મહાભારત · અધ્યાય 7.185

વ્યાસેનૈવમથોક્તસ્તુ ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
સ્વયં કર્ણવધાદ્વીરો નિવૃત્તો ભરતર્ષભ ॥

ઘટોત્કચે તુ નિહતે સૂતપુત્રેણ તા નિશામ્ ।
દુઃખામર્ષવશં પ્રાપ્તો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ભીમેન મહતીં વાર્યમાણાં ચમૂં તવ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુવાચેદં કુમ્ભયોનિં નિવારય ॥

ત્વં હિ દ્રોણવિનાશાય સમુત્પન્નો હુતાશનાત્ । સશરઃ કવચી ખઙ્ગી ધન્વી ચ પરતાપનઃ ।
અભિદ્રવ રણે હૃષ્ટો મા ચ તે ભીઃ કથઞ્ચન ॥

જનમેજયઃ શિખણ્ડી ચ દૌર્મુખિશ્ચ યશોધરઃ ।
અભિદ્રવન્તુ સંહૃષ્ટાઃ કુમ્ભયોનિં સમન્તતઃ ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ દ્રૌપદેયાઃ પ્રભદ્રકાઃ ।
દ્રુપદશ્ચ વિરાટશ્ચ પુત્રભાતૃસમન્વિતૌ ॥

સાત્યકિઃ કેકયાશ્ચૈવ પાણ્ડવશ્ચ ધનઞ્જયઃ ।
અભિદ્રવન્તુ વેગેન કુમ્ભયોનિવધેપ્સયા ॥

તથૈવ રથિનઃ સર્વે હસ્ત્યશ્વં યચ્ચ કિઞ્ચન ।
પદાતાશ્ચ રણે દ્રોણં પાતયન્તુ મહારથમ્ ॥

તથાઽજ્ઞપ્તાસ્તુ તે સર્વે પાણ્ડવેન મહાત્મના ।
અભ્યદ્રવન્ત વેગેન કુમ્ભયોનિવધેપ્સયા ॥

આગચ્છતસ્તાન્સહસા સર્વોદ્યોગેન પાણ્ડવાન્ ।
પ્રતિજગ્રાહ સમરે દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા સર્વોદ્યોગેન પાણ્ડવાન્ ।
અભ્યદ્રવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધ ઇચ્છન્દ્રોણસ્ય જીવિતમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં શ્રાન્તવાહનસૈનિકમ્ ।
પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ ગર્જતામિતરેતરમ્ ॥

નિદ્રાન્ધાસ્તે મહારાજ પરિશ્રાન્તાશ્ચ સંયુગે ।
નાભ્યપદ્યન્ત સમરે કાઞ્ચિચ્ચેષ્ટાં મહારથાઃ ॥

ત્રિયામા રજની ચૈષા ઘોરરૂપા ભયાનકા ।
સહસ્રયામપ્રતિમા બભૂવ પ્રાણહારિણી ॥

વધ્યતાં ચ તથા તેષાં ક્ષતાનાં ચ વિશેષતઃ ।
ઘોરા રાત્રિઃ સમાજજ્ઞે નિદ્રાન્ધાનાં વિશેષતઃ ॥

સર્વે હ્યાસન્નિરુત્સાહાઃ ક્ષત્રિયા દીનચેતસઃ ।
તવ ચૈવ પરેષાં ચ ગતાસ્ત્રા વિગતેષવઃ ॥

તે તદા પારયન્તશ્ચ ભ્રમન્તશ્ચ વિશેષતઃ ।
સ્વધર્મમનુપશ્યન્તો ન જહુઃ સ્વામનીકિનીમ્ ॥

અસ્ત્રાણ્યન્યે સમુત્સૃજ્ય નિદ્રાન્ધાઃ શેરતે જનાઃ ।
રથેષ્વન્યે ગજેષ્વન્યે હયેષ્વન્યે ચ ભારત ॥

નિદ્રાન્ધા નો બુબુધિરે કાઞ્ચિચ્ચેષ્ટાં નરાધિપ ।
તાનન્યે સમરે યોધાઃ પ્રેષયન્તિ યમક્ષયમ્ ॥

સ્વપ્નાયમાનાંસ્ત્વપરે પરાનતિવિચેતસઃ ।
આત્માનં સમરે જઘ્નુઃ સ્વાનેવ ચ પરાનપિ ॥

નાનાવાચો વિમુઞ્ચન્તો નિદ્રાન્ધાસ્તે મહારણે ॥

અસ્માકં ચ મહારાજ પરેભ્યો બહવો જનાઃ ।
યોદ્ધવ્યમિતિ તિષ્ઠન્તો નિદાસંરક્તલોચનાઃ ॥

સંસર્પન્તો રણે કેચિન્નિદ્રાન્ધાસ્તે તથાપરાન્ ।
જઘ્રુઃ શૂરા રણે શૂરાંસ્તસ્મિંસ્તમસિ દારુણે ॥

હન્યમાનમથાત્માવનં પરૈશ્ચ બહવો જનાઃ ।
નાભ્યજાનન્ત સમરે નિદ્રયા મોહિતા ભૃશમ્ ॥

તેષામેતાદૃશીં ચેષ્ટાં વિજ્ઞાય પુરુષર્ષભઃ ।
ઉવાચ વાક્યં બીભત્સુરુચ્ચૈઃ સન્નાદયન્દિશઃ ॥

શ્રાન્તા ભવન્તો નિદ્રાન્ધાઃ સર્વ એવ સવાહનાઃ ।
તમસા ચ વૃતે સૈન્યે રજસા બહુલેન ચ ॥

તે યૂયં યદિ મન્યધ્વમુપારમત સૈનિકાઃ ।
નિમીલયત ચાત્રૈવ રણભૂમૌ મુહૂર્તકમ્ ॥

તતો વિનિદ્રા વિશ્રાન્તાશ્ચન્દ્રમસ્યુદિતે પુનઃ ।
સંસાધયિષ્યથાન્યોન્યં સ્વર્ગાય કુરુપાણ્ડવાઃ ॥

તદ્વચઃ સર્વધર્મજ્ઞા ધાર્મિકસ્ય વિશામ્પતે ।
અરોચયન્ત સૈન્યાનિ તથા ચાન્યોન્યમબ્રુવન્ ॥

ચુક્રુશુઃ કર્ણકર્ણેનિ તથા દુર્યોધનેતિ ચ ।
ઉપારમત પાણ્ડૂનાં વિરતા હિ વરૂથિની ॥

તથા વિક્રોશમાનસ્ય ફલ્ગુનસ્ય તતસ્તતઃ ।
ઉપારમત પાણ્ડૂનાં સેના તવ ચ ભારત ॥

તામસ્ય વાચં દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચ મહાત્મનઃ ।
સર્વસૈન્યાનિ ચાક્ષુદ્રાં પ્રહૃષ્ટાઃ પ્રત્યપૂજયન્ ॥

તત્સમ્પૂજ્ય વચોઽક્રૂરં સર્વસૈન્યાનિ ભારત ।
મુહૂર્તમસ્વપન્રાજઞ્શ્રાન્તાનિ ભરતર્ષભ ॥

સા તુ સમ્પ્રાપ્ય વિશ્રામં ધ્વજિની તવ ભારત ।
સુખમાપ્તવતી વીરમર્જુનં પ્રત્યપૂજયત્ ॥

ત્વયિ વેદાસ્તથાસ્ત્રાણિ ત્વયિ બુદ્ધિપરાક્રમૌ ।
ધર્મસ્ત્વયિ મહાબાહો દયા ભૂતેષુ ચાનઘ ॥

યચ્ચાશ્વસ્તાસ્તવેચ્છામઃ શર્મ પાર્થ તદસ્તુ તે ।
મનસશ્ચ પ્રિયાનર્થાન્વીર ક્ષિપ્રમવાપ્નુહિ ॥

ઇતિ તે તં નરવ્યાઘ્રં પ્રશંસન્તો મહારથાઃ ।
નિદ્રયા સમવાક્ષિપ્તાસ્તૂષ્ણીમાસન્વિશામ્પતે ॥

વીરા વારણકુમ્ભેષુ સુષુપુર્યુદ્ધકર્શિતાઃ ।
રાત્રૌ રતિપરિશ્રાન્તાઃ કામિનીનાં કુચેષ્વિવ ॥

અશ્વપૃષ્ઠેષુ ચાપ્યન્યે રથનીડેષુ ચાપરે ।
ગજસ્કન્ધગતાશ્ચાન્યે શેરતે ચાપરે ક્ષિતૌ ॥

સાયુધાઃ સગદાશ્ચૈવ સખઙ્ગાઃ સપરશ્વથાઃ ।
સપ્રાસકવચાશ્ચાન્યે નરાઃ સુપ્તાઃ પૃથક્પૃથક્ ॥

ગજાસ્તે પન્નગાભોગૈર્હસ્તૈર્ભૂરેણુગુણ્ઠિતૈઃ ।
નિદ્રાન્ધા વસુધાં ચક્રુર્ઘ્રાણનિઃ શ્વાસશીતલામ્ ॥

સુપ્તાઃ શુશુભિરે તત્ર નિઃશ્વસન્તો મહીતલે ।
વિકીર્ણા ગિરયો યદ્વન્નિઃશ્વસદ્ભિર્મહોરગૈઃ ॥

સમાં ચ વિષમાં ચક્રુઃ ખુરાગ્રૈર્વિકૃતાં મહીમ્ । હયાઃ કાઞ્ચનયોક્ત્રાસ્તે કેસરાલમ્બિભિર્યુગૈઃ ।
સુષુપુસ્તત્ર રાજેન્દ્ર યુક્તા વાહેષુ સર્વશઃ ॥

એવં હયાશ્ચ નાગાશ્ચ યોધાશ્ચ ભરતર્પભ ।
યુદ્ધાદ્વિરમ્ય સુષુપુઃ શ્રમેણ મહતાઽન્વિતાઃ ॥

તત્તથા નિદ્રયા ભગ્નં તદ્બભૌ નિઃસ્વનં બલમ્ ।
કુશલૈઃ શિલ્પિભિર્ન્યસ્તં પટે ચિત્રમિવાદ્ભુતમ્ ॥

તે ક્ષત્રિયાઃ કુણ્ડલિનો યુવાનઃ પરસ્પરં સાયકવિક્ષતાઙ્ગાઃ ।
કુમ્ભેષુ લીનાઃ સુષુપુર્ગજાનાં કુચેષુ લગ્ના ઇવ કામિનીનામ્ ॥

તતઃ કુમુદનાથેન કામિનીગણ્ડપાણ્ડુના ।
નેત્રાનન્દેન ચન્દ્રેણ માહેન્દ્રી દિગલઙ્કૃતા ॥

દશશતાક્ષકકુબ્દરિનિઃસૃતઃ કિરણકેસરભાસુરપિઞ્જરઃ ।
તિમિરવારણવૃથવિદારણઃ સમુદિયાદુદયાચલકેસરી ॥

હરવૃષોત્તમગાત્રસમદ્યુતિઃ સ્મરશરાસનપૂર્ણસમપ્રભઃ ।
નવવધૃસ્મિતચારુમનોહરઃ પ્રવિસૃતઃ કુમુદાકરબાન્ધવઃ ॥

તતો મુહૂર્તાદ્ભગવાન્પુરસ્તાચ્છશલક્ષણઃ ।
અરુણં દર્શયામાસ ગ્રસઞ્જ્યોતિઃ પ્રભાં પ્રભુઃ ॥

અરુણસ્ય તુ તસ્યાનુ જાતરૂપસમપ્રભમ્ ।
રશ્મિજાલં મહચ્ચન્દ્રો મન્દં મન્દમવાસૃજત્ ॥

ઉત્સારયન્તઃ પ્રભયા તમસ્તે ચન્દ્રરશ્મયઃ ।
પર્યગચ્છઞ્છનૈઃ સર્વા દિશઃ ખં ચ ક્ષિતિં તથા ॥

તતો મુહૂર્તાદ્ભુવનં જ્યોતિર્ભૂતમિવાભવત્ ।
અપ્રખ્યમપ્રકાશં ચ જગામાશુ તમસ્તથા ॥

પ્રતિપ્રકાશિતે લોકે દિવાભૂતે નિશાકરે ।
વિચેરુર્ન વિચેરુશ્ચ રાજન્નક્તઞ્ચરાસ્તતઃ ॥

બોધ્યમાનં તુ તત્સૈન્યં રાજંશ્ચન્દ્રસ્ય રશ્મિભિઃ ।
બુબુધે શતપત્રાણાં વનં સૂર્યાંશુભિર્યથા ॥

યથા ચન્દ્રોદયોદ્ધૂતઃ ક્ષુભિતઃ સાગરોઽભવત્ ।
તથા ચન્દ્રોદયોદ્ધૂતઃ ક્ષુભિતશ્ચ બલાર્ણવઃ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં પુનરેવ વિશામ્પતે ।
લોકે લોકવિનાશાય પરં લોકમભીપ્સતામ્ ॥