મહાભારત · અધ્યાય 7.122

દુઃશાસનરથં દૃષ્ટ્વા સમીપે પર્યવસ્થિતમ્ ।
ભારદ્વાજસ્તતો વાક્યં દુઃશાસનમથાબ્રવીત્ ॥

દુઃશાસન રથાઃ સર્વે કસ્માચ્ચૈતે પ્રવિદ્રુતાઃ ।
કચ્ચિત્ક્ષેમં તુ નૃપતેઃ કચ્ચિજ્જીવતિ સૈન્ધવઃ ॥

રાજપુત્રો ભવાનત્ર રાજભ્રાતા મહારથઃ ।
કિમર્થં દ્રવતે યુદ્ધે યૌવરાજ્યમવાપ્ય ચ ॥

દાસી જિતાઽસિ દ્યૂતે ત્વં યથા કામચરી ભવ ।
વાસસાં વાહિકા રાજ્ઞો ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય મે ભવ ॥

ન સન્તિ પતયઃ સર્વે તેઽદ્ય ષણ્ઢતિલૈઃ સમાઃ ।
દુઃશાસનૈવં કસ્માત્ત્વં પૂર્વમુક્ત્વા પલાયસે ॥

સ્વયં વૈરં મહત્કૃત્વા પાઞ્ચાલૈઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ।
એકં સાત્યકિમાસાદ્ય કથં ભીતોઽસિ સંયુગે ॥

ન જાનીષે પુરા ત્વં તુ ગૃહ્ણન્નક્ષાન્દુરોદરે ।
શરા હ્યેતે ભવિષ્યન્તિ દારુણાશીવિષોપમાઃ ॥

અપ્રિયાણાં હિ વચનં પાણ્ડવસ્ય વિશેષતઃ ।
દ્રૌપદ્યાશ્ચ પરિક્લેશસ્ત્વન્મૂલો હ્યભવત્પુરા ॥

ક્વ તે માનશ્ચ દર્પશ્ચ ક્વ તે વીર્યં ક્વ ગર્જિતમ્ ।
આશીવિષસમાન્પાર્થાન્કોપયિત્વા ક્વ યાસ્યસિ ॥

શોચ્યેયં ભારતી સેના રાજ્યં ચૈવ સુયોધનઃ ।
યસ્ય ત્વં કર્કશો ભ્રાતા પલાયનપરાયણઃ ॥

નનુ નામ ત્વયા વીર દાર્યમાણા ભયાર્દિતા ।
સ્વબાહુબલમાસ્થાય રક્ષિતવ્યા હ્યનીકિની ॥

સ ત્વમદ્ય રણં હિત્વા ભીતો હર્ષયસે પરાન્ । વિદ્રુતે ત્વયિ સૈન્યસ્ય નાયકે શત્રુમૂદન ।
કોઽન્યઃ સ્થાસ્યતિ સઙ્ગ્રામે ભીતો ભીતે વ્યપાશ્રયે ॥

એકેન સાત્વતેનાદ્ય યુધ્યમાનસ્ય તેન વૈ ।
પલાયને તવ મતિઃ સઙ્ગ્રામાદ્ધિ પ્રવર્તતે ॥

યદા ગાણ્ડીવધન્વાનં ભીમસેનં ચ કૌરવ ।
યમૌ ચ દ્રક્ષ્યસિ રણે તદા વૈ કિં કરિષ્યસિ ॥

યુધિ ફલ્ગુનબાણાનાં મૂર્યાગ્નિસમવર્ચસામ્ ।
ન તુલ્યાઃ સાત્યકિશરા યેભ્યો ભીતઃ પલાયસે ॥

ત્વરિતો વીર ગચ્છ ત્વં ગાન્ધાર્યુદરમાવિશ ।
પૃથિવ્યાં ધાવમાનસ્ય નાન્યત્પશ્યામિ જીવનમ્ ॥

યદિ તાવત્કૃતા બુદ્ધિઃ પલાયનપરાયણા ।
પૃથિવી ધર્મરાજાય શમેનૈવ પ્રદીયતામ્ ॥

યાવત્ફલ્ગુનનારાચા નિર્મુક્તોરગસન્નિભાઃ ।
નાવિશન્તિ શરીરં તે તાવત્સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

યાવત્તે પૃથિવીં પાર્થા હત્વા ભ્રાતૃશતં રણે ।
નાક્ષિપન્તિ મહાત્માનસ્તાવત્સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

યાવન્ન ક્રુધ્યતે રાજા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
કૃષ્ણશ્ચ સમરશ્લાઘી તાવત્સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

યાવદ્ભીમો મહાબાહુર્વિગાહ્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
સોદરાંસ્તે ન મૃદ્રાતિ તાવત્સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

પૂર્વમુક્તશ્ચ તે ભ્રાતા ભીષ્મેણાસૌ સુયોધનઃ ।
અજેયાઃ પાણ્ડવાઃ સઙ્ખ્યે સૌમ્ય સંશામ્ય તૈઃ સહ ॥

મયા શમવતા ચોક્તો રક્ષ શેષં સુયોધન ।
સંશામ્ય પાર્થૈસ્ત્વં રક્ષ વીર સર્વાન્મહીક્ષિતઃ ॥

ન ચ તત્કૃતવાન્મન્દસ્તવ ભ્રાતાં સુયોધનઃ ।
સ યુદ્ધે ધૃતિમાસ્થાય યત્તો યુધ્યસ્વ પાણ્ડવૈઃ ॥

તવાપિ શોણિતં ભીમઃ પાસ્યતીતિ મયા શ્રુતમ્ ।
તચ્ચાપ્યવિતથં તસ્ય તત્તથૈવ ભવિષ્યતિ ॥

કિં ભીમસ્ય ન જાનાસિ વિક્રમં ત્વં સુબાલિશ ।
યત્ત્વયા વૈરમારબ્ધં સંયુગે પ્રપલાયિના ॥

ગચ્છ તૂર્ણં રથેનૈવ યત્ર તિષ્ઠતિ સાત્યકિઃ ।
ત્વયા હીનં બલં હ્યેતદ્વિદ્રવિષ્યતિ ભારત ॥
આત્માર્થં યોધય રણે સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તવ સુતો નાબ્રવીત્કિઞ્ચિદપ્યસૌ ।
શ્રુતં ચાશ્રુતવત્કૃત્વા પ્રાયાદ્યેન સ સાત્યકિઃ ॥

સૈન્યેન મહતા યુક્તો મ્લેચ્છાનામનિવર્તિનામ્ ।
આસાદ્ય ચ રણે યત્તો યુયુધાનમયોધયત્ ॥

દ્રોણોઽપિ રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડવાંસ્તથા ।
અભ્યદ્રવત સઙ્ક્રુદ્ધૌ જવમાસ્થાય મધ્યમમ્ ॥

પ્રવિશ્ય ચ રણે દ્રોણઃ પાણ્ડવાનાં વરૂથિનીમ્ ।
દ્રાવયામાસ યોધાન્વૈ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તતો દ્રોણો મહારાજ નામ વિશ્રાવ્ય સંયુગે ।
પાણ્ડુપાઞ્ચાલમત્સ્યાનાં પ્રચક્રે કદનં મહત્ ॥

તં જયન્તમનીકાનિ ભારદ્વાજં તતસ્તતઃ ।
પાઞ્ચાલપુત્રો દ્યુતિમાન્વીરકેતુઃ સમભ્યયાત્ ॥

સ દ્રોણં પઞ્ચભિર્વિદ્વ્વા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
ધ્વજમેકેન વિવ્યાધ સારથિં ચાસ્ય સપ્તભિઃ ॥

તત્રાદ્ભુતં મહારાજ દૃષ્ટ્વાનસ્મિ સંયુગે ।
યદ્દ્રોણો રભસં યુદ્ધે પાઞ્ચાલ્યં નાત્યવર્તત ॥

સન્નિરુદ્ધં રમે દ્રોણં પાઞ્ચલા વીક્ષ્ય મારિષ ।
આવવ્રુઃ સર્વતો રાજન્ધર્મપુત્રજયૈષિણઃ ॥

તે શરૈરગ્નિસન્કાશૈસ્તોમરૈશ્ચ મહાધનૈઃ ।
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈ રાજન્દ્રોણમેકમવાકિરન્ ॥

નિવાર્ય તાન્બાણગણાન્દ્રોણો રાજન્સમન્તતઃ ।
મહાજલધરાન્વ્યોમ્નિ માતરિશ્વેવ ચાબભૌ ॥

તતઃ શરં મહાઘોરં મૂર્યપાવકસન્નિભમ્ ।
સન્દધે પરવીરઘ્નો વીરકેતો રથં પ્રતિ ॥

સ ભિત્ત્વા તુ શરો રાજન્પાઞ્ચાલકુલનન્દનમ્ ।
અભ્યગાદ્ધરણીં તૂર્ણં લોહિતાર્દ્રો જ્વલન્નિવ ॥

તતોઽપતદ્રથાત્તૂર્ણં પાઞ્ચાલકુલનન્દનઃ ।
પર્વતાગ્રાદિવ મહાંશ્ચમ્પકો વાયુપીડિતઃ ॥

તસ્મિન્હતે મહેષ્વાસે રાજપુત્રે મહાબલે ।
પાઞ્ચાલાસ્ત્વરિતા દ્રોણં સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

ચિત્રકેતુઃ સુધન્વા ચ ચિત્રવર્મા ચ ભારત ।
તથા ચિત્રરથશ્ચૈવ ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતાઃ ॥

અભ્યદ્રવન્ત સહિતા ભારદ્વાજં યુયુત્સવઃ ।
મુઞ્ચન્તઃ શરવર્ષાણિ તપાન્તે જલદા ઇવ ॥
અદૃશ્યં સમરે ચક્રુર્ભારદ્વાજં સુધન્વિનઃ ॥

સ વધ્યમાનો બહુધા રાજપુત્રૈર્મહારથૈઃ ।
ક્રોધમાહારયત્તેષામભાવાય દ્વિજર્ષભઃ ॥

તતઃ શરમયં જાલં દ્રોણસ્તેષામવાસૃજત્ । તે હન્યમાના દ્રોણસ્ય શરૈરાકર્ણચોદિતૈઃ ।
કર્તવ્યં નાભ્યજાનન્વૈ કુમારા રાજસત્તમ ॥

તાન્વિમૂઢાન્રણે દ્રોણઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ।
વ્યશ્વસૂતરથાંશ્ચક્રે કુમારાન્કુપિતો રણે ॥

અથાપરૈઃ સુનિશિતૈર્ભલ્લૈસ્તેષાં મહાયશાઃ ।
પુષ્પાણીવ વિવાન્વાયુઃ સોત્તમાઙ્ગાન્યપાતયત્ ॥

તે રથેભ્યો હતાઃ પેતુઃ ક્ષિતૌ રાજન્સુવર્ચસઃ ।
દેવાસુરે પુરા યુદ્ધે યથા દૈતેયદાનવાઃ ॥

તાન્નિહત્ય રણે રાજન્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
કાર્મુકં ભ્રામયામાસ હેમપૃષ્ઠં દુરાસદમ્ ॥

તદસ્ય ભ્રાજતે રાજન્મેઘમધ્યે તડિદ્યથા ॥

પાઞ્ચાલાન્નિહતાન્દૃષ્ટ્વા દેવકલ્પાન્મહારથાન્ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ભૃશોદ્વિગ્નો નેત્રાભ્યાં પાતયઞ્જલમ્ ।
અભ્યવર્તત સઙ્ગારમે ક્રુદ્ધો દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

તતો હાહેતિ સહસા નાદઃ સમભવન્નૃપ ।
પાઞ્ચાલ્યેન રણે દૃષ્ટ્વા દ્રોણમાવારિતં શરૈઃ ॥

સે ચ્છાદ્યમાનો બહુધા પાર્ષતેન મહાત્મના ।
ન વિવ્યથે તતો દ્રોણઃ સ્મયન્નેવાન્વયુધ્યત ॥

તતો દ્રોણં મહારાજ પાઞ્ચાલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો નવત્યા નતપર્વણામ્ ॥

સ ગાઢવિદ્ધો બલિના ભારદ્વાજો મહાયશાઃ ।
નિષસાદ રથોપસ્થે કશ્મલં ચ જગામ હ ॥

તં વૈ તથાગતં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પરાક્રમી ।
ચાપમુત્સૃજ્ય શીઘ્રં તુ અસિં જગ્રાહ વીર્યવાન્ ॥

અવપ્લુત્ય રથાચ્ચાપિ ત્વરિતઃ સ મહારથઃ । આરુરોહ રથં તૂર્ણં ભારદ્વાજસ્ય મારિષ ।
હર્તુમિચ્છઞ્શિરઃ કાયાત્ક્રોધસંરક્રલોચનઃ ॥

પ્રત્યાશ્વસ્તસ્તતો દ્રોણો ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્ ।
આસન્નમાગતં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નં જિઘાંસયા ॥

શરૈર્વૈતસ્તિકૈ રાજન્વિવ્યાધાસન્નવેધિભિઃ ।
યોધયામાસ સમરે ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહારથમ્ ॥

તે હિ વૈતસ્તિકા નામ શરા આમન્નયોધિનઃ ।
દ્રોણસ્ય વિહિતા રાજન્યૈર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નમાક્ષિણોત્ ॥

સ વધ્યમાનો બહુભિઃ સાયકૈસ્તૈર્મહાબલઃ ।
અવપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણં ભગ્નવેગઃ પરાક્રમી ॥

આરુહ્ય સ્વરથં વીરઃ પ્રગૃહ્ય ચ મહદ્ધનુઃ ।
વિવ્યાધ સમરે દ્રોણં ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ ॥

દ્રોણશ્ચાપિ મહારાજ શરૈર્વિવ્યાધ પાર્ષતમ્ ॥

તદદ્ભુતમભૂદ્યુદ્ધં દ્રોણપાઞ્ચાલયોસ્તદા ।
ત્રૈલોક્યકાઙ્ક્ષિણોરાસીચ્છક્રપ્રહ્લાદયોરિવ ॥

મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ યમકાનીતરાણિ ચ ।
ચરન્તૌ યુદ્ધમાર્ગજ્ઞૌ તતક્ષતુરથેષુભિઃ ॥

મોહયન્તૌ મનાંસ્યાજૌ યોધાનાં દ્રોણપાર્ષતૌ । સૃજન્તૌ શરવર્ષાણિ વર્ષાસ્વિવ બલાહકૌ ।
છાદયન્તૌ મહાત્માનૌ શરૈર્વ્યોમ દિશો મહીમ્ ॥

તદદ્ભુતં તયોર્યુદ્ધં ભૂતસઙ્ઘા હ્યપૂજયન્ ।
ક્ષત્રિયાશ્ચ મહારાજ યે ચાન્યે તવ સૈનિકાઃ ॥

અવશ્યં સમરે દ્રોણો દૃષ્ટદ્યુમ્નેન સઙ્ગતઃ ।
વશમેષ્યતિ નો રાજન્પાઞ્ચાલા ઇતિ ચુક્રુશુઃ ॥

દ્રોણસ્તુ ત્વરિતો યુદ્ધે ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય સારથેઃ ।
શિરઃ પ્રચ્યાવયામાસ ફલં પક્વં તરોરિવ ॥

તતસ્તુ પ્રદ્રુતા વાહા રાજંસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તેષુ પ્રદ્રવમાણેષુ પાઞ્ચાલાન્સૃઞ્જયાંસ્તથા ।
અયોધયદ્રણે દ્રોણસ્તત્રતત્ર પરાક્રમી ॥

વિજિત્ય પાણ્ડુપાઞ્ચાલાન્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ । સ્વં વ્યૂહં પુનરાસ્થાય સ્થિતોઽભવદરિન્દમઃ ।
ન ચૈનં પાણ઼્ડવા યુદ્ધે જેતુમુત્સેહિરે પ્રભો ॥