મહાભારત · અધ્યાય 7.184

કર્ણદુર્યોધનાદીનાં શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ।
અપનીતં મહત્તાત તવ ચૈવ વિશેષતઃ ॥

યદિ જાનીથ તાં શક્તિમેકઘ્નીં સતતં રણે ।
અનિવાર્યામસહ્યાં ચ દેવૈરપિ સવાસવૈઃ ॥

સા કિમર્થં તુ કર્ણેન પ્રવૃત્તે સમરે પુરા ।
ન દેવકીસુતે મુક્તા ફલ્ગુને વાઽપિ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સઙ્ગ્રામાદ્વિનિવૃત્તાનાં સર્વેષાં નો વિશામ્પતે ।
રાત્રૌ કુરુકુલશ્રેષ્ઠ મન્ત્રોઽયં સમજાયત ॥

પ્રભાતમાત્રે શ્વોભૂતે કેશવાયાર્જુનાય વા ।
શક્તિરેષા હિ મોક્તવ્યા કર્ણકર્ણેનિ નિત્યશઃ ॥

તતઃ પ્રભાતસમયે રાજન્કર્ણસ્ય દૈવતૈઃ ।
અન્યેષાં ચૈવ યોધાનાં સા બુદ્ધિર્નાશ્યતે પુનઃ ॥

દૈવમેવ પરં મન્યે યત્કર્ણો હસ્તસંસ્થયા ।
ન જઘાન રણે પાર્થં કૃષ્ણં વા દેવકીસુતમ્ ॥

તસ્ય હસ્તસ્થિતા શક્તિઃ કાલરાત્રિરિવોદ્યતા ।
દૈવોપહતબુદ્ધિત્વાન્ન તાં કર્ણો વિમુક્તવાન્ ॥

કૃષ્ણે વા દેવકીપુત્રે મોહિતો દેવમાયયા ।
પાર્થે વા શક્રકલ્પે વૈ વધાર્થં વાસવીં પ્રભો ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

દૈવેનોપહતા યૂયં સ્વબુદ્ધ્યા કેશવસ્ય ચ ।
ગતા હિ વાસવી હત્વા તૃણભૂતં ઘટોત્કચમ્ ॥

કર્ણશ્ચ મમ પુત્રાશ્ચ સર્વે ચાન્યે ચ પાર્થિવાઃ ।
તેન વૈ દુષ્પ્રણીતેન ગતા વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

ભૂય એવ તુ મે શંસ યથા યુદ્ધમવર્તત ।
કૃરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ હૈડિમ્બૌ નિહતે તદા ॥

યે ચ તેઽભ્યદ્રવન્દ્રોણં વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ ।
સૃઞ્જયાઃ સહ પાઞ્ચાલૈસ્તેઽપ્યકુર્વન્કથં રણમ્ ॥

સૌમદત્તેર્વધાદ્દ્રોણમાયાન્તં સૈન્ધવસ્ય ચ ।
અમર્ષાજ્જીવિતં ત્યક્ત્વા ગાહમાનં વરૂથિનીમ્ ॥

જૃમ્ભમાણમિવ વ્યાઘ્રં વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ।
કથં પ્રત્યુદ્યયુર્દ્રોણમસ્યન્તં પાણ્ડુસૃઞ્જયાઃ ॥

આચાર્યં યે ચ તેઽરક્ષન્દુર્યોધનપુરોગમાઃ ।
દ્રૌણિકર્ણકૃપાસ્તાત તે વાઽકુર્વન્કિમાહવે ॥

ભારદ્વાજં જિઘાંસન્તૌ સવ્યસાચિવૃકીદરૌ ।
સમાર્ચ્છન્મામકા યુદ્ધે કથં સઞ્જય શંસ મે ॥

સિન્ધુરાજવધેનેમે ઘટોત્કચવધેન તે ।
અમર્પિતાઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધા રણં ચક્રુઃ કથં નિશિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

હતે ઘટોત્કચે રાજન્કર્ણેન નિશિ રાક્ષસે ।
પ્રણદત્સુ ચ હૃષ્ટેષુ તાવકેષુ યુયુત્સુષુ ॥

આપતત્સુ ચ વેગેન વધ્યમાને બલેઽપિ ચ ।
વિગાઢાયાં રજન્યાં ચ રાજા દૈન્યં પરં ગતઃ ॥

અબ્રવીચ્ચ મહાબાહુર્ભીમસેનમિદં વચઃ ।
આવારય મહાબાહો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય વાહિનીમ્ ॥

હૈડિમ્બેશ્ચૈવ ઘાતેન મોહો મામાવિશન્મહાન્ ।
એવં ભીમં સમાદિશ્ય સ્વરથે સમુપાવિશત્ ॥

અશ્રુપૂર્ણમુખો રાજા નિઃશ્વસંશ્ચ પુનઃપુનઃ ।
કશ્મલં પ્રાવિશદ્ધોરં દૃષ્ટ્વા કર્ણસ્ય વિક્રમમ્ ॥

તં તથા વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ॥

મા વ્યથાં કુરુ કૌન્તેય નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે ।
વૈક્લવ્યં ભરતશ્રેષ્ઠ યથા પ્રાકૃતપૂરુષે ॥

ઉત્તિષ્ઠ રાજન્યુધ્વસ્વ વહ ગુર્વીં ધુરં વિભો ।
ત્વયિ વૈક્લવ્યમાપન્ને સંશયો વિજયે ભવેત્ ॥

શ્રુત્વા કૃષ્ણસ્ય વચનં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
વિમૃજ્ય નેત્રે પાણિભ્યાં કૃષ્ણં વચનમબ્રવીત્ ॥

વિદિતા મે મહાબાહો ધર્માણાં પરમા ગતિઃ ।
બ્રહ્મહત્યાફલં તસ્ય યઃ કૃતં નાવબુધ્યતે ॥

અસ્માકં હિ વનસ્થાનાં હૈડિમ્બેન મહાત્સના ।
બાલેનાપિ સતા તેન કૃતં સાહ્યં જનાર્દન ॥

અસ્ત્રહેતોર્ગતં જ્ઞાત્વા પાણ્ડવં સ્વેતવાહનમ્ ।
અસૌ કૃષ્ણ મહેષ્વાસઃ કામ્યકે મામુપસ્થિતઃ ॥

ઉષિતશ્ચ સહાસ્માભિર્યાવન્નાસીદ્ધનઞ્જયઃ । ગન્ધમાદનયાત્રાયાં દુર્ગેભ્યશ્ચ સ્મ તારિતાઃ ।
પાઞ્ચાલી ચ પરિશ્રાન્તા પૃષ્ઠેનોઢા મહાત્મના ॥

આરમ્ભાંશ્ચૈવ યુદ્ધાનાં યદેષ કૃતવાન્પ્રભો ।
મદર્થે દુષ્કરં કર્મ કૃતં તેન મહાહવે ॥

સ્વભાવાદ્યા ચ મે પ્રીતિઃ સહદેવે જનાર્દન ।
સૈવ મે દ્વિગુણા પ્રીતી રાક્ષસેન્દ્રે ઘટોત્કચે ॥

ભક્તશ્ચ મેહાબાહુઃ પ્રિયોઽસ્યાહં પ્રિયશ્ચ મે ।
તેન વિન્દામિ વાર્ષ્ણેય કશ્મલં શોકતાપિતાઃ ॥

પશ્ય સૈન્યાનિ વાર્ષ્ણેય દ્રાવ્યમાણાનિ કૌરવૈઃ ।
દ્રોણકર્ણૌ તુ સંયત્તૌ પશ્ય યુદ્ધે મહારથૌ ॥

નિશીથે પાણ્ડવં સૈન્યમાભ્યાં માધવ મર્દિતમ્ ।
ગજાભ્યામિવ મત્તાભ્યાં યથા નલવનં મહત્ ॥

અનાદૃત્ય બલં બાહ્વોર્ભીમસેનસ્ય માધવ ।
ચિત્રાસ્ત્રતાં ચ પાર્થસ્ય વિક્રમન્તે ચ કૌરવાઃ ॥

એષ દ્રોણશ્ચ કર્ણશ્ચ રાજા ચૈવ સુયોધનઃ ।
નિહત્ય રાક્ષસં યુદ્ધે હૃષ્ટા નર્દન્તિ સંયુગે ॥

કથં વાઽસમાસુ જીવત્સુ ત્વયિ ચૈવ જનાર્દન ।
હૈડિમ્બિઃ પ્રાપ્તવાન્મૃત્યં સૂતપુત્રેણ સઙ્ગતઃ ॥

કદર્થીકૃત્ય નઃ સર્વાન્પશ્યતઃ સવ્યસાચિનઃ ।
નિહતો રાક્ષસઃ કૃષ્ણ ભૈમસેનિર્મહાબલઃ ॥

યદાઽભિમન્યુર્નિહતો ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્દુરાત્મભિઃ ।
નાસીત્તત્ર રણે કૃષ્ણ સવ્યસાચી મહારથઃ ॥

નિરુદ્વાશ્ચ વયં સર્વે સૈન્ધવેન દુરાત્મના ।
નિમિત્તમભવદ્દ્રોણઃ સપુત્રસ્તત્ર કર્મણિ ॥

ઉપદિષ્ટો વધોપાયઃ કર્ણસ્ય ગુરુણા સ્વયમ્ ।
વ્યાયચ્છતશ્ચ ખઙ્ગેન દ્વિધા ખઙ્ગં ચકાર હ ॥

વ્યસને વર્તમાનસ્ય કૃતવર્મા નૃશંસવત્ । અશ્વાઞ્જઘાન સહસા તથોભૌ પાર્ષ્ણિસારથી ।
તથેતરે મહેષ્વાસાઃ સૌભદ્રં યુધ્યપાતયન્ ॥

અલ્પે ચ કારણે કૃષ્ણ હતો ગાણ્ડીવધન્વના ।
સૈન્ધવો યાદવશ્રેષ્ઠ તચ્ચ નાતિપ્રિયં મમ ॥

યદિ શત્રુવધો ન્યાય્યો ભવેત્કર્તું હિ પાણ્ડવૈઃ ।
કર્ણદ્રોણૌ રણે પૂર્વં હન્તવ્યાવિતિ મે મતિઃ ॥

એતૌ હિ મૂલં દુઃખાનામસ્માકં પુરુષર્ષભ ।
એતૌ રણે સમાસાદ્ય સમાશ્વસ્તઃ સુયોધનઃ ॥

યત્ર વધ્યો ભવેદ્દ્રોણઃ સૂતપુત્રશ્ચ સાનુગઃ ।
તત્રાવધીન્મહાબાહુઃ સૈન્ધવં દૂરવાસિનમ્ ॥

અવશ્યં તુ મયા કાર્યઃ સૂતપુત્રસ્ય નિગ્રહઃ ।
તતો યાસ્યામ્યહં વીર સ્વયં કર્ણજિઘાંસયા ॥

ભીમસેનો મહાબાહુર્દ્રોણાનીકેન સઙ્ગતઃ ॥

એવમુક્ત્વા યયૌ તૂર્ણં ત્વરમાણો યુધિષ્ઠિરઃ ।
સ વિષ્ફાર્ય મહચ્ચાપં શઙ્ખં પ્રધ્માપ્ય ભૈરવમ્ ॥

તતો રથસહસ્રેણ ગજાનાં ચ શતૈસ્ત્રિભિઃ । વાજિભિઃ પઞ્ચસાહસ્રૈઃ પાઞ્ચાલૈઃ સપ્રભદ્રકૈઃ ।
વૃતઃ શિખણ્ડી તવરિતો રાજાનં પૃષ્ઠતોઽન્વયાત્ ॥

તતો ભેરીઃ સમાજઘ્નુઃ પણવાનકગોમુખાન્ । શહ્ખશબ્દરવાંશ્ચૈવ પાણિશબ્દાંશ્ચ દંશિતાઃ ।
પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાબાહુર્વાસુદેવો ધનઞ્જયમ્ ॥

એષ પ્રયાતિ ત્વરિતઃ ક્રોધાવિષ્ટો યુધિષ્ઠિરઃ ।
જિઘાંસુઃ સૂતપુત્રસ્ય તસ્યોપેક્ષા ન યુજ્યતે ॥

એવમુક્ત્વા હૃષીકેશઃ શીઘ્રમશ્વાનચોદયત્ ।
દૂરં પ્રયાન્તં રાજાનમન્વગચ્છજ્જનાર્દનઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા સહસા યાન્તં ભૂતપુત્રજિઘાંસયા । શોકોપહતસઙ્કલ્પં દહ્યમાનમિવાગ્નિના ।
અભિગમ્યાબ્રવીદ્વ્યાસો ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

કર્ણમાસાદ્ય સઙ્ગ્રામે દિષ્ટ્યા જીવતિ ફલ્ગુનઃ ॥

સવ્યસાચિવધાકાઙ્ક્ષી શક્તિં રક્ષિતવાન્હિ સઃ ।
ન ચાગાદ્દ્વૈરથં જિષ્ણુર્દિષ્ટ્યા તેન મહારણે ॥

સૃજેતાં સ્પર્ધિનાવેતૌ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ।
વધ્માનેષુ ચાસ્ત્રેષુ પીડિતઃ સૂતનન્દનઃ ॥

વાસવીં સમરે શક્તિં ધ્રુવં મુઞ્ચેદ્યુધિષ્ઠિર ।
તતો ભવેત્તે વ્યસનં ઘોરં ભરતસત્તમ ॥

દિષ્ટ્યા રક્ષો હતં યુદ્ધે સૂતપુત્રેણ માનદ ।
વાસવીં કારણં કૃત્વા કાલેનોપહતો હ્યસૌ ॥

તવૈવ કારણાદ્રક્ષો નિહતં તાત સંયુગે ।
મા ક્રુધો ભરતશ્રેષ્ઠ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥

પ્રાણિનામિહ સર્વેષામેષા નિષ્ઠા યુધિષ્ઠિર ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ પાર્થિવૈશ્ચ મહાત્મભિઃ ॥

કૌરવાન્સમરે રાજન્પ્રતિયુધ્યસ્વ ભારત ।
પઞ્ચમે દિવસે તાત પૃથિવી તે ભવિષ્યતિ ॥

નિત્યં ચ પુરુષવ્યાઘ્ર ધર્મમેવાનુચિન્તય ।
આનૃશંસ્યં તપો દાનં ક્ષમાં સત્યં ચ પાણ્ડવ ॥

સેવેથાઃ પરમપ્રીતો યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પાણ્ડવં વ્યાસસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥