મહાભારત · અધ્યાય 7.121

સમ્પ્રદ્ય મહત્સૈન્યં યાન્તં શૈનેયમર્જુનમ્ ।
નિર્હીકા મમ તે પુત્રાઃ કિમકુર્વત સઞ્જય ॥

કથં વૈષાં તદા યુદ્ધે ધૃતિરાસીન્મુમૂર્ષતામ્ ।
શૈનેયચરિતં દૃષ્ટ્વા યાદૃશં સવ્યસાચિનઃ ॥

કિં નુ વક્ષ્યન્તિ તે ક્ષાત્રં સૈન્યમધ્યે પરાજિતાઃ ।
કથં નુ સાત્યકિર્યુદ્ધે વ્યતિક્રાન્તો મહાયશાઃ ॥

કથં ચ મમ પુત્રાણાં જીવતાં તત્ર સઞ્જય ।
શૈનેયોઽભિયયૌ યુદ્ધે તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

અત્યદ્ભુતમિદં તાત ત્વત્સકાશાચ્છૃણોમ્યહમ્ ।
એકસ્ય બહુભિઃ સાર્ધં શત્રુભિસ્તૈર્મહારથૈઃ ॥

વિપરીતમહં મન્યે મન્દભાગ્યં સુતં પ્રતિ ।
યત્રાવધ્યન્ત સમરે સાત્વતેન મહારથાઃ ॥

એકસ્ય હિ ન પર્યાપ્તં યત્સૈન્યં તસ્ય સઞ્જય ।
ક્રુદ્ધસ્ય યુયુધાનસ્ય સર્વે તિષ્ઠન્તુ પાણ઼્ડવાઃ ॥

નિર્જિત્ય સમરે દ્રોણં કૃતિનં ચિત્રયોધિનમ્ ।
યથા પશુગણાન્સિંહસ્તદ્વદ્ધન્તા સુતાન્મમ ॥

કૃતવર્માદિભિઃ શૂરૈર્યત્તૈર્બહુભિરાહવે ।
યુયુધાનો ન શકિતો હન્તું યત્પુરુષર્ષભઃ ॥

નૈતદીદૃશકં યુદ્ધં કૃતવાંસ્તત્ર ફલ્ગુનઃ ।
યાદૃશં કૃતવાન્યુદ્ધં શિનેર્નપ્તા મહાયશાઃ ॥
સ્̤અઞ્જય ઉવાચ ।

તવ દુર્મન્ત્રિતે રાજન્દુર્યોધનકૃતેન ચ ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યત્તે વક્ષ્યામિ ભારત ॥

તે પુનઃ સન્ન્યવર્તન્ત કૃત્વા સંશપથાન્મિથઃ ।
પરાં યુદ્ધે મતિં ક્રૂરાં તવ પુત્રસ્ય શાસનાત્ ॥

ત્રીણિ સાદિસહસ્રાણિ દુર્યોધનપુરોગમાઃ ।
શકકામ્ભોજબાલહ્લીકા યવનાઃ પારદાસ્તથા ॥

કુલિન્દાસ્તઙ્કણામ્બષ્ઠાઃ પૈશાચાશ્ચ સબર્બરાઃ । પાર્વતીયાશ્ચ રાજેન્દ્ર ક્રુદ્ધાઃ પાષાણપાણયઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત શૈનેયં શલભાઃ પાવકં યથા ॥

યુક્તાશ્ચ પાર્વતીયાનાં રથાઃ પાષાણયોધિનામ્ ।
શૂરાઃ પઞ્ચશતં રાજઞ્શૈનેયં સમુપાદ્રવન્ ॥

તતો રથસહસ્રેણ મહારથશતેન ચ ।
દ્વિરદાનાં સહસ્રેણ દ્વિસાહસ્રૈશ્ચ વાજિભિઃ ॥

શરવર્ષાણિ મુઞ્ચન્તો વિવિધાનિ મહારથાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત શૈનેયમસઙ્ખ્યેયાશ્ચ પત્તયઃ ॥

તાંશ્ચ સઞ્ચોદયન્સર્વાન્ઘ્નતૈનમિતિ ભારત ।
દુઃશાસનો મહારાજ સાત્યકિં પર્યવારયત્ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ શૈનેયચરિતં મહત્ ।
યદેકો બહુભિઃ સાર્ધમસમ્ભ્રાન્તમયુધ્યત ॥

અવધીચ્ચ રથાનીકં દ્વિરદાનાં ચ તદ્બલમ્ ।
સાદિનશ્ચૈવ તાન્સર્વાન્દસ્યૂનપિ ચ સર્વશઃ ॥

તત્ર ચક્રૈર્વિમથિતૈર્ભગ્નૈશ્ચ પરમાયુધૈઃ ।
અક્ષૈશ્ચ બહુધા ભગ્નૈરીષાદણ્ડકબન્ધુરૈઃ ॥

કુઞ્જરૈર્મથિતૈશ્ચાપિ ધ્વજૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ ।
વર્મભિશ્ચ તથાઽનીકૈર્વ્યવકીર્ણા વસુન્ધરા ॥

સ્રગ્ભિરાભરણૈર્વસ્ત્રૈરનુકર્ષૈશ્ચ મારિષ ।
સઞ્છન્ના વસુધા તત્ર દ્યૌર્ગ્રહૈરિવ ભારત ॥

ગિરિરૂપધરૈશ્ચાપિ પતિતૈશ્ચ મહાગજૈઃ ।
મ્લેચ્છસ્થિતૈર્મહારાજ ભિન્નાઞ્જનચયોપમૈઃ ॥

મૃગૈર્મન્દ્રૈશ્ચ ભદ્રૈશ્ચ મૃગમન્દ્રૈસ્તથાઽપરૈઃ ।
ભદ્રૈર્મન્દ્રમૃગૈશ્ચૈવ મૃગભદ્રૈસ્તથૈવ ચ ॥

ભદ્રમન્દ્રૈશ્ચૈવ તથા તથા ભદ્રમૃગૈરપિ ।
તત્રતત્ર ધરા કીર્ણા શયાનૈઃ પર્વતોપમૈઃ ॥

અઞ્જનસ્ય કુલે જાતા વામનસ્ય ચ ભારત ।
સુપ્રતીકકુલે જાતા મહાપદ્મકુલે તથા ॥

ઐરાવતકુલે ચૈવ તથાઽન્યેષુ કુલેષુ ચ ।
જાતા દન્તિવરા રાજઞ્શેરતે બહવો હતાઃ ॥

વનાયુજાન્પાર્વતીયાન્કામ્ભોજાન્બાહ્લિકાનપિ ।
તથા હયવરાન્રાજન્નિજઘ્ને તત્ર સાત્યકિઃ ॥

નાનાદેશસમુત્થાંશ્ચ નાનાજાતીંશ્ચ દન્તિનઃ ।
નિજઘ્ને તત્ર શૈનેયઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તેષુ પ્રકાલ્યમાનેષુ દસ્યૂન્દુઃશાસનોઽબ્રવીત્ ।
નિવર્તધ્વમધર્મજ્ઞા યુધ્યધ્વં કિં સૃતેન વઃ ॥

તાંશ્ચાતિભગ્નાસન્સમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રો દુઃશાસનસ્તવ ।
પાષાણયોધિનઃ શૂરાન્પાર્વતીયાનચોદયત્ ॥

અશ્મયુદ્ધેષુ કુશલા નૈતઞ્જાનાપિ સાત્યકિઃ ।
અશ્મયુદ્ધમજાનન્તં હતૈનં યુદ્ધકામુકમ્ ॥

તથૈવ કુરવઃ સર્વે નાશ્મયુદ્ધવિશારદાઃ ।
અભિદ્રવત માભૈષ્ટ ન વઃ પ્રાપ્સ્યતિ સાત્યકિઃ ॥

તે પાર્વતીયા રાજાનઃ સર્વે પાષાણયોધિનઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત શૈનેયં રાજાનમિવ મન્ત્રિણઃ ॥

તતો ગજશિરઃપ્રખ્યૈરુપલૈઃ શૈલવાસિનઃ ।
ઉદ્યતૈર્યુયુધાનસ્ય પુરતસ્તસ્થુરાહવે ॥

ક્ષેરણીયૈસ્તથાપ્યન્યે સાત્વતસ્ય વધૈષિણઃ ।
ચોદિતાસ્તવ પુત્રેણ સર્વતો રુરુધુર્દિશઃ ॥

તેષામાપતતામેવ શિલાયુદ્ધં ચિકીર્ષતામ્ ।
સાત્યકિઃ પ્રતિસન્ધાય નિશિતાન્પ્રાહિણોચ્છરાન્ ॥

તામશ્મવૃષ્ટિં તુમુલાં પાર્વતીયૈઃ સમીરિતામ્ ।
ચિચ્છેદોરગસન્કાશૈર્નારાચૈઃ શિનિપુઙ્ગવઃ ॥

તૈરશ્મચૂર્ણૈર્દીપ્યદ્ભિઃ ખદ્યોતાનામિવ વ્રજૈઃ ।
પ્રાયઃ સૈન્યાન્યહન્યન્ત હાહાભૂતાનિ મારિષ ॥

તતઃ પઞ્ચશતં શૂરાઃ સમુદ્યતમહાશિલાઃ ।
નિકૃત્તબાહવો રાજન્નિપેતુર્ધરણીતલે ॥

સાત્વતસ્ય ચ ભલ્લેન નિષ્પિષ્ટૈસ્તૈસ્તથાઽદ્રિભિઃ ।
ન્યપતન્નિહતા મ્લેચ્છાસ્તત્રતત્ર ગતાસવઃ ॥

તે હન્યમાનાઃ સમરે સાત્વતેન મહાત્મના ।
અશ્મવૃષ્ટિં મહાઘોરાં પાતયન્તિ સ્મ સાત્વતે ॥

પાષાણયોધિનઃ શૂરાન્યતમાનાનવસ્થિતાન્ ।
ન્યવધીદ્બહુસાહસ્રાંસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તતઃ પુનર્બસ્તમુખૈરશ્મવૃષ્ટીઃ સમન્તતઃ ।
અધોબસ્તૈઃ સ્થૂલબસ્તૈર્દરદૈઃ ખસતઙ્કણૈઃ ॥

લમ્બકૈશ્ચ કુણિન્દૈશ્ચ ક્ષિપ્તાઃ ક્ષિપ્તાશ્ચ સાત્યકિઃ ।
નારાચૈઃ પ્રતિચિચ્છેદ પ્રતિપત્તિવિશારદઃ ॥

અદ્રીણાં ભિદ્યમાનાનામન્તરિક્ષે શિતૈઃ શરૈઃ ।
શબ્દેન પ્રાદ્રવન્સઙ્ખ્યે રથાશ્વગજપત્તયઃ ॥

અશ્મચૂર્ણૈરવાકીર્ણા મનુષ્યગજવાજિનઃ ।
નાશક્નુવન્નવસ્થાતું ભ્રમરૈરિવ દંશિતાઃ ॥

હતશિષ્ટાઃ સરુધિરા ભિન્નમસ્તકપિણ઼્ડિકાઃ । વિભિન્નશિરસો રાજન્દન્તૈશ્છિન્નૈશ્ચ દન્તિનઃ ।
નિર્ધૂતૈશ્ચ કરૈર્નાગા વ્યઙ્ગાશ્ચ શતશઃ કૃતાઃ ॥

હત્વા પઞ્ચશતં યોધાંસ્તત્ક્ષણેનૈવ મારિષ ।
વ્યચરત્પૃતનામધ્યે શૈનેયઃ કૃતહસ્તવત્ ॥

કુઞ્જરાઃ સન્ન્યવર્તન્ત યુયુધાનેન મોહિતાઃ ॥

અશ્મનાં ભિદ્યમાનાનાં સાયકૈઃ શ્રૂયતે ધ્વનિઃ ।
પદ્મપત્રેષુધારાણાં પતન્તીનામિવ ધ્વનિઃ ॥

તતઃ શબ્દઃ સમભવત્તવ સૈન્યસ્ય મારિષ ।
માધવેનાર્દ્યમાનસ્ય સાગરસ્યેવ પર્વણિ ॥

તં શબ્દં તુમુલં શ્રુત્વા દ્રોણો યન્તારમબ્રવીત્ ।
એષ સૂત રણે ક્રુદ્ધઃ સાત્વતાનાં મહારથઃ ॥

દારયન્બહુધા સૈન્યં રણે ચરતિ કાલવત્ ।
યત્રૈષ શબ્દસ્તુમુલસ્તત્ર સૂત રથં નય ॥

પાષાણયોધિભિર્નૂનં યુયુધાનઃ સમાગતઃ ।
તથાહિ રથિનઃ સર્વે હિયન્તે વિદ્રુતૈર્હયૈઃ ॥

વિશસ્ત્રકવચા રુગ્ણાસ્તત્રતત્ર પતન્તિ ચ ।
ન શક્નુવન્તિ યન્તારઃ સંયન્તું તુમુલે હયાન્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા ભારદ્વાજસ્ય સારથિઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો દ્રોણં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ॥

સૈન્યં દ્રવતિ ચાયુષ્મન્કૌરવેયં સમન્તતઃ ।
પશ્ય યોધાન્રણે ભગ્નાન્ધાવતો વૈ તતસ્તતઃ ॥

ઇમે ચ સંહતાઃ શૂરાઃ પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ।
ત્વામેવ હિ જિઘાંસન્ત આદ્રવન્તિ સમન્તતઃ ॥

અત્ર કાર્યં સમાધત્સ્વ પ્રાપ્તકાલમરિન્દમ ।
સ્વાને વા ગમને વાપિ દૂરં યાતશ્ચ સાત્યકિઃ ॥
સઞ્ચય ઉવાચ ।

તથૈવં વદતસ્તસ્ય ભારદ્વાજસ્ય સારથેઃ ।
પ્રત્યદૃશ્યત શૈનેયો નિઘ્નન્બહુવિધાન્રથાન્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે યુયુધાનેન તાવકાઃ ।
યુયુધાનરથં ત્યક્ત્વા દ્રોણાનીકાય દુદ્રુવુઃ ॥

યૈસ્તુ દુઃશાસનઃ સાર્ધં રથૈઃ પૂર્વં ન્યવર્તત ।
તે ભીતાસ્ત્વભ્યધાવન્ત સર્વે દ્રોણરથં પ્રતિ ॥