મહાભારત · અધ્યાય 7.194

તતો દ્રોણે હતે રાજન્કુરવઃ શસ્ત્રપીડિતાઃ ।
હતપ્રવીરા વિધ્વસ્તા ભૃશં શોકપરાયણાઃ ॥

ઉદીર્ણાંશ્ચ પરાન્દૃષ્ટ્વા હર્ષમાણાન્પુનઃ પુનઃ ।
અશ્રુપૂર્ણેક્ષણાસ્ત્રસ્તા દીનાસ્ત્વાસન્વિશામ્પતે ॥

વિચેતસો હતોત્સાહાઃ કશ્મલાભિહતૌજસઃ ।
આર્તસ્વરેણ મહતા પુત્રં તે પર્યવારયન્ ॥

વેષણ્ણવદના દીના વીક્ષમાણા દિશો દશ ।
અશ્રુકણ્ઠા યથા દૈત્યા હિરણ્યાક્ષે પુરા હતે ॥

સ તૈઃ પરિવૃતો રાજા ત્રસ્તૈઃ ક્ષુદ્રમૃગૈરિવ ।
અશક્નુવન્નવસ્થાતુમપાયાત્તનયસ્તવ ॥

ક્ષુત્પિપાસાપરિમ્લાનાસ્તે યોધાસ્તવ ભારત ।
આદિત્યેનેવ સન્તપ્તા ભૃશં વિમનસોઽભવન્ ॥

ભાસ્કરસ્યેવ પતનં સમુદ્રસ્યેવ શોષણમ્ ।
વિપર્યાસં યથા મેરોર્વાસવસ્યેવ નિર્જયમ્ ॥

અપ્રેક્ષણીયં તદ્દૃષ્ટ્વા ભારદ્વાજસ્ય પાતનમ્ ।
ત્રસ્તરૂપતરા રાજન્કૌરવાઃ પ્રાદ્રવન્ભયાત્ ॥

ગાન્ધારરાજઃ શકુનિસ્ત્રસ્તસ્ત્રસ્તતરૈઃ સહ ।
હતં રુક્મરથં શ્રુત્વા પ્રાદ્રવત્સહિતો રથૈઃ ॥

વરૂથિનીં વેગવતીં વિદ્રુતાં સપતાકિનીમ્ ।
પરિગૃહ્ય મહાસેનાં સૂતપુત્રોઽપયાદ્ભયાત્ ॥

રથનાગાશ્વકલિલાં પુરસ્કૃત્ય તુ વાહિનીમ્ ।
મદ્રાણામીશ્વરઃ શલ્યો વીક્ષમાણોઽપયાદ્ભયાત્ ॥

હતપ્રવીરૈર્ભૂયિષ્ઠૈર્ધ્વજૈર્બહુપતાકિભિઃ ।
વૃતઃ શારદ્વતોઽગચ્છત્કષ્ટઙ્કષ્ટમિતિ બ્રુવન્ ॥

ભોજનીકેન શિષ્ટેન કલિઙ્ગારટ્ટબાહ્લિકૈઃ ।
કૃતવર્મા વૃતો રાજન્પ્રાયાત્સુજવનૈર્હયૈઃ ॥

પદાતિગણસંયુક્તસ્ત્રસ્તો રાજન્ભયાર્દિતઃ ।
ઉલૂકઃ પ્રાદ્રવત્તત્ર દૃષ્ટ્વા દ્રોણં નિપાતિતમ્ ॥

દર્શનીયો યુવા ચૈવ શૌર્યેણ કૃતલક્ષણઃ ।
દુઃશાસનો ભૃશોદ્વિગ્નઃ પ્રાદ્રવદ્ગજસંવૃતઃ ॥

રથાનામયુતં ગૃહ્ય ત્રિસાહસ્રં ચ દન્તિનામ્ ।
વૃષસેનો યયૌ તૂર્ણં દૃષ્ટ્વા દ્રોણં નિપાતિતમ્ ॥

ગજાશ્વરથસંયુક્તો વૃતશ્ચૈવ પદાતિભિઃ ।
દુર્યોધનો મહારાજ પ્રાયાત્તત્ર મહારથઃ ॥

સંશપ્તકગણાદ્ગૃહ્ય હતશેષાન્કિરીટિના ।
સુશર્મા પ્રાદ્રાવદ્રાજન્દૃષ્ટ્વા દ્રોણં નિપાતિતમ્ ॥

ગજાન્રથાન્સમારુહ્ય વ્યુદસ્ય ચ હયાઞ્જનાઃ ।
પ્રાદ્રવન્સર્વતઃ સઙ્ખ્યે દૃષ્ટ્વા રુક્મરથં હતમ્ ॥

ત્વરયન્તઃ પિતૄનન્યે ભ્રાતૄનન્યેઽથ માતુલાન્ ।
પુત્રાનન્યે વયસ્યાંશ્ચ પ્રાદ્રવન્કુરવસ્તદા ॥

ચોદયન્તશ્ચ સૈન્યાનિ સ્વસ્ત્રીયાંશ્ચ તથાઽપરે ।
સમ્બન્ધિનસ્તથાઽન્યે ચ પ્રાદ્રવન્ત દિશો દશ ॥

પ્રકીર્ણકેશા વિધ્વસ્તા ન દ્વાવેકત્ર ધાવતઃ ।
નેદમસ્તીતિ મન્વાના હતોત્સાહા હતૌજસઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય કવચાનન્યે પ્રાદ્રવંસ્તાવકા વિભો ।
અન્યોન્યં તે સમાક્રોશન્યૈનિકા ભરતર્ષભ ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ન ચ તે સ્વયં તત્રાવતસ્થિરે । ધુર્યાનુન્મુચ્ય ચ રથાદ્ધતસૂતાત્સ્વલઙ્કૃતાન્ ।
અધિરુહ્ય હયાન્યોધાઃ ક્ષિપ્રં પદ્ભિરચોદયન્ ॥

દ્રમાણે તથા સૈન્યે ત્રસ્તરૂપે હતૌજસિ ।
પ્રતિસ્રોત ઇવ ગ્રાહો દ્રોણપુત્રઃ પરાનિયાત્ ॥

તસ્યાસીત્સુમહદ્યુદ્ધં શિખણ્ડિપ્રમુખૈર્ગણૈઃ ।
પ્રભદ્રકૈશ્ચ પાઞ્ચાલૈશ્ચેદિભિશ્ચ સકેકયૈઃ ॥

હત્વા બહુવિધાઃ સેનાઃ પાણ્ડૂનાં યુદ્ધદુર્મદઃ ।
કથઞ્ચિત્સઙ્કટાન્મુક્તો મત્તદ્વિરદવિક્રમઃ ॥

દ્રવમાણં બલં દૃષ્ટ્વા પલાયનકૃતક્ષણમ્ ।
દુર્યોધનં સમાસાદ્ય દ્રોણપુત્રોઽબ્રવીદિદમ્ ॥

કિમિયં દ્રવતે સેના ત્રસ્તરૂપેવ ભારત ।
દ્રવમાણાં ચ રાજેન્દ્ર નાવસ્થાપયસે રણે ॥

ત્વં ચાપિ ન યથા પૂર્વં પ્રકૃતિસ્થો નરાધિપ ।
કર્ણપ્રભૃતયશ્ચેમે નાવતિષ્ઠન્તિ પાર્થિવ ॥

અન્યેષ્વપિ ચ યુદ્ધેષુ નૈવ સેનાઽદ્રવત્તદા ।
કચ્ચિત્ક્ષેમં મહાબાહો તવ સૈન્યસ્ય ભારત ॥

કસ્પિન્નિદં હતે રાજન્રથસિંહે બલં તવ ।
એતામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્તં તન્મમાચક્ષ્વ કૌરવ ॥

તત્તુ દુર્યોધનઃ શ્રુત્વા દ્રોણપુત્રસ્ય ભાષિતમ્ ।
ઘોરમપ્રિયમાખ્યાતું નાશક્નોત્પાર્થિવર્ષભઃ ॥

ભિન્ના નૌરિવ તે પુત્રો મગ્નઃ શોકમહાર્ણવે ।
બાષ્પેણાપિહિતો દૃષ્ટ્વા દ્રોણપુત્રં રથે સ્થિતમ્ ॥

તતઃ શારદ્વતં રાજા સવ્રીડમિદમબ્રવીત્ ।
શંસાત્ર ભદ્રં તે સર્વં યથા સૈન્યમિદં દ્રુતમ્ ॥

અથ શારદ્વતો રાજન્નાર્તિમાર્ચ્છન્પુનઃપુનઃ ।
શશંસ દ્રોણપુત્રાય યથા દ્રોણો નિપાતિતઃ ॥
કૃપ ઉવાચ ।

વયં દ્રોણં પુરસ્કૃત્ય પૃથિવ્યાં પ્રવરં રથમ્ ।
પ્રાવર્તયામ સઙ્ગ્રામં પાઞ્ચાલૈરેવ કેવલમ્ ॥

તતઃ પ્રવૃત્તે સઙ્ગ્રમે વિમિશ્રાઃ કુરુસોમકાઃ ।
અન્યોન્યમભિગર્જન્તઃ શસ્ત્રૈર્દેહાનપાતયન્ ॥

વર્તમાને તથા યુદ્ધે ક્ષીયમાણેષુ સંયુગે ।
ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ સઙ્ક્રુદ્ધઃ પિતા તેઽસ્ત્રમુદૈરયત્ ॥

તતો દ્રોણો બ્રાહ્મમસ્ત્રં વિકુર્વાણો નરર્ષભઃ ।
વ્યહનચ્છાત્રવાન્ભલ્લૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

પાણ્ડવાઃ કેકયા માત્સ્યાઃ પાઞ્ચાલાશ્ચ વિશેષતઃ ।
સઙ્ખ્યે દ્રોણરથં પ્રાપ્ય વ્યનશન્કાલચોદિતાઃ ॥

સહસ્રં નરસિંહાનાં દ્વિસાહસ્રં ચ દન્તિનામ્ ।
દ્રોણો બ્રહ્માસ્ત્રયોગેન પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ॥

આકર્ણપલિતશ્યામો વયસાઽશીતિપઞ્ચકઃ ।
રણે પર્યચરદ્દ્રોણો વૃદ્ધઃ ષોડશવર્ષવત્ ॥

ક્લિશ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ વધ્યમાનેષુ રાજસુ ।
અમર્ષવશમાપન્નાઃ પાઞ્ચાલા વિમુખાઽભવન્ ॥

તેષુ કિઞ્ચિત્પ્રભગ્નેષુ વિમુખેષુ સપત્નજિત્ ।
દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણો બભૂવાર્ક ઇવોદિતઃ ॥

સ મધ્યં પ્રાપ્ય પાણ્ડૂનાં શરરશ્મિઃ પ્રતાપવાન્ ।
મધ્યં ગત ઇવાદિત્યો દુષ્પ્રેક્ષ્યસ્તે પિતાઽભવત્ ॥

તે દહ્યમાના દ્રોણેન સૂર્યેણેવ વિરાજતા ।
દગ્ધવીર્યા નિરુત્સાહા બભૂવુર્ગતચેતસાઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા પીડિતાન્બાણૈર્દ્રોણેન મધુસૂદનઃ ।
જયૈષી પાણ્ડુપુત્રાણામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

નૈષ જાતુ નરૈઃ શક્યો જેતું શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
અપિ વૃત્રહણા સઙ્ખ્યે રથયૂથપયૂથપઃ ॥

તે યૂયં ધર્મમુત્સૃજ્ય જયં રક્ષત પાણ્ડવાઃ ।
યથા વઃ સંયુગે સર્વાન્ન હન્યાદ્રુક્મવાહનઃ ॥

અશ્વત્થામ્નિ હતે નૈષ યુધ્યેદિતિ મતિર્મમ ।
હતં તં સંયુગે કશ્ચિદાખ્યાત્વસ્મૈ મૃષા નરઃ ॥

એતન્નારોચયદ્વાક્યં કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
અરોચયંસ્તુ સર્વેઽન્યે કૃચ્છ્રેણ તુ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ભીમસેનસ્તુ સવ્રીડમબ્રવીત્પિતરં તવ ।
અશ્વત્થામા હત ઇતિ તં નાબુધ્યત તે પિતા ॥

સ શઙ્કમાનસ્તન્મિથ્યા ધર્મરાજમપૃચ્છત ।
હતં વાઽપ્યહતં વાઽજૌ ત્વાં પિતા પુત્રવત્સલઃ ॥

તમતથ્યભયે મગ્નો જયે સક્તો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અશ્વત્થામાનમાયોધે હતં દૃષ્ટ્વા મહાગજમ્ ॥

ભીમેન ગિરિવર્ષ્માણં માલવસ્યેન્દ્રવર્મણઃ ।
ઉપસૃત્ય તદા દ્રોણમુચ્ચૈરિદમુવાચ હ ॥

યસ્યાર્થે શસ્ત્રમાદત્સે યમવેક્ષ્ય ચ જીવસિ ।
પુત્રસ્તે દયિતો નિત્યં સોશ્વત્થામા નિપાતિતઃ ॥

શેતે વિનિહતો ભૂમૌ વને સિંહશિશુર્યથા ॥

જાનન્નપ્યનૃતસ્યાથ દોષાન્સ દ્વિજસત્તમમ્ ।
અવ્યક્તમબ્રવીદ્રાજા હતઃ કુઞ્જર ઇત્યુત ॥

સ ત્વાં નિહતમાક્રન્દે શ્રુત્વા સન્તાપતાપિતઃ ।
નિયમ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ નાયુધ્યત યથા પુરા ॥

તં દૃષ્ટ્વા પરમોદ્વિગ્નં શોકાતુરમચેતસમ્ ।
પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતઃ ક્રુરકર્મા સમાદ્રવત્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પરમોદ્વિગ્નં શોકાતુરમચેતસમ્ ।
દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યથોત્સૃજ્ય રણે પ્રાયમુપાવિશત્ ॥

તતોઽસ્ય કેશાન્સવ્યેન ગૃહીત્વા પાણિના તદા ।
પાર્ષતઃ ક્રોશમાનાનાં વીરાણામચ્છિનચ્છિરઃ ॥

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇતિ તે સર્વતોઽબ્રુવન્ ।
તથૈવ ચાર્જુનો વાહાદવરુહ્યૈનમાદ્રવત્ ॥

ઉદ્યમ્ય ત્વરિતો બાહું બ્રુવાણશ્ચ પુનઃપુનઃ ।
જીવન્તમાનયાચાર્યં માવધીરિતિ ધર્મવિત્ ॥

તથા નિવાર્યમાણેન કૌરવૈરર્જુનેન ચ ।
હત એવ નૃશંસેન પિતા તવ નરર્ષભ ॥

સૈનિકાશ્ચ તતઃ સર્વે પ્રાદ્રવન્ત ભયાર્દિતાઃ ।
વયં ચાપિ નિરુત્સાહા હતે પિતરિ તેઽનઘ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા દ્રોણપુત્રસ્તુ નિધનં પિતુરાહવે ।
ક્રોધમાહારયત્તીવ્રં દણ્ડાહત ઇવોરગઃ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો રણે દ્રૌણિર્ભૃશં જજ્વાલ મારિષ ।
યથેન્ધનં મહત્પ્રાપ્ય પ્રાજ્વલદ્ધવ્યવાહનઃ ॥

તલં તલેન નિષ્પિષ્ય દન્તૈર્દન્તાનુપાસ્પૃશત્ ।
નિઃશ્વસન્નુરગો યદ્વલ્લોહિતાક્ષોઽભવત્તદા ॥