મહાભારત · અધ્યાય 7.167

ભૂરિસ્તુ સમરે રાજઞ્શૈનેયં રથિનાં વરમ્ ।
આપતન્તમપાસેધત્પ્રયાણાદિવ કુઞ્જરમ્ ॥

અથૈનં સાત્યકિઃ ક્રુદ્ધઃ પઞ્ચભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ હૃદયે તસ્ય પ્રાસ્રવત્તસ્ય શોણિતમ્ ॥

તથૈવ કૌરવો યુદ્ધે શૈનેયં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
દશિભિર્નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈરવિધ્યત ભુજાન્તરે ॥

તાવન્યોન્યં મહારાજ તતક્ષાતે શરૈર્ભૃશમ્ ।
ક્રોધસંરક્તનયનૌ ક્રોધાદ્વિષ્ફાર્ય કાર્મુકે ॥

તયોરાસીન્મહારાજ શસ્ત્રવૃષ્ટિઃ સુદારુણા ।
ક્રુદ્ધયોઃ સાયકમુચોર્યમાન્તકનિકાશયોઃ ॥

તાવન્યોન્યં શરૈઃ રાજન્સઞ્છાદ્ય સમવસ્થિતૌ ।
મુહૂર્તં ચૈવ તદ્યુદ્ધં સમરૂપમિવાભાવત્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ શૈનેયઃ પ્રહસન્નિવ ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ સમરે કૌરવ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં નવભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ હૃદયે તૂર્ણં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

સોઽતિવિદ્ધો બલવતા શત્રુણા શત્રુતાપનઃ ।
ધનુરન્યત્સમાદાય સાત્વતં પ્રત્યવિધ્યત ॥

સ વિદ્ધ્વા સાત્વતં બાણૈસ્ત્રિભિરેવ વિશામ્પતે ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન સુતીક્ષ્ણેન હસન્નિવ ॥

છિન્નધન્વા મહારાજ સાત્યકિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
પ્રજહાર મહાવેગાં શક્તિં તસ્ય મહોરસિ ॥

સ તુ શક્ત્યા વિભિન્નાઙ્ગો નિપપાત રથોત્તમાત્ ।
લોહિતાઙ્ગ ઇવાકાશાદ્દીપ્તરશ્મિર્યદૃચ્છયા ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા હતં શૂરમશ્વત્થામા મહારથઃ ।
અભ્યધાવત વેગેન શૈનેયં પ્રતિ સંયુગે ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાભાષ્ય શૈનેયં સ નરાધિપ ।
અભ્યવર્ષચ્છરૌઘેણ મેરું વૃષ્ટ્યા યથામ્બુદઃ ॥

તમાપતન્તં સંરબ્ધં શૈનેયસ્ય રથં પ્રતિ ।
ઘટોત્કચોઽબ્રવીદ્રાજન્નાહં મુક્ત્વા મહારથઃ ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠ ન મે જીવન્દ્રોણપુત્ર ગમિષ્યસિ ।
એષ ત્વાં નિહનિષ્યામિ મહિષં મૃગરાડિવ ॥

યુદ્ધશ્રદ્ધામહં તેઽદ્ય વિનેષ્યામિ રણાજિરે । ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધતામ્રાક્ષો રાક્ષસઃ પરવીરહા ।
દ્રોણિમભ્યદ્રવત્ક્રુદ્ધો ગજેન્દ્રમિવ કેસરી ॥

રથાક્ષમાત્રૈરિષુભિરભ્યવર્ષદ્ધટોત્કચઃ ।
રથિનામૃષભં દ્રૌણિં ધારાભિરિવ તોયદઃ ॥

શરવૃષ્ટિં તુ તાં પ્રાપ્તાં શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ।
શાતયામાસ સમરે તરસા દ્રૌણિરુત્સ્મયન્ ॥

તતઃ શરશતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મર્મભેદિભિરાશુગૈઃ ।
સમાચિનોદ્રાક્ષસેન્દ્રં ઘટોત્કચમરિન્દમમ્ ॥

સ શરૈરાચિતસ્તેન રાક્ષસો રણમૂર્ધનિ ।
વ્યકાશત મહારાજ શ્વાવિચ્છલલતો યથા ॥

તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટો ભૈમસેનિઃ પ્રતાપવાન્ ।
શરૈરવચકર્તોગ્રૈર્દ્રૌણિં વજ્રાશનિપ્રભૈઃ ॥

ક્ષુરપ્રૈરર્ધચન્દ્રૈશ્ચ નારાચૈઃ સશિલીમુખૈઃ ।
વરાહકર્ણૈર્નાલીકૈર્વિકર્ણૈશ્ચાભ્યવીવૃષત્ ॥

તાં શસ્ત્રવૃષ્ટિમતુલાં વજ્રાશનિસમસ્વનામ્ ।
પતન્તીમુપરિ ક્રુદ્ધો દ્રૌણિરવ્યથિતેન્દ્રિયઃ ॥

સુદુઃસહાં શરૈર્ઘોરૈર્દિવ્યાસ્ત્રપ્રતિમન્ત્રિતૈઃ ।
વ્યધમત્સુમહાતેજા મહાભ્રાણીવ મારુતઃ ॥

તતોઽન્તરિક્ષે બાણાનાં સઙ્ગ્રામોઽન્ય ઇવાભવત્ ।
ઘોરરૂપો મહારાજ યોધાનાં હર્ષવર્ધનઃ ॥

તતોઽસ્ત્રસન્ધર્ષકૃતૈર્વિસ્ફુલિઙ્ગૈઃ સમન્તતઃ ।
વમૌ નિશામુખે વ્યોમ ખદ્યોતૈરિવ સંવૃતમ્ ॥

સ માર્ગણગણૈર્દ્રૌણિર્દિશઃ પ્રચ્છાદ્ય સર્વતઃ । પ્રિયાર્થં તવ પુત્રાણાં રાક્ષસં સમવાકિરત્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં દ્રૌણિરાક્ષસયોર્મૃધે ।
વિગાઢે રજનીમધ્યે શક્રપ્રહ્લાદયોરિવ ॥

તતો ઘટોત્કચો બાણૈર્દશભિર્દ્રૌણિમાહવે ।
જઘાનોરસિ સઙ્ક્રુદ્ધઃ કાલજ્વલનસન્નિભૈઃ ॥

સ તૈરભ્યાયતૈર્વિદ્ધો રાક્ષસેન મહાબલઃ ।
ચચાલ સમરે દ્રૌણિર્વાતનુન્ન ઇવ દ્રુમઃ ॥

સ મોહં સમરે પ્રાપ્તો ધ્વજયષ્ટિં સમાશ્રિતઃ ॥

તતો હાહાકૃતં સૈન્યં તવ સર્વં જનાધિપ ।
હતં સ્મ મેનિરે સર્વે દ્રોણસૂનું જનાધિપાઃ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા તથાવસ્થમશ્વત્થામાનમાહવે ।
પાઞ્ચાલાઃ સૃઞ્જયાશ્ચૈવ સિંહનાદં પ્રચક્રિરે ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞામશ્વત્થામા મહાબલઃ ।
ધનુઃ પ્રપીડ્ય વામેન કરેણામિત્રકર્શનઃ ॥

મુમોચાકર્ણપૂર્ણેન ધનુષા શરમુત્તમમ્ ।
યમદણ઼્ડોપમં ઘોરમુદ્દિશ્યાશુ ઘટોત્કચમ્ ॥

સ ભિત્ત્વા હૃદયં તસ્ય રાક્ષસસ્ય શરોત્તમઃ ।
વિવેશ વસુધામુગ્રઃ સપુઙ્ખઃ પૃથિવીપતે ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહારાજ રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
રાક્ષસેન્દ્રઃ પુબલવાન્દ્રૌણિના રણશાલિના ॥

દૃષ્ટ્વા વિમૂઢં હૈડિમ્બં સારથિસ્તુ રણાજિરાત્ ।
દ્રૌણેઃ સકાશાત્સમ્ભ્રાન્તસ્ત્વપનિન્યેત્વરાન્વિતઃ ॥

તથા તુ સમરે વિદ્ધ્વા રાક્ષસેન્દ્રં ઘટોત્કચમ્ ।
નનાદ સુમહાનાદં દ્રોણપુત્રો મહારથઃ ॥

પૂજિતસ્તવ પુત્રૈશ્ચ સર્વયોધૈશ્ચ ભારત ।
વપુષાઽતિપ્રજજ્વાલ મધ્યાહ્ન ઇવ ભાસ્કરઃ ॥

ભીમસેનં તુ યુધ્યન્તં ભારદ્વાજરથં પ્રતિ ।
સ્વયં દુર્યોધનો રાજા પ્રત્યવિધ્યચ્છિતૈઃ શરૈઃ ॥

તં ભીમસેનો દશભિઃ શરૈર્વિવ્યાધ મારિષ ।
દુર્યોધનોઽપિ વિંશત્યા શરાણાં પ્રત્યવિધ્યત ॥

તૌ સાયકૈરવચ્છિન્નાવદૃશ્યેતાં રણાજિરે ।
મેઘજાલસમાચ્છન્નૌ નભસીવેન્દુભાસ્કરૌ ॥

અથ દુર્યોધનો રાજા ભીમં વિવ્યાધ પત્રિભિઃ ।
પઞ્ચભિર્ભરતશ્રેષ્ઠ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તસ્ય ભીમો ધનુશ્છિત્ત્વા ધ્વજં ચ દશભિઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ કૌરવશ્રેષ્ઠં નવત્યા નતપર્વણામ્ ॥

તતો દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધો ભનુરન્યન્મહત્તરમ્ । ગૃહીત્વા ભરતશ્રેષ્ઠો ભીમસેનં શિતૈઃ શરૈઃ ।
અપીડયદ્રણમુખે પશ્યતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥

તાન્નિહત્ય શરાન્ભીમો દુર્યોધનધનુશ્ચ્યુતાન્ ।
કૌરવં પઞ્ચવિંશત્યા ક્ષુદ્રકાણાં સમાર્પયત્ ॥

દુર્યોધનસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો ભીમસેનસ્ય મારિષ ।
ક્ષુરપ્રેણ ધનુશ્છિત્ત્વા દશભિઃ પ્રત્યવિધ્યત ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય ભીમસેનો મહાબલઃ ।
વિવ્યાધ નૃપતિં તૂર્ણં સપ્તભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તદપ્યસ્ય ધનુઃ ક્ષિપ્રં ચિચ્છેદ લઘુહસ્તવત્ ।
દ્વિતીયં ચ તૃતીયં ચ ચતુર્થં પઞ્ચમં તથા ॥

આત્તમાત્તં મહારાજ ભીમસ્ય ધનુરાચ્છિનત્ ।
તવ પુત્રો મહારાજ જિતકાશી મદોત્કટઃ ॥

સ તથા ભિદ્યમાનેષુ કાર્મુકેષુ પુનઃ પુનઃ ।
શક્તિં ચિક્ષેપ સમરે સર્વપારશવીં શુભામ્ ॥

મૃત્યોરિવ સ્વસારં હિ દીપ્તાં વહ્નિશિખામિવ ।
સીમન્તમિવ કુર્વન્તીં નભસોઽગ્નિસમપ્રભામ્ ॥

અપ્રાપ્તામેવ તાં શક્તિં ત્રિધા ચિચ્છેદ કૌરવઃ ।
પશ્યતઃ સર્વલોકસ્ય ભીમસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

તતો ભીમો મહારાજ ગદાં ગુર્વીં મહાપ્રભામ્ ।
ચિક્ષેપાવિધ્ય વેગેન દુર્યોધનરથં પ્રતિ ॥

તતઃ સા સહસા વાહાંસ્તવ પુત્રસ્ય સંયુગે ।
સારથિં ચ ગદા ગુર્વી મમર્દાસ્ય રથં પુનઃ ॥

પુત્રસ્તુ તવ રાજેન્દ્ર ભીમાદ્ભીતઃ પ્રણશ્ય ચ ।
આરુરોહ રથં ચાન્યં નન્દકસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તતો ભીમો હતં મત્વા તવ પુત્રં મહારથમ્ ।
સિંહનાદં મહચ્ચક્રે તર્જયન્નિશિ કૌરવાન્ ॥

તાવકાઃ સૈનિકાશ્ચાપિ મેનિરે નિહતં નૃપમ્ ।
તતોઽતિચુક્રુશુઃ સર્વે તે હાહેતિ સમન્તતઃ ॥

તેષાં તુ નિનદં શ્રુત્વા ત્રસ્તાનાં સર્વયોધિનામ્ ।
ભીમસેનસ્ય નાદં ચ શ્રુત્વા રાજન્મહાત્મનઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા હતં મત્વા સુયોધનમ્ ।
અભ્યવર્તત વેગેન યત્ર પાર્થો વૃકોદરઃ ॥

પાઞ્ચલાઃ કેકયા માત્સ્યાઃ સૃઞ્જયાશ્ચ વિશામ્પતે ।
સર્વોદ્યોગેનાભિજગ્મુદ્રોણમેવ યુયુત્સયા ॥

તત્રાસીત્સુમહદ્યુદ્ધં દ્રોણસ્યાથ પરૈઃ સહ ।
ઘોરે તમસિ મગ્નાનાં નિઘ્નતામિતરેતરમ્ ॥