલામૈર્હરિભિર્યુક્તઃ સર્વશબ્દક્ષમૈર્યુધિ ।
રાજ્ઞં મધ્યે મહેષ્વાસઃ શાન્તભીરભ્યવર્તત ॥

તં વિરાટોઽન્વયાચ્છીઘ્રં સહ સર્વૈર્મહારથૈઃ । કેકયાશ્ચ સિખણ્ડી ચ ધૃષ્ટકેતુસ્તથૈવ ચ ।
સ્વૈઃ સ્વૈઃ સૈન્યૈઃ પરિવૃતા માત્સ્યરાજાનમન્વયુઃ ॥

તં તુ પાટલિપુષ્પાણાં સમવર્ણા હયોત્તમાઃ ।
વહમાના વ્યરાજન્ત માસ્ત્યસ્યામિત્રઘાતિનઃ ॥

હરિદ્રાસમવર્ણાસ્તુ જવના હેમમાલિનઃ ।
પુત્રં વિરાટરાજસ્ય સત્વરં સમુદાવહન્ ॥

ઇન્દ્રગોપકવર્ણૈશ્ચ ભ્રાતરઃ પઞ્ચ કેકયાઃ ।
જાતરૂપસમાભાસાઃ સર્વે લોહિતકધ્વજાઃ ॥

તે હેમમાલિનઃ શૂરાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ।
વર્ષન્ત ઇવ જીમૂતાઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત દંશિતાઃ ॥

આમપાત્રનિકાશાસ્તુ પાઞ્ચાલ્યમમિતૌજસમ્ ।
દત્તાસ્તુમ્બુરુણા દિવ્યાઃ શિખણ્ડિનમુદાવહન્ ॥

તથા દ્વાદશસાહસ્રાઃ પાઞ્ચાલાનાં મહારથાઃ ।
તેષાં તુ ષટ્્સહસ્રાણિ યે શિખણ્ડિનમન્વયુઃ ॥

પુત્રં તુ શિશુપાલસ્ય નરસિંહસ્ય મારિષ ।
આક્રીડન્તો વહન્તિ સ્મ સારઙ્ગશબલા હયાઃ ॥

ધૃષ્ટકેતુસ્તુ ચેદીનામૃષભોઽતિબલોદિતઃ ।
કામ્ભોજૈઃ શબલૈરશ્વૈરભ્યવર્તત દુર્જયઃ ॥

બૃહત્ક્ષત્રં તુ કૈકેયં સુકુમારં હયોત્તમાઃ ।
પલાલધૂમસઙ્કાશાઃ સૈન્ધવાઃ શીઘ્રમાવહન્ ॥

મલ્લિકાક્ષાઃ પદ્મવર્ણા બાહ્લિજાતાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
શૂરં શિખણ્ડિનઃ પુત્રમૃક્ષદેવમુદાવહન્ ॥

રુક્મભાણ્ડપ્રતિચ્છન્નાઃ કૌશેયસદૃશા હયાઃ ।
ક્ષમાવન્તોઽવહન્સઙ્ખ્યે સેનાબિન્દુમરિન્દમમ્ ॥

યુવાનમવહન્યુદ્ધે ક્રૌઞ્ચવર્ણા હયોત્તમાઃ ।
કાશ્યસ્યાભિભુવઃ પુત્રં સુકુમારં મહારથમ્ ॥

શ્વેતાસ્તુ પ્રતિવિન્ધ્યન્તં કૃષ્ણગ્રીવા મનોજવાઃ ।
યન્તુઃ પ્રેષ્યકરા રાજન્રાજપુત્રમુદાવહન્ ॥

સુતસોમં તુ યોધાગ્ર્યં ભીમપુત્રં મહાબલમ્ ।
માષપુષ્પસવર્ણાસ્તમવહન્વાજિનો રણે ॥

સહસ્રસોમપ્રતિમો બભૂવ પુરે કુરૂણામુદયેન્દુનામ્નિ ।
તસ્મિઞ્જાતઃ સોમસન્ક્રન્દમધ્યે યસ્માત્તસ્માત્સુતસોમોઽભવત્સઃ ॥

નાકુલિં તુ શતાનીકં શાલપુષ્પનિભા હયાઃ ।
આદિત્યતરુણપ્રખ્યાઃ શ્લાઘનીયમુદાવહન્ ॥

કાઞ્ચનાપિહિતૈર્યોક્ત્રૈર્મયૂરગ્રીવસન્નિભાઃ ।
દ્રૌપદેયં નરવ્યાઘ્રં શ્રુતકર્માણમાહવે ॥

શ્રુતકીર્તિં શ્રુતનિધિં દ્રૌપદેયં હયોત્તમાઃ ।
ઊહુઃ પાર્થસમં યુદ્ધે ચાષપત્રનિભા હયાઃ ॥

યમાહુરધ્યર્ધગુણં કૃષ્ણાત્પાર્થાચ્ચ સંયુગે ।
અભિમન્યું પિશઙ્ગાસ્તં કુમારમવહન્રણે ॥

એકસ્તુ ધાર્તરાષ્ટ્રેભ્યઃ પાણ્ડવાન્યઃ સમાશ્રિતઃ । તં બૃહન્તો મહાકાયા યુયુત્સુમવહન્રણે ।
યે તુ પુષ્કરસારસ્ય તુલ્યવર્ણા હયોત્તમાઃ ॥

પલાલકાણ્ડવર્ણાસ્તુ વાર્ધક્ષેમિં તરસ્વિનમ્ ।
ઊહુઃ સુતુમુલે યુદ્ધે હયા હૃષ્ટાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ॥

કુમારં શિતિપાદાસ્તુ રુક્મચિત્રૈરુરશ્છદૈઃ ।
સૌચિત્તિમવહદ્યુદ્ધે યન્તુઃ પ્રેષ્યકરા હયાઃ ॥

રુક્મપીઠાવકીર્ણાસ્તુ કૌશેયસદૃશા હયાઃ ।
સુવર્ણમાલિનઃ ક્ષાન્તાઃ શ્રેણિમન્તમુદાવહન્ ॥

રુક્મમાલાધરાઃ શૂરા હેમપૃષ્ઠાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
કાશિરાજં નરશ્રેષ્ઠં શ્લાઘનીયમુદાવહન્ ॥

અસ્ત્રાણાં ચ ધનુર્વેદે બ્રાહ્મે વેદે ચ પારગમ્ ।
તં સત્યધૃતિમાયાન્તમરૂણાઃ સમુપાવહન્ ॥

યઃ સ પાઞ્ચાલસેનાનીદ્રોણમંશમકલ્પયત્ ।
પારાવતસવર્ણાસ્તં ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુદાવહન્ ॥

તમન્વયાત્સત્યધૃતિઃ સૌચિત્તિર્યુદ્ધદુર્મદઃ ।
શ્રેણિમાન્વસુદાનશ્ચ પુત્રઃ કાશ્યસ્ય ચાભિભૂઃ ॥

યુક્તૈઃ પરમકામ્ભોજૈર્જવનૈર્હેમમાલિભિઃ ।
ભીષયન્તો દ્વિષત્સૈન્યં યમવૈશ્રવણોપમાઃ ॥

પ્રભદ્રકાસ્તુ કામ્ભોજાઃ ષટ્્સહસ્રાણ્યુદાયુધાઃ ।
નાનાવર્ણૈર્હયૈઃ શ્રેષ્ઠૈર્હેમવર્ણરથધ્વજાઃ ॥

શરવ્રાતૈર્વિધુન્વન્તઃ શત્રૂન્વિતતકાર્મુકાઃ ।
સમાનમૃત્યવો ભૂત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નં સમન્વયુઃ ॥

બભ્રુકૌશેયવર્ણાસ્તુ સુવર્ણવરમાલિનઃ ।
ઊહુરમ્લાનમનસશ્ચેકિતાનં હયોત્તમાઃ ॥

ઇન્દ્રાયુધસવર્ણૈસ્તુ કુન્તિભોજો હયોત્તમૈઃ ।
આયાત્સદશ્વૈઃ પુરુજિન્માતુલઃ સવ્યસાચિનઃ ॥

અન્તરિક્ષસવર્ણાસ્તુ તારકાચિત્રિતા ઇવ ।
રાજાનં રોચમાનં તે હયાઃ સઙ્ખ્યે સમાવહન્ ॥

કર્બુરાઃ શિતિપાદાસ્તુ સ્વર્ણજાલપરિચ્છદાઃ ।
જારાસન્ધિં હયાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સહદેવમુદાવહન્ ॥

યે તુ પુષ્કરનાલસ્ય સમવર્ણા હયોત્તમાઃ ।
જવે શ્યેનસમાશ્ચિત્રાઃ સુદામાનમુદાવહન્ ॥

શશલોહિતવર્ણાસ્તુ પાણ્ડુરોદ્ગતરાજયઃ ।
પાઞ્ચાલ્યં ગોપતેઃ પુત્રં સિંહસેનમુદાવહન્ ॥

પાઞ્ચાલાનાં નરવ્યાઘ્રો યઃ ખ્યાતો જનમેજયઃ ।
તસ્ય સર્ષપપુષ્પાણાં તુલ્યવર્ણા હયોત્તમાઃ ॥

માષવર્ણાશ્ચ જવના બૃહન્તો હેમમાલિનઃ ।
દધિપૃષ્ઠાશ્ચિત્રમુખાઃ પાઞ્ચાલ્યમવહન્દ્રુતમ્ ॥

શૂરાશ્ચ ભદ્રકાશ્ચૈવ શરકાણ્ડનિભા હયાઃ ।
પદ્મકિઞ્જલ્કવર્ણાભા દણ્ડધારમુદાવહન્ ॥

રાસભારુણવર્ણાભાઃ પૃષ્ઠતો મૂષિકપ્રભાઃ ।
વલ્ગન્ત ઇવ સંયત્તા વ્યાઘ્રદત્તમુદાવહન્ ॥

હરયઃ કાલકાશ્ચિત્રાશ્ચિત્રમાલ્યવિભૂષિતાઃ ।
સુધન્વાનં નરવ્યાઘ્રં પાઞ્ચાલ્યં સમુદાવહન્ ॥

ઇન્દ્રાશનિસમસ્પર્શા ઇન્દ્રગોપકસન્નિભાઃ ।
કાયે ચિત્રાન્તરાશ્ચિત્રાશ્ચિત્રાયુધમુદાવહન્ ॥

બિભ્રતો હેપમાલાસ્તુ ચક્રવાકોદરા હયાઃ ।
કોસલાધિપતેઃ પુત્રં સુક્ષત્રં વાજિનોઽવહન્ ॥

શબલાસ્તુ બૃહન્તોઽશ્વા દાન્તા જામ્બૂનદસ્રજઃ ।
યુદ્ધે સત્યધૃતિં ક્ષેમિમવહન્પ્રાંશવઃ શુભાઃ ॥

એકવર્ણેન સર્વેણ ધ્વજેન કવચેન ચ ।
અશ્વૈશ્ચ ધનુષા ચૈવ શુક્લૈઃ શુક્લો ન્યવર્તત ॥

સમુદ્રસેનપુત્રં તુ સામુદ્રા રુદ્રતેજસમ્ ।
અશ્વાઃ શશાઙ્કસદૃશાશ્ચન્દ્રસેનમુદાવહન્ ॥

નીલોત્પલસવર્ણાસ્તુ તપનીયવિભૂષિતાઃ ।
શૈબ્યં ચિત્રરથં સઙ્ખ્યે ચિત્રમાલ્યાઽવહન્હયાઃ ॥

કલાયપુષ્પવર્ણાસ્તુ શ્વેતલોહિતરાજયઃ ।
રથસેનં હયશ્રેષ્ઠાઃ સમૂહુર્યુદ્ધદુર્મદમ્ ॥

યં તુ સર્વમનુષ્યેભ્યઃ પ્રાહુઃ શૂરતરં નૃપમ્ ।
તં પટચ્ચરહન્તારં શુકવર્ણાઽવહન્હયાઃ ॥

ચિત્રાયુધં ચિત્રમાલ્યં ચિત્રવર્માયુધધ્વજમ્ ।
ઊહુઃ કિંશુકપુષ્પાણાં સમવર્ણા હયોત્તમાઃ ॥

એકવર્ણેન સર્વેણ ધ્વજેન કવચેન ચ ।
ધનુષા રથવાહૈશ્ચ નીલૈર્નીલોઽભ્યવર્તત ॥

નાનારૂપૈ રત્નચિહ્નૈર્વરૂથરથકાર્મુકૈઃ ।
વાજિધ્વજપતાકાભિશ્ચિત્રૈશ્ચિત્રોઽભ્યવર્તત ॥

યે તુ પુષ્કરવર્ણસ્ય તુલ્યવર્ણા હયોત્તમાઃ ।
તે રોચમાનસ્ય સુતં હેમવર્ણમુદાવહન્ ॥

યોધાશ્ચ ભદ્રકારાશ્ચ શરદણ્ડાનુદણ્ડયઃ ।
શ્વેતાણ્ડાઃ કુક્કુટાણ્ડાભા દણ્ડકેતું હયાઽવહન્ ॥

કેશવે ન હતે સઙ્ખ્યે પિતર્યથ નરાધિપે ।
ભિન્ને કપાટે પાણ઼્ડાનાં વિદ્રુતેષુ ચ બન્ધુષુ ॥

ભીષ્માદવાપ્ય ચાસ્ત્રાણિ દ્રોણાદ્રામાત્કૃપાત્તથા ।
અસ્ત્રૈઃ સમત્વં સમ્પ્રાપ્ય રુક્મિકર્ણાર્જુનાચ્યુતૈઃ ॥

ઇયેષ દ્વારકાં હન્તું કૃત્સ્નાં જેતું ચ મેદિનીમ્ ।
નિવારિતસ્તતઃ પ્રાજ્ઞૈઃ સુહૃદ્ભિર્હિતકામ્યયા ॥

વૈરાનુબન્ધમુત્સજ્ય સ્વરાજ્યમનુશાસ્તિ યઃ ।
સ સાગરધ્વજઃ પાણ્ડ્યશ્ચન્દ્રરશ્મિનિભૈર્હયૈઃ ॥

વૈડૂર્યજાલસઞ્છન્નૈર્વીર્યદ્રવિણમાશ્રિતઃ ।
દિવ્યં વિસ્ફારયંશ્ચાપં દ્રોણમભ્યદ્રવદ્બલી ॥

આરકૂટકવર્ણાશ્ચ હયાઃ પાણ્ડ્યાનુયાયિનામ્ ।
અવહન્રથમુખ્યાનામયુતાનિ ચતુર્દશ ॥

નાનાવર્ણેન રૂપેણ નાનાકૃતિમુખા હયાઃ ।
રથચક્રધ્વજં વીરં ઘટોત્કચમુદાવહન્ ॥

ભારતાનાં સમેતાનામુત્સૃજ્યૈકો મતાનિ યઃ ।
ગતો યુધિષ્ઠિરં ભક્ત્યા ત્યક્ત્વા સર્વમભીપ્સિતમ્ ॥

લોહિતાક્ષં મહાબાહું યુયુત્સું મકરધ્વજમ્ ।
મહાસત્વા મહાકાયાઃ સૌવર્ણસ્યન્દને સ્થિતમ્ ॥

સુવર્ણવર્ણા ધર્મજ્ઞમનીકસ્થં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
રાજશ્રેષ્ઠં હયશ્રેષ્ઠાઃ સર્વતઃ પૃષ્ઠતોઽન્વયુઃ ॥

વર્ણૈરુચ્ચાવચૈરન્યૈઃ સદશ્વાનાં પ્રભદ્રકાઃ ।
સન્ન્યવર્તન્ત યુદ્ધાય બહવો દેવરૂપિણઃ ॥

તે યત્તા ભીમસેનેન સહિતાઃ કાઞ્ચનધ્વજાઃ ।
પ્રત્યદૃશ્યન્ત રાજેન્દ્ર સેન્દ્રા ઇવ દિવૌકસઃ ॥

અત્યરોચત તાન્સર્વાન્ધૃષ્ઠદ્યુમ્નઃ સમાગતાન્ ।
સર્વાણ્યતિ ચ સૈન્યાનિ ભારદ્વાજો વ્યરોચત ॥

અતીવ શુશુભે તસ્ય ધ્વજઃ કૃષ્ણાજિનોત્તરઃ ।
કમણ્ડલુર્મહારાજ જાતરૂપમયઃ શુભઃ ॥

ધ્વજં તુ ભીમસેનસ્ય વૈ2ડૂર્યમણિલોચનમ્ ।
ભ્રાજમાનં મહાસિંહં રાજન્તં દૃષ્ટવાનહમ્ ॥

ધ્વજં તુ કુરુરાજસ્ય પાણ્ડવસ્ય મહૌજસઃ ।
દૃષ્ટવાનસ્મિ સૌવર્ણં સોમં ગ્રહગણાન્વિતમ્ ॥

મૃદઙ્ગૌ ચાત્ર વિપુલૌ દિવ્યૌ નન્દોપનન્દકૌ ।
યન્ત્રેણાહન્યમાનૌ ચ સુસ્વનૌ હર્ષવર્ધનૌ ॥

શરભં પૃષ્ઠસૌવર્ણં નકુલસ્ય મહાધ્વજમ્ ।
અપશ્યામ રથેત્યુગ્રં ભીષયાણમવસ્થિતમ્ ॥

હંસસ્તુ રાજતઃ શ્રીમાન્ધ્વજે ઘણ્ટાપતાકવાન્ ।
સહદેવસ્ય દુર્ધર્ષો દ્વિષતાં શોકવર્ધનઃ ॥

પઞ્ચાનાં દ્રૌપદેયાનાં પ્રતિમાધ્વજભૂષણમ્ ।
ધર્મમારુતશક્રાણામશ્વિનોશ્ચ મહાત્મનોઃ ॥

અભિમન્યોઃ કુમારસ્ય શાર્ઙ્ગપક્ષી હિરણ્મયઃ ।
રથે ધ્વજવરો રાજંસ્તપ્તચામીકરોજ્જ્વલઃ ॥

ઘટોત્કચસ્ય રાજેન્દ્ર ધ્વજે ગૃધ્રો વ્યરોચત ।
અશ્વાશ્ચ કામગાસ્તસ્ય રાવણસ્ય પુરા યથા ॥

માહેન્દ્રં ચ ધનુર્દિવ્યં ધર્મરાજે યુધિષ્ઠિરે ।
વાયવ્યં ભીમસેનસ્ય ધનુર્દિવ્યમભૂન્નૃપ ॥

ત્રૈલોક્યરક્ષણાર્થાય બ્રહ્મણા સૃષ્ટમાયુધમ્ ।
તદ્દિવ્યમજરં ચૈવ ફાલ્ગુનાર્થાય વૈ ધનુઃ ॥

વૈષ્ણવં નકુલાયાથ સહદેવાય ચાશ્ચિજમ્ ।
ઘટોત્કચાય પૌલસ્ત્યં ધનુર્દિવ્યં ભયામકમ્ ॥

રૌદ્રમાગ્નેયકૌબેરં યામ્યં ગિરિશમેવ ચ ।
પઞ્ચાનાં દ્રૌપદેયાનાં ધનૂરત્નાનિ ભારત ॥

રૌદ્રં ધનુર્વરં શ્રેષ્ઠં લેભે યદ્રોહિણીસુતઃ ।
તત્તુષ્ટઃ પ્રદદૌ રામઃ સૌભદ્રાય મહાત્મને ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો ધ્વજા હેમવિભૂષિતાઃ ।
તત્રાદૃશ્યન્ત શૂરાણાં દ્વિષતાં શોકવર્ધનાઃ ॥

તદભૂદ્ધ્વજસમ્બાધમકાપુરુષસેવિતમ્ ।
દ્રોણાનીકં મહારાજ પટે ચિત્રમિવાર્પિતમ્ ॥

શુશ્રુવુનાર્મગોત્રાણિ વીરાણાં સંયુગે તદા ।
દ્રોણમાદ્રવતાં રાજન્સ્વયંવર ઇવાહવે ॥