મહાભારત · અધ્યાય 7.199

સાઙ્ગા વેદા યથાન્યાયં યેનાધીતા મહાત્મના ।
યસ્મિન્સાક્ષાદ્ધનુર્વેદો હીનિષેવે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

યસ્ય પ્રસાદાત્કુર્વન્તિ કર્માણિ પુરુષર્ષભાઃ ।
અમાનુષાણિ સઙ્ગ્રામે દેવૈરસુકરાણિ ચ ॥

તસ્મિન્નાક્રુશ્યતિ દ્રોણે સમક્ષં પાપકર્મણા ।
નીચં કર્મ કૃતં તેન ક્ષુદ્રેણ ગુરુઘાતિના ॥

નામર્ષં તત્ર કુર્વન્તિ ધિક્ક્ષાત્રં ધિગમર્ષિતામ્ ॥

પાર્થાઃ સર્વે ચ રાજાનઃ પૃથિવ્યાં યે ધનુર્ધરાઃ ।
શ્રુત્વા કિમાહુઃ પાઞ્ચાલ્યં તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શ્રુત્વા દ્રુપદપુત્રસ્ય તા વાચઃ ક્રૂરકર્મણઃ ।
તૂષ્ણીં બભૂવૂ રાજાનઃ સર્વ એવ વિશામ્પતે ॥

અર્જુનસ્તુ કટાક્ષેણ જિહ્મં વિપ્રેક્ષ્ય પાર્ષતમ્ ।
સબાષ્પમતિનિઃશ્વસ્ય ધિગ્ધિગિત્યેવ ચાબ્રવીત્ ॥

યુધિષ્ઠિરશ્ચ ભીમશ્ચ યમૌ કૃષ્ણસ્તથાઽપરે ।
આસન્સુવ્રીડિતા રાજન્સાત્યકિસ્ત્વબ્રવીદિદમ્ ॥

નેહાસ્તિ પુરુષઃ કશ્ચિદ્ય ઇમં પાપપૂરુષમ્ ।
ભાષમાણમકલ્યાણં શીઘ્રં હન્યાન્નરાધમમ્ ॥

એતે ત્વાં પાણ્ડવાઃ સર્વે કુત્સયન્તિ વિવિત્સયા ।
કર્મણા તેન પાપેન શ્વપાકં બ્રાહ્મણા ઇવ ॥

એતત્કૃત્વા મહત્પાપં નિન્દિતઃ સર્વસાધુભિઃ ।
ન લજ્જસે કથં વક્તું સમિતિં પ્રાપ્ય શોભનામ્ ॥

કથં ચ શતધા જિહ્વા ન તે મૂર્ધા ચ દીર્યતે ।
ગુરુમાક્રોશતઃ ક્ષુદ્ર ન ચાધર્મેણ પાત્યસે ॥

વાચ્યસ્ત્વમસિ પાર્થૈશ્ચ સર્વૈશ્ચાન્ધકવૃષ્ણિભિઃ ।
યત્કર્મ કલુષં કૃત્વા શ્લાઘસે જનસંસદિ ॥

અકાર્યં તાદૃશં કૃત્વા પુનરેવ ગુરું ક્ષિપન્ ।
વધ્યસ્ત્વં ન ત્વયાર્થોઽસ્તિ મુહૂર્તમપિ જીવતા ॥

કસ્ત્વેતદ્વ્યવસેત્પાયં ત્વદન્યઃ પુરુષાધમ ।
નિગૃહ્ય કેશેષુ વધં ગુરોર્ધર્માત્મનઃ સતઃ ॥

સપ્તાવરે તથા પૂર્વે બાન્ધવાસ્તે નિમઞ્જિતાઃ ।
યશસા ચ પરિત્યક્તાસ્ત્વાં પ્રાપ્ય કુલપાંસનમ્ ॥

ઉક્તવાંશ્ચાપિ યત્પાર્થે ભીષ્મં પ્રતિ નરર્ષભ ।
તથાન્તો વિહિતસ્તેન સ્વયમેવ મહાત્મના ॥

તસ્યાપિ તવ સોદર્યો નિહન્તા પાપકૃત્તમઃ ।
નાન્યઃ પાઞ્ચાલપુત્રેભ્યો વિદ્યતે ભુવિ પાપકૃત્ ॥

સ ચાપિ સૃષ્ટઃ પિત્રા તે ભીષ્મસ્યાન્તકરઃ કિલ ।
શિખણ્ડી રક્ષિતસ્તેન સ ચ મૃત્યુર્મહાત્મનઃ ॥

પાઞ્ચાલાશ્ચલિતા ધર્માત્ક્ષુદ્રા મિત્રગુરુદ્રુહઃ ।
ત્વાં પ્રાપ્ય સહસોદર્યં ધિક્કૃતં સર્વસાધુભિઃ ॥

પુનશ્ચેદીદૃશીં વાચં મત્સમીપે વદિષ્યસિ ।
શિરસ્તે પોથયિષ્યામિ ગદયા વજ્રકલ્પયા ॥

ત્વાં ચ બ્રહ્મહણં દૃષ્ટ્વા જનઃ સૂર્યમવેક્ષતે ।
બ્રહ્મહત્યા હિ તે પાપં પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમાત્મનઃ ॥

પાઞ્ચાલક સુદુર્વૃત્ત મમૈવ ગુરુમગ્રતઃ ।
ગુરોર્ગુરું ચ ભૂયોઽપિ ક્ષિપન્નૈવ હિ લજ્જસે ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠ સહસ્વૈકં ગદાપાતમિમં મમ ।
તવ ચાપિ સહિષ્યેઽહં ગદાપાતાનનેકશઃ ॥

સાત્વતેનૈવમાક્ષિપ્તઃ પાર્ષતઃ પરુષાક્ષરમ્ ।
સંરબ્ધં સાત્યકિં પ્રાહ સઙ્ક્રુદ્ધઃ પ્રહસન્નિવ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઉવાચ ।

શ્રૂયતેશ્રૂયતે ચેતિ ક્ષમ્યતે ચેતિ માધવ ।
સદાઽનાર્યોઽશુભઃ સાધું પુરુષં ક્ષેપ્તુમિચ્છતિ ॥

ક્ષમા પ્રશસ્યતે લોકે ન તુ પાપોઽર્હતિ ક્ષમામ્ ।
ક્ષમાવન્તં હિ પાપાત્મા જિતોઽયમિતિ મન્યતે ॥

સ ત્વં ક્ષુદ્રસમાચારો નીચાત્મા પાપનિશ્ચયઃ ।
આકેશાગ્રાન્નખાગ્રાચ્ચ વક્તવ્યો વક્તુમિચ્છસિ ॥

વરં હિ તે મૃતિઃ પાપ ન ચ તે ચિત્તમીદૃશમ્ । શ્રોતું વક્તવ્યતામૂલં નીચાચારાશ્ચ માનવાઃ ।
પરાન્ક્ષિપન્તિ દોષેણ સ્વેષુ દોષેષ્વદૃષ્ટયઃ ॥

યઃ સ ભૂરિશ્રવાશ્છિન્નભુજઃ પ્રાયગતસ્ત્વયા ।
વાર્યમાણેન હિ હતસ્તતઃ પાપતરં નુ કિમ્ ॥

પ્રેષમાણો મયા દ્રોણો દિવ્યેનાસ્ત્રેણ સંયુગે ।
વિસૃષ્ટશસ્ત્રો નિહતઃ કિં તત્ર કુર દુષ્કૃતમ્ ॥

અયુધ્યમાનં યસ્ત્વાજૌ તથા પ્રાયગતં મુનિમ્ ।
છિન્નબાહું પરૈર્હન્યાત્સાત્યકે સ કથં વદેત્ ॥

નિહત્ય ત્વાં પદા ભૂમૌ સ વિકર્ષતિ વીર્યવાન્ ।
કિં તદા ન નિહંસ્યેનં ભૂત્વા પુરુષસત્તમઃ ॥

ત્વયા પુનરનાર્યેણ પૂર્વં પાર્થેન નિર્જિતઃ ।
યદા તદા હતઃ શૂરઃ સૌમદત્તિઃ પ્રતાપવાન્ ॥

યત્રયત્ર તુ પાણ્ડૂનાં દ્રોણો દ્રાવયતે ચમૂમ્ ।
કિરઞ્છરસહસ્રાણિ તત્રતત્ર પ્રયામ્યહમ્ ॥

સ ત્વમેવંવિધં કૃત્વા કર્મ ચણ્ડાલવત્સ્વયમ્ ।
વક્તુમર્હસિ વક્તવ્યઃ કસ્માત્ત્વં પરુષાણ્યથ ॥

કર્તા ત્વં કર્મણો હ્યસ્ય નાહં વૃષ્ણિકુલાધમ ।
પાપાનાં ચ ત્વમાવાસઃ કર્મણાં મા પુનર્વદ ॥

જોષમાસ્વ ન માં ભૂયો વક્તુમર્હસ્યતઃ પરમ્ ।
અધરોત્તરમેતદ્વિ યન્માં ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥

અથ વક્ષ્યસિ માં મૌર્ખ્યાદ્ભૂયઃ પરુષમીદૃશમ્ ।
ગમયિષ્યામિ બાણૈસ્ત્વાં યુધિ વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

ન ચૈવ મૂર્ખ ધર્મેણ કેવલેનૈવ શક્યતે ।
તેષામપિ હ્યધર્મેણ ચેષ્ટિતં શૃણુ યાદૃશમ્ ॥

વઞ્ચિતઃ પાણ્ડવઃ પૂર્વમધર્મેણ યુધિષ્ઠિરઃ ।
દ્રૌપદી ચ પરિક્લિષ્ટા તથાઽધર્મેણ સાત્યકે ॥

પ્રવ્રાજિતા વનં સર્વે પાણ્ડવાઃ સહ કૃષ્ણયા ।
સર્વસ્વમપકૃષ્ટં ચ તથાઽધર્મેણ બાલિશ ॥

અધર્મેણાપકૃષ્ટશ્ચ મદ્રરાજઃ પરૈરિતઃ ।
અધર્મેણ તથા બાલઃ સૌભદ્રો વિનિપાતિતઃ ॥

ઇતોઽપ્યધર્મેણ હતો ભીષ્મઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
ભૂરિશ્રવા હ્યધર્મેણ ત્વયા ધર્મવિદા હતઃ ॥

એવં પરૈરાચરિતં પાણ્ડવેયૈશ્ચ સંયુગે ।
રક્ષમાણૈર્જયં વીરૈર્ધર્મજ્ઞૈરપિ સાત્વત ॥

દુર્જ્ઞેયઃ સ પરો ધર્મસ્તથાઽધર્મશ્ચ દુર્વિદઃ ।
યુધ્યસ્વ કૌરવૈઃ સાર્ધં મા ગાઃ પિતૃનિવેશનમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમાદીનિ વાક્યાનિ ક્રૂરાણિ પરુષાણિ ચ ।
શ્રાવિતઃ સાત્યકિઃ શ્રીમાનાકમ્પિત ઇવાભવત્ ॥

તચ્છ્રુત્વા ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સાત્યકિસ્ત્વાદદે ગદામ્ ।
વિનિઃ શ્વસ્ય યથા સર્પઃ પ્રણિધાય રથે ધનુઃ ॥

તતોઽભિપત્ય પાઞ્ચાલ્યં સંરમ્ભેણેદમબ્રવીત્ ।
ન ત્વાં વક્ષ્યામિ પરુષં હનિષ્યે ત્વાં વધક્ષમમ્ ॥

તમાપતન્તં સહસા મહાબલમમર્ષણમ્ ।
પાઞ્ચાલ્યાયાભિસઙ્ક્રુદ્ધમન્તકાયાન્તકોપમમ્ ॥

ચોદિતો વાસુદેવેન ભીમસેનો મહાબલઃ ।
અવપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણં બાહુભ્યાં સમવારયત્ ॥

દ્રવમાણં તથા ક્રુદ્ધં સાત્યકિં પાણ્ડવો બલી ।
પ્રસ્પન્દમાનમાદાય જગામ બલિનં બલાત્ ॥

સ્થિત્વા વિષ્ટભ્ય ચરણૌ ભીમેન શિનિપુઙ્ગવઃ ।
નિગૃહીતઃ પદે ષષ્ઠે બલેન બલિનાં વરઃ ॥

અવરુહ્ય રથાત્તૂર્ણં ધ્રિયમાણં બલીયસા ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સહદેવો વિશામ્પતે ॥

અસ્માકં પુરુષવ્યાઘ્ર મિત્રમન્યન્ન વિદ્યતે ।
પરમન્ધકવૃષ્ણિભ્યઃ પાઞ્ચલેભ્યશ્ચ મારિષ ॥

તથૈવાન્ધકવૃષ્ણીનાં તથૈવ ચ વિશેષતઃ ।
કૃષ્ણસ્ય ચ તથાઽસ્મત્તો મિત્રમન્યન્ન વિદ્યતે ॥

પાઞ્ચાલાનાં ચ વાર્ષ્ણેય સમુદ્રાન્તાં વિચિન્વતામ્ ।
નાન્યદસ્તિ પરં મિત્રં યથા પાણ્ડવવૃષ્ણયઃ ॥

સ ભવાનીદૃશં મિત્રં મન્યતે ચ યથા ભવાન્ ।
ભવન્તશ્ચ યથાઽસ્માકં ભવતાં ચ તથા વયમ્ ॥

સ એવં સર્વધર્મજ્ઞ મિત્રધર્મમનુસ્મરન્ ।
નિયચ્છ મન્યું પાઞ્ચાલ્યાત્પ્રશામ્ય શિનિપુઙ્ગવા ॥

પાર્ષતસ્ય ક્ષમ ત્વં વૈ ક્ષમતાં પાર્ષતશ્ચ તે ।
વયં ક્ષમયિતારશ્ચ કિમન્યત્ર શમાદ્ભવેત્ ॥

પ્રશામ્યમાને શૈનેયે સહદેવેન મારિષ ।
પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥

મુઞ્ચમુઞ્ચ શિનેઃ પૌત્રં ભીમ યુદ્ધમદાન્વિતમ્ ।
આસાદયતુ મામેષ ધરાધરમિવાનિલઃ ॥

યાવદસ્ય શિતૈર્બાણૈઃ સંરમ્ભં વિનયામ્યહમ્ ।
યુદ્ધશ્રુદ્ધાં ચ કૌન્તેય જીવિતં ચાસ્ય સંયુગે ॥

કિં નુ શક્યં મયા કર્તું યત્કાર્યમિદમુચ્યતામ્ ।
સુમહત્પાણ્ડુપુત્રાણામાયાન્ત્યેતે હિ કૌરવાઃ ॥

અથવા ફલ્ગુનઃ સર્વાન્વારયિષ્યતિ સંયુગે ।
અહમપ્યસ્ય મૂર્ધાનં પાતયિષ્યામિ સાયકૈઃ ॥

મન્યતે ચ્છિન્નબાહું માં ભૂરિશ્રવસમાહવે ।
ઉત્સૃજૈનમહં ચૈનમેષ વા માં હનિષ્યતિ ॥

શૃણ્વન્પાઞ્ચાલવાક્યાનિ સાત્યકિઃ સર્પવચ્છ્વસન્ ।
ભીમબાહ્વન્તરે સક્તો વિસ્ફુરત્યનિશં બલી ॥

તૌ વૃષાવિવ નર્દન્તૌ બલિનૌ બાહુશાલિનૌ । ત્વરયા વાસુદેવશ્ચ ધર્મરાજશ્ચ મારિષ ।
યત્નેન મહતા વીરૌ વારયામાસતુસ્તતઃ ॥

નિવાર્ય પરમેષ્વાસૌ કોપસંરક્તલોચનૌ ।
યુયુત્સૂનપરાન્સઙ્ખ્યે પ્રતીયુઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ॥