મહાભારત · અધ્યાય 7.180

નિહત્યાલાયુધં રક્ષઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા ઘટોત્કચઃ ।
નનાદ વિવિધાન્નાદાન્વાહિન્યા પ્રમુખે તવ ॥

તસ્ય તં તુમુલં શબ્દં શ્રુત્વા હૃદયકમ્પનમ્ ।
તાવકાનાં મહારાજ ભયમાસીત્સુદારુણમ્ ॥

અલાયુધવિષક્તં તુ ભૈમસેનિં મહાબલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કર્ણો મહાબાહુઃ પાઞ્ચાલાન્સમુપાદ્રવત્ ॥

દશભિર્દશભિર્બાણૈર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિનૌ ।
દૃઢૈઃ પૂર્ણાયતોત્સૃષ્ટૈર્બિભેદ નતપર્વભિઃ ॥

તતઃ પરમનારાચૈર્યુધામન્યૂત્તમૌજસૌ ।
સાત્યકિં ચ રથોદારં કમ્પયમાસ માર્ગણૈઃ ॥

તેષામપ્યસ્યતાં સઙ્ખ્યે સર્વેષાં સવ્યદક્ષિણમ્ ।
મણ્ડલાન્યેવ ચાપાનિ વ્યદૃશ્યન્ત જનાધિપ ॥

તેષાં જ્યાતલનિર્ઘોષો રથનેમિસ્વનશ્ચ હ ।
મેઘાનામિવ ઘર્માન્તે બભૂવ તુમુલો નિશિ ॥

જ્યાનેમિઘોષસ્તનયિત્નુમાન્વૈ ધનુસ્તટિન્મણ્ડલકેતુશૃઙ્ગઃ । શરૌઘવર્ષાકુલવૃષ્ટિમાંશ્ચ સઙ્ક્રામમેઘઃ સ બભૂવ રાજન્ ॥

તદદ્ભુતં શૈલ ઇવાપ્રકમ્પો વર્ષં મહાશૈલસમાનસારઃ । વિધ્વંસયામાસ રણે નરેનદ્ર વૈકર્તનઃ શત્રુગણાવમર્દી ॥

તતોઽતુલૈર્વજ્રનિપાતકલ્પૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ કાઞ્ચનચિત્રપુઙ્ખૈઃ ।
શત્રૂન્વ્યપોહત્સમરે મહાત્મા વૈકર્તનઃ પુત્રહિતે રતસ્તે ॥

સઞ્છિન્નભિન્નધ્વજિનશ્ચ કેચિ-- ત્કેચિચ્છરૈરર્દિતભિન્નદેહાઃ ।
કેચિદ્વિસૂતા વિહયાશ્ચ કેચિ-- દ્વૈકર્તનેનાશુ કૃતા બભૂવુઃ ॥

અવિન્દમાનાસ્ત્વથ શર્મ સઙ્ખ્યે યૌધિષ્ઠિરં તે બલમભ્યપદ્યન્ ।
તાન્પ્રેક્ષ્ય ભગ્નાન્વિમુખીકૃતાંશ્ચ ઘટોત્કચો રોષમતીવ ચક્રે ॥

આસ્થાય તં કાઞ્ચનરત્નચિત્રં રથોત્તમં સિંહવત્સન્નનાદ ।
વૈકર્તનં કર્ણમુપેત્ય ચાપિ વિવ્યાધ વજ્રપ્રતિમૈઃ પૃષત્કૈઃ ॥

તૌ કર્ણિનારાચશિલીમુખૈશ્ચ નાલીકદણ્ડાસનવત્સદન્તૈઃ ।
વરાહકર્ણૈઃ સવિપાઠશૃઙ્ગૈ- ક્ષુરપ્રવર્ષૈશ્ચ વિનેદતુઃ ખમ્ ॥

તદ્બાણધારાવૃતમન્તરિક્ષં તિર્યગ્ગતાભિઃ સમરે રરાજ ।
સુવર્ણપુઙ્ખજ્વલિતપ્રભાભિ-- ર્વિચિત્રપુષ્પાભિરિવ પ્રજાભિઃ ॥

સમાહિતાવપ્રતિમપ્રભાવા-- વન્યોન્યમાજઘ્નતુરુત્તમાસ્ત્રૈઃ ।
તયોર્હિ વીરોત્તમયોર્ન કશ્ચિ-- દ્દદર્શ તસ્મિન્સમરે વિશેષમ્ ॥

અતીવ તચ્ચિત્રમતુલ્યરૂપં બભૂવ યુદ્ધં રવિભીમસૂન્વોઃ ।
સમાકુલં શસ્ત્રનિપાતઘોરં દિવીવ રાહ્વંશુમતોઃ પ્રમત્તમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઘટોત્કચં યદા કર્ણો ન વિશેષયતે નૃપ ।
તતઃ પ્રાદુશ્ચકારોગ્રમત્ત્રમસ્ત્રવિદાં વરઃ ॥

તેનાસ્ત્રેણાવધીત્તસ્ય રથં સહયસારથિમ્ ।
વિરથશ્ચાપિ હૈડિમ્બિઃ ક્ષિપ્રમન્તરધીયત ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તસ્મિન્નન્તર્હિતે તૂર્ણં કુટયોધિનિ રાક્ષસે ।
મામકૈઃ પ્રતિપન્નં યત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અન્તર્હિતં રાક્ષસેન્દ્રં વિદિત્વા સમ્પ્રાક્રોશન્કુરવઃ સર્વ એવ ।
કથં નાયં રાક્ષસઃ કૂટયોધી હન્યાત્કર્ણં સમરેઽદૃશ્યમાનઃ ॥

તતઃ કર્ણો લઘુચિત્રાસ્ત્રયોધી સર્વા દિશઃ પ્રાવૃણોદ્બાણજાલૈઃ ।
ન વૈ કિઞ્ચિત્પ્રાપતત્તત્ર ભૂતં તમોભૂતે સાયકૈરન્તરિક્ષે ॥

નૈવાદદાનો ન ચ સન્દધાનો ન ચેષુધીસ્પૃશમાનઃ કારગ્રૈઃ ।
અદૃશ્યદ્વૈ લાઘવાત્સૂતપુત્રઃ સર્વં બાણૈશ્છાદયાનોઽન્તરિક્ષમ્ ॥

તતો માયાં દારુણામન્તરિક્ષે ઘોરાં ભીમાં વિહિતાં રાક્ષસેન ।
અપશ્યામ લોહિતાભ્રપ્રકાશાં દેદીપ્યન્તીમગ્નિશિખામિવોગ્રામ્ ॥

તતસ્તસ્યાં વિદ્યુતઃ પ્રાદુરાસ-- ન્નુલ્કાશ્ચાપિ જ્વલિતાઃ કૌરવેન્દ્ર ।
ઘોપશ્ચાસ્યઃ પ્રાદુરાસીત્સુઘોરઃ સહસ્રશો નદતાં દુન્દુભીનામ્ ॥

તતઃ શરાઃ પ્રાપતન્રુક્મપુઙ્ખાઃ શક્ત્યૃષ્ટિપ્રાસમુસલાન્યાયુધાનિ ।
પરશ્વથાસ્તૈલધૌતાશ્ચ ખઙ્ગાઃ પ્રદીપ્તાગ્રાસ્તોમરાઃ પટ્ટસાશ્ચ ॥

મયૂખિનઃ પરિઘા લોહબદ્ધા ગદાશ્ચિત્રાઃ શિતધારાશ્ચ શૂલાઃ ।
ગુર્વ્યો ગદા હેમપટ્ટાવનદ્ધાઃ શતઘ્ન્યશ્ચ પ્રાદુરાસન્સમન્તાત્ ॥

મહાશિલાશ્ચાપતંસ્તત્રતત્ર સહસ્રશઃ સાશનયશ્ચ વજ્રાઃ ।
ચક્રાણિ ચાનેકશતક્ષુરાણિ પ્રાદુર્બભૂવુર્જ્વલનપ્રભાણિ ॥

તાં શક્તિપાષાણપરશ્વથાનાં પ્રાસાસિવજ્રાશનિમુદ્ગરાણામ્ ।
વૃષ્ટિં વિશાલાં જ્વલિતાં પતન્તીં કર્ણઃ શરૌઘૈર્ન શશાક હન્તુમ્ ॥

શરાહતાનાં પતતાં હયાનાં વજ્રાહતાનાં ચ તથા ગજાનામ્ ।
શિલાહતાનાં ચ મહારથાનાં મહાન્નિનાદઃ પતતાં બભૂવ ॥

સુભીમનાનાવિધશસ્ત્રપાતૈ-- ર્ઘટોત્કચેનાભિહતં સમન્તાત્ ।
દૌર્યોધનં વૈ બલમાર્તરૂપ-- માવર્તમાનં દદૃશે ભ્રમત્તત્ ॥

હાહાકૃતં સમ્પરિવર્તમાનં
સંલીયમાનં ચ વિષણ્ણરૂપમ્ । તે ત્વાર્યભાવાત્પુરુષપ્રવીરાઃ પરાઙ્મુખા નો બભૂવુસ્તદાનીમ્ ॥

તાં રાક્ષસીં ભીમરૂપાં સુઘોરાં વૃષ્ટિં મહાશસ્ત્રમયીં પતન્તીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા બલૌઘાંશ્ચ નિપાત્યમાના-- ન્મહદ્ભયં તવ પુત્રાન્વિવેશ ॥

શિવાશ્ચ વૈશ્વાનરદીપ્તજિહ્વાઃ સુભીમનાદાઃ શતશો નદન્તીઃ ।
રક્ષોગણાન્નર્દતશ્ચાપિ વીક્ષ્ય નરેન્દ્ર યોધા વ્યથિતા બભૂવુઃ ॥

તે દીપ્તજિહ્વાનલતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા વિભીષણાઃ શૈલનિકાશકાયાઃ ।
નભોગતાઃ શક્તિવિષક્તહસ્તા મેઘા વ્યમુઞ્ચન્નિવ વૃષ્ટિમુગ્રામ્ ॥

તૈરાહતાસ્તે શરશક્તિશૂલૈ-- ર્ગદાભિરુગ્રૈઃ પરિઘૈશ્ચ દીપ્તૈઃ ।
વજ્રૈઃ પિનાકૈરશનિપ્રહારૈઃ શતઘ્નિચક્રૈર્ભથિતાશ્ચ પેતુઃ ॥

શૂલા ભુશુણ્ડ્યોઽશ્મગુડાઃ શતઘ્ન્યઃ સ્થૂલાશ્ચ કાર્ષ્ણાયસપટ્ટનદ્વાઃ ।
તેઽવાકિરંસ્તવ પુત્રસ્ય સૈન્યં તતો રૌદ્રં કશ્મલં પ્રાદુરાસીત્ ॥

વિકીર્ણાન્ત્રા વિહતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ સમ્ભગ્નાઙ્ગઃ શિશ્યિરે તત્ર શૂરાઃ ।
છિન્ના હયાઃ કુઞ્જરાશ્ચાપિ ભગ્ના ન મુચ્યન્તે યાચમાનાઃ સુભીતાઃ ॥

એવં મહચ્છસ્ત્રવર્ષં સૃજન્ત-- સ્તે યાતુધાના ભુવિ ઘોરરૂપાઃ ।
માયાઃ સૃષ્ટાસ્તત્ર ઘટોત્કચેન નામુઞ્ચન્વૈ યાચમાનં ન ભીતમ્ ॥

તસ્મિન્ઘોરે કુરુવીરાવમર્દે કાલોત્સૃષ્ટે ક્ષત્રિયાણામભાવે ।
તે વૈ ભગ્નાઃ સહસા વ્યદ્રવન્ત પ્રાક્રોશન્તઃ કૌરવાઃ સર્વ એવ ॥

પલાયધ્વં કુરવો નૈતદસ્તિ સેન્દ્રા દેવા ઘ્નન્તિ નઃ પાણ્ડવાર્થે ।
તથા તેષાં મજ્જતાં ભારતાનાં તસ્મિન્દ્વીપઃ સૂતપુત્રો બભૂવ ॥

તસ્મિન્સઙ્ક્રન્દે તુમુલે વર્તમાને સૈન્યે ભગ્ને લીયમાને કુરૂણામ્ ।
અન્નીકાનાં પ્રવિભાગે પ્રકાશે ન જ્ઞાયન્તે કુરવો નેતરે ચ ॥

નિર્મર્યાદે વિદ્રવે ઘોરરૂપે સર્વા દિશઃ પ્રેક્ષમાણાઃ સ્મ શૂન્યાઃ ।
તાં શસ્ત્રવૃષ્ટિમુરસા ગાહમાનં કર્ણં સ્મૈકં તત્ર રાજન્નપશ્યન્ ॥

તતો બાણૈરાવૃણોદન્તરિક્ષં દિવ્યાં માયાં યોધયન્રાક્ષસસ્ય ।
હીમાન્કુર્વન્દુષ્કરં ચાર્યકર્મ નૈવામુહ્યત્સંયુગે સૂતપુત્રઃ ॥

તતો ભીતાઃ સમુદૈક્ષન્ત કર્ણં રાજન્સર્વે સૈન્ધવા બાહ્લિકાશ્ચ ।
અસમ્મોહં પૂજયન્તોઽસ્ય સઙ્ખ્યે સમ્પશ્યન્તો વિજયં રાક્ષસસ્ય ॥

તેનોત્સૃષ્ટા ચક્રયુક્તા શતઘ્ની સમં સર્વાંશ્ચતુરોઽશ્વાઞ્જઘાન ।
તે જાનુભિર્જગતીમન્વપદ્ય-- ન્ગતાસવો નિર્દશનાક્ષિજિહ્વાઃ ॥

તતો હતાશ્વાદવરુહ્ય યાના-- દન્તર્મનાઃ કુરુષુ પ્રાદ્રુવત્સુ ।
દિવ્યે ચાસ્ત્રે માયયા વધ્યમાને નૈવામુહ્યચ્ચિન્તયન્ત્પ્રાપ્તકાલમ્ ॥

તતોઽબ્રુવન્કુરવઃ સર્વ એવ કર્ણં દૃષ્ટ્વા ઘોરરૂપાં ચ માયામ્ ।
શક્ત્યા રક્ષો જહિ કર્ણાદ્ય તૂર્ણં નશ્યન્ત્યેતે કુરવો ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ॥

કરિષ્યતઃ કિઞ્ચ નો ભીમપાર્થૌ તપન્તમેનં જહિ પાપં નિશીથે ।
યો નઃ સઙ્ગ્રામાદ્ધોરરૂપાદ્વિમુચ્યે-- ત્સ નઃ પાર્થાન્સબાલાન્યોધયેત ॥

તસ્માદેનં રાક્ષસં ઘોરરૂપં શક્ત્યા જહિ ત્વં દત્તયા વાસવેન ।
મા કૌરવાઃ સર્વ એવેન્દ્રકલ્પા રાત્રિયુદ્ધે કર્ણ નેશુઃ સયોધાઃ ॥

સ વધ્યમાનો રક્ષસા વૈ નિશીથે દૃષ્ટ્વા રાજંસ્ત્રાસ્યમાનં બલં ચ ।
મહચ્છ્રુત્વા નિનદં કૌરવાણાં મતિં દધ્રે શક્તિમોક્ષાય કર્ણઃ ॥

સ વૈ ક્રુદ્ધઃ સિંહ ઇવાત્યમર્ષી નામર્ષયન્પ્રતિઘાતં રણેઽસૌ ।
શક્તિં શ્રેષ્ઠાં વૈજયન્તીમસહ્યાં સમાદદે તસ્ય વધં ચિકીર્ષન્ ॥

યાઽસૌ રાજન્નિહિતા વર્ષપૂગા-- ન્વધાયાજૌ સત્કૃતા ફલ્ગુનસ્ય ।
યાં વૈ પ્રાદાત્સૂત પુત્રાય શક્રઃ શક્તિં શ્રેષ્ઠાં કુણ્ડલાભ્યાં નિમાય ॥

તાં વૈ શક્તિં લેલિહાનાં પ્રદીપ્તાં પાશૈર્યુક્તામન્તકસ્યેવ જિહ્વામ્ ।
મૃત્યોઃ સ્વસારં જ્વલિતામિવોલ્કાં વૈકર્તનઃ પ્રાહિણોદ્રાક્ષસાય ॥

તામુત્તમાં પરકાયાવહન્ત્રીં દૃષ્ટ્વા શક્તિં બાહુસંસ્થાં જ્વલન્તીમ્ ।
ભીતં રક્ષો વિપ્રદુદ્રાવ રાજન્ કૃત્વાઽત્માનં વિન્ધ્યતુલ્યપ્રમાણમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા શક્તિં કર્ણબાહ્વન્તરસ્થાં નેદુર્ભૂતાન્યન્તરિક્ષે નરેન્દ્ર ।
વવુર્વાતાસ્તુમુલાશ્ચાપિ રાજ-- ન્સનિર્ઘાતા ચાશનિર્ગાં જગામ ॥

સા તાં માયાં ભસ્મ કૃત્વા જ્વલન્તી ભિત્ત્વા ગાઢં હૃદયં રાક્ષસસ્ય ।
ઊર્ધ્વં યયૌ દીપ્યમાના નિશાયાં નક્ષત્રાણામન્તરાણ્યાવિવેશ ॥

સ નિર્ભિન્નો વિવિધૈરસ્ત્રપૂગૈ-- ર્દિવ્યૈર્નાગૈર્માનુષૈ રાક્ષસૈશ્ચ ।
નદન્નાદાન્વિવિધાન્ભૈરવાંશ્ચ પ્રાણાનિષ્ટાંસ્ત્યાજિતઃ શક્રશક્ત્યા ॥

ઇદં ચાન્યચ્ચિત્રમાશ્ચર્યરૂપં ચકારાસૌ કર્મ શત્રુક્ષયાય ।
તસ્મિન્કાલે શક્તિનિર્ભિન્નમર્મા બભૌ રાજઞ્શૈલમેઘપ્રકાશઃ ॥

તતોઽન્તરિક્ષાદપતદ્ગતાસુઃ સ રાક્ષસેન્દ્રો ભુવિ ભિન્નદેહઃ ।
અવાક્શિરાઃ સ્તબ્ધગાત્રો વિજિહ્વો ઘટોત્કચો મહદાસ્થાય રૂપમ્ ॥

સ તદ્રૂપં ભૈરવં ભીમકર્મા ભીમં કૃત્વા ભૈમસેનિઃ પપાત ।
હતોઽપ્યેવં તવ સૈન્યૈકદેશ-- મપોથયત્સ્વેન દેહેન રાજન્ ॥

પતદ્રક્ષઃ સ્વેન કાયેન તૂર્ણ-- મતિપ્રમાણેન વિવર્ધતા ચ ।
પ્રિયં કુર્વન્પાણ્ડવાનાં ગતાસુ-- રક્ષૌહિણીં તવ તૂર્ણં જઘાન ॥

તતો મિશ્રાઃ પ્રાણદન્સિંહનાદૈ-- ર્ભેર્યઃ શઙ્ખા મુરજાશ્ચાનકાશ્ચ ।
દગ્ધાં માયાં નિહતં રાક્ષસં ચ દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટ્વાઃ પ્રાણદન્કૌરવેયાઃ ॥

તતઃ કર્ણઃ કુરુભિઃ પૂજ્યમાનો યથા શક્રો વૃત્રવધે મરુદ્ભિઃ ।
અન્વારૂઢસ્તવ પુત્રસ્ય યાનં હૃષ્ટશ્ચાપિ પ્રાવિશત્તત્સ્વસૈન્યમ્ ॥