મહાભારત · અધ્યાય 7.124

કિં તસ્યાં મમ સેનાયાં નાસન્કેચિન્મહારથાઃ ।
યે તથા સાત્યકિં યાન્તં નૈવાઘ્નન્નાપ્યવારયન્ ॥

એકો હિ સમરે કર્મ કૃતવાન્સત્યવિક્રમઃ ।
શક્રતુલ્યબલો યુદ્ધે મહેન્દ્રો દાનવેષ્વિવ ॥

અથવા શૂન્યમાસીત્તદ્યેન યાતઃ સ સાત્યકિઃ ।
હતભૂયિષ્ઠમથવા યેન યાતઃ સ સાત્યકિઃ ॥

યત્કૃતં વૃષ્ણિવીરેણ કર્મ શંસસિ મે રણે ।
નૈતદુત્સહતે કર્તું કર્મ શક્રોઽપિ સઞ્જય ॥

અશ્રદ્ધેયમચિન્ત્યં ચ કર્મ તસ્ય મહાત્મનઃ ।
વૃષ્ણ્યન્ધકપ્રવીરસ્ય શ્રુત્વા મે વ્યથિતં મનઃ ॥

ન સન્તિ તસ્માત્પુત્રા મે યથા સઞ્જય ભાષસે ।
એકો વૈ બહુલાઃ સેનાઃ પ્રામૃદ્ગાત્સત્યવિક્રમઃ ॥

કથં ચ યુધ્યમાનાનામપક્રાન્તી મહાત્મનામ્ ।
એકો બહૂનાં શૈનેયસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રાજન્સેનાસમુદ્યોગો રથનાગાશ્વપત્તિમાન્ ।
અતુલ્યસ્તવ સેનાયાં યુગાન્તસદૃશોઽભવત્ ॥

આહૂતેષુ સમૂહેષુ તવ સૈન્યસ્ય માનદ ।
નાસ્તિ લોકે સમઃ કશ્ચિત્સમૂહ ઇતિ મે મતિઃ ॥

તત્રવ દેવાસ્ત્વભાષન્ત ચારણાશ્ચ સમાગતાઃ ।
એતદન્તાઃ સમૂહા વૈ ભવિષ્યન્તિ મહીતલે ॥

ન ચ વૈ તાદૃશો વ્યૂહ આસીત્કશ્ચિદ્વિશામ્પતે ।
યાદૃગ્જયદ્રથવધે દ્રોણેન વિહિતોઽભવત્ ॥

ઉદ્ધૃતા પૃથિવી નૂનં યુદ્ધહેતોઃ સમાગતૈઃ ।
ઇતિ તત્ર જનાશ્ચાહુર્દૃષ્ટા તાં જનસંસદમ્ ॥

ચણ્ડવાતવિભિન્નાનાં સમુદ્રાણામિવ સ્વનઃ ।
રણેઽભવદ્બલૌઘાનામન્યોન્યમભિધાવતામ્ ॥

પાર્થિવાનાં સમેતાનાં બહૂન્યાસન્નરોત્તમ ।
ત્વદ્બલે પ્રાણ્ડવાનાં ચ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥

સંરબ્ધાનાં પ્રવીરાણાં સમરે દૃઢકર્મણામ્ ।
તત્રાસીત્સુમહાશબ્દસ્તુમુલો રોમહર્ષણઃ ॥

પાણ઼્ડવાનાં કુરૂણાં ચ ગર્જતામિતરેતરમ્ ।
ક્ષ્વેલાઃ કિલકિલાશબ્દાસ્તત્રાસન્વૈ સહસ્રશઃ ॥

ભેરીશબ્દાશ્ચ તુમુલા બાણશબ્દાશ્ચ ભારત ।
અન્યોન્યં નિઘ્નતાં ચૈવ નરાણાં શુશ્રુવે સ્વનઃ ॥

અથાક્રન્દન્ભીસમેનો ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ મારિષ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધર્મરાજશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

આગચ્છત પ્રહરત દ્રુતં વિપરિધાવત ।
પ્રવિષ્ટાવરિસેનાં હિ વીરૌ માધવપાણ્ડવૌ ॥

યથા સુખેન ગચ્છેતાં જયદ્રથવધં પ્રતિ ।
તથા પ્રકુરુત ક્ષિપ્રમિતિ સૈન્યાન્યચોદયન્ ॥

તયોરભાવે કુરવઃ કૃતાર્થાઃ સ્યુર્વયં જિતાઃ ॥

યત્ર યાતૌ મહાત્માનૌ તૂર્ણં પરપુરઞ્જયૌ । તે યૂયં સહિતા ભૂત્વા તૂર્ણમેવ બલાર્ણવમ્ ।
ક્ષોભયધ્વં મહાવેગાઃ પવનઃ સાગરં યથા ॥

ભીમસેનેન તે રાજન્પાઞ્ચાલ્યેન ચ નોદિતાઃ ।
આજઘ્નુઃ કૌરવાન્સઙ્ખ્યે ત્યક્ત્વાઽસૂનાત્મનઃ પ્રિયાન્ ॥

ઇચ્છન્તો નિધનં યુદ્ધે શસ્ત્રૈરુત્તમતેજસઃ ।
સ્વર્ગેપ્સવો મિત્રકાર્યે નાભ્યનન્દન્ત જીવિતમ્ ॥

તથૈવ તાવકા રાજન્પ્રાર્થયન્તો મહદ્યશઃ ।
આર્યાં યુદ્ધે મતિં કૃત્વા યુદ્ધાયૈવાવતસ્થિરે ॥

તસ્મિન્સુતુમુલે યુદ્ધે વર્તમાને ભયાવહે ।
જિત્વા સર્વાણિ સૈન્યાનિ પ્રાયાત્સાત્યકિરર્જુનં ॥

કવચાનાં પ્રભાસ્તત્ર સૂર્યરશ્મિવિરાજિતાઃ । દૃષ્ટીઃ સઙ્ખ્યે સૈનિકાનાં પ્રતિજઘ્નુઃ સમન્તતઃ ।
ધ્વજશસ્ત્રપ્રતિહતા લોકાન્સમવદીપયન્ ॥

ચણ્ડવાતોદ્ધતાન્મેઘાન્વિકિરન્રશ્મિમાનિવ ।
તથા તવ મહત્સૈન્યં તદ્વ્યરોચત તાપયન્ ॥

સમ્પ્રહૃષ્ટઃ સ સહસા તવ સૈન્યાર્ણવં પ્રતિ ।
લોલયન્સર્વતો ગત્વા સમુદ્રં મકરો યથા ॥

તત્ર રાજન્મહાનાસીત્સઙ્ગ્રામો ભીતિવર્ધનઃ ।
પાણ્ડવસ્ય મહાબાહો તાવકાનાં ચ દારુણઃ ॥

રુદ્રસ્યાક્રીડસઙ્કાશઃ સંહારઃ સર્વદેહિનામ્ ।
તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્પ્રાયાદ્યત્ર ધનઞ્ચયઃ ॥

તત્ર સ્મ કદનં ઘોરં વર્તતે પાણ્ડુપૂર્વજ ।
અર્જુનસ્ય મહાબાહોસ્તાવકાનાં ચ ધન્વિનામ્ ॥

મધ્યે ભારતસૈન્યસ્ય માધવસ્ય મહારણે ।
દ્રોણસ્યાપિ પરૈઃ સાર્ધં વ્યૂહદ્વારે સુદારુણમ્ ॥

એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ।
ક્રુદ્ધેઽર્જુને તથા દ્રોણે સાત્વતે ચ મહારથે ॥

તથા પ્રયતમાનાનાં પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
દુર્યોધનો મહારાજન્વ્યગાહત મહદ્બલમ્ ॥

સ સન્નિપાતસ્તુમુલસ્તેષાં તસ્ય ચ ભારત ।
અભવત્સર્વભૂતાનામભાવકરણો મહાન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તથા યાતેષુ સૈન્યેષુ તથા કૃચ્છ્રગતઃ સ્વયમ્ ।
કચ્ચિદ્દુર્યોધનઃ સૂત નાકાર્ષીત્પૃષ્ઠતો રણમ્ ॥

એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ સન્નિપાતો મહાહવે ।
વિશેષતો નરપતેર્વિષમઃ પ્રતિભાતિ મે ॥

સોઽત્યન્તસુખસંવૃદ્ધો લક્ષ્મ્યા લોકસ્ય ચેશ્વરઃ ।
એકો બહૂન્સમાસાદ્ય કચ્ચિન્નાસીત્પરાઙ્મુખઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રાજન્સઙ્ગ્રામમાશ્ચર્યં તવ પુત્રસ્ય ભારત ।
એકસ્ય બહુભિઃ સાર્ધં શૃણુષ્વ ગદતો મમ ॥

દુર્યોધનેન સમરે પૃતના પાણ્ડવી રણે ।
નલિની દ્વરિદેનેવ સમન્તાત્પ્રતિલોડિતા ॥

તતસ્તાં પ્રહતાં સેનાં દૃષ્ટ્વા પુત્રેણ તે નૃપ ।
ભીમસેનપુરોગાસ્તં પાઞ્ચાલાઃ સમુપાદ્રુવન્ ॥

સ ભીમસેનં દશભિઃ શરૈર્વિવ્યાધ પાણ્ડવમ્ ।
ત્રિભિસ્ત્રિભિર્યમૌ વીરૌ ધર્મરાજં ચ સપ્તભિઃ ॥

વિરાટદ્રુપદૌ ષદ્ભિઃ શતેન ચ શિખણ્ડિનમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ વિંશત્યા દ્રૌપદેયાંસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ॥

શતશશ્ચાપરાન્યોધાન્સદ્વિપાંશ્ચ રથાન્રણે ।
શરૈરવચકર્તોગ્રૈઃ ક્રુદ્ધોઽન્તક ઇવ પ્રજાઃ ॥

ન સન્દધદ્વિમુઞ્ચન્વા મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ ।
અદૃશ્યત રિપૂન્નિઘ્નઞ્છિક્ષયાઽસ્તબલેન ચ ॥

તસ્ય તાન્નિઘ્નતઃ શત્રૂન્હેમપૃષ્ઠં મહદ્ધનુઃ ।
અજસ્રં મણ્ડલીભૂતં દદૃશુઃ સમરે જનાઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ભલ્લાભ્યામચ્છિનદ્ધનુઃ ।
તવ પુત્રસ્ય કૌરવ્ય યતમાનસ્ય સંયુગે ॥

વિવ્યાધ ચૈનં દશભિઃ સમ્યગસ્તૈઃ શરોત્તમૈઃ ।
વર્મ ચાશુ સમાસાદ્ય તે ભિત્ત્વા ક્ષિતિમાવિશન્ ॥

તતઃ પ્રમુદિતાઃ પાર્થાઃ પરિવવ્રુર્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
યથા વૃત્રવધે દેવાઃ પુરા શક્રં મહર્ષયઃ ॥

તતોઽન્યદ્ધનુરાદાય તવ પુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
તિષ્ઠેતિષ્ઠેતિ રાજાનં બ્રુવન્પાણ્ડવમભ્યયાત્ ॥

તમાયાન્તમભિપ્રેક્ષ્ય તવ પુત્રં મહામૃધે ।
પ્રત્યુદ્યયુઃ સમુદિતાઃ પાઞ્ચાલા જયગૃદ્ધિનઃ ॥

તાન્દ્રોણઃ પ્રતિજગ્રાહ પરીપ્સન્યુધિ પાણ્ડવમ્ ।
ચણ્ડવાતોદ્ધુતાન્મેઘાન્ગિરિરમ્બુમુચો યથા ॥

તત્ર રાજન્મહાનાસીત્સઙ્ગ્રામો રોમહર્ષણઃ ।
પાણ્ડવાનાં મહાબાહો તાવકાનાં ચ સંયુગે ॥

રુદ્રસ્યાક્રીડસદૃશઃ સંહારઃ સર્વદેહિનામ્ ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીદ્યાતો યેન ધનઞ્જયઃ ।
અતીવ સર્વશબ્દેભ્યો રોમહર્ષકરઃ પ્રભો ॥

અર્જુનસ્ય મહાબાહો તાવકાનાં ચ ધન્વિનામ્ । મધ્યે ભારતસૈન્યસ્ય માધવસ્ય મહારણે ।
દ્રોણસ્યાપિ પરૈઃ સાર્ધં વ્યૂહદ્વારે મહારણે ॥

એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ।
ક્રુદ્ધેઽર્જુને તથા દ્રોણે સાત્વતે ચ મહારથે ॥