મહાભારત · અધ્યાય 7.109

કિરન્તં શરવર્ષાણિ રોષાદ્દોણં મહાહવે ।
વિત્રાસયન્તં તાં સેનાં કૌન્તેયાનાં મહીપતે ॥

દૃષ્ટ્વા તતો મહેષ્વાસો નિઘ્નન્તં ચ રથાન્ભૃશમ્ ।
ઘટોત્કચો મહાબાહૂ રણાયાભિજગામ હ ॥

પિશાચવદનૈર્યુક્તં રથં કાઞ્ચનભૂષિતમ્ ।
સમાસ્થાય મહારાજ નાનાપ્રહરણૈર્યુતઃ ॥

દંશિતસ્તપનીયેન કવચેન સુવર્ચસા ।
ભૂષણૈરાચિતાઙ્ગશ્ચ નદન્નિવ ચ તોયદઃ ॥

હૈડિમ્બેયઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધો દ્રોણમભ્યદ્રવદ્બલી ।
તમભ્યધાવદાયાન્તં ક્રદ્ધરૂપલમ્બુસઃ ॥

ઋક્ષચર્મપરિક્ષિપ્તં રથમાસ્થાય દંશિતઃ ।
રક્તોષ્ઠઃ સધનુષ્પાણિઃ પ્રાંશુઃ કલ્પ ઇવ સ્થિતઃ ॥

ક્ષિપઞ્છતઘ્નીર્વિપુલા મુસલોપમતોમરાન્ ।
મુસણ્ઠીર્બહુલાશ્ચૈવ ત્રિશૂલાનપિ પટ્ટસાન્ ॥

કર્પરાઞ્છતધારાંશ્ચ પિનાકાન્વિવિધાંસ્તથા ।
ચક્રાણિ ચ ક્ષુરપ્રાણિ ક્ષેપણીશ્ચ કટઙ્કટાન્ ॥

નારાયાન્વિવિધાનસ્યન્સકઙ્કોલૂકવાયસાન્ ।
ચિક્ષેપ ધનુરાદાય નિનદન્ભૈરવાન્રવાન્ ॥

તં રૌદ્રં ક્રૂરમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા કાલમિવાગતમ્ ।
પ્રાદ્રવદ્ભયસંવિગ્ના રાજન્પાણ્ડવવાહિની ॥

સાત્યકિસ્તુ રથવ્યાઘ્રો દૃષ્ટ્વા તં રાક્ષસં યુધિ ।
અભ્યયાદમરપ્રખ્યો ભ્રામયિત્વા મહદ્ધનુઃ ॥

અભ્યદ્રવચ્ચ તદ્રક્ષસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
અલમ્બુસં રાક્ષસેન્દરં સોઽસ્ત્રવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

તતઃ પાણ્ડવસૈન્યાનિ વિદ્રુતાન્યથ ભારત ।
નિરીક્ષ્યાભ્યદ્રવત્તૂર્ણં ત્વરમાણો ઘટોત્કચઃ ॥

ચિક્ષેપ ચ ગદાશક્તીસ્તોમરાનથ પટ્ટસાન્ ।
હેમચિત્રત્સરૂનુગ્રાન્ખઙ્ગાનાકાશસપ્રભાન્ ॥

અન્યોન્યમરાદાલોક્ય રાક્ષસૌ તૌ મહાબલૌ ।
ભૈરવં નદતુર્નાદાન્સતોયાવિવ તોયદૌ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરં રાક્ષસસિંહયોઃ ।
યાદૃગેવ પુરા વૃત્તં રામરાવણયોર્મૃધે ॥

સ શક્તીશ્ચ પિનાકાંશ્ચ વજ્રાન્ખઙ્ગાન્પરશ્વથાન્ ।
અન્યોન્યમભિસઙ્ક્રુદ્ધૌ તદા વ્યસૃજતામુભૌ ॥

આકૃષ્યમાણે ધનુષિ તયોર્બાહુબલેન ચ ।
યન્ત્રેણેવ તદા રાજન્ભૃશં નાદાન્પ્રચક્રતુઃ ॥

અલમ્બુસસ્તતશ્ચક્રં કૃતાન્તજ્વલનપ્રભમ્ ।
ઘટોત્કચાય ચિક્ષેપ યત્નમાસ્થાય વીર્યવાન્ ॥

તદ્ભૈમસેનિઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય ચક્રં વેગવદન્તરે ।
ગદયા તાડયામાસ તદ્દીર્ણં શતધાઽભવત્ ॥

તતોઽગ્નિચૂર્ણૈઃ સહસા ચક્રઘાતવિનિઃસૃતૈઃ ।
દંશકૈરિવ સા સેના પતદ્ભિર્ભૃશસન્કુલા ॥

તતઃ પ્રતિહતે ચક્રે સ વીરો રોષસન્કુલઃ ।
પ્રાહિણોત્તરસા શૂલં શક્તીર્દશશતં તદા । ॥

જ્વલન્તીશ્ચ કિરન્તીશ્ચ જ્વાલામાલાઃ સમન્તતઃ ।
યુગાન્તોલ્કાનિભાસ્તીક્ષ્ણા હેમદણ્ડા મહાસ્વનાઃ ॥

તાશ્ચાપતન્તીઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય રાક્ષસસ્ય ઘટોત્કચઃ ।
અર્ધચન્દ્રૈઃ પ્રચિચ્છેદ નારાચૈઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

તતો રોષપરીતાઙ્ગઃ પ્રમુમોચ સ રાક્ષસઃ ।
શરવર્ષં મહાઘોરં ઘટોત્કચરથં પ્રતિ ॥

તયોઃ પ્રતિભયં યુદ્ધમાસીદ્રાક્ષસસિંહયોઃ ।
કુર્વતોર્વિવિધા માયાઃ શક્રશમ્બરયોરિવ ॥

અલમ્બુસો ભૃશં ક્રુદ્ધો ઘટોત્કચમતાડયત્ ॥

તયોર્યુદ્ધં સમભવદ્રક્ષોગ્રામણિમુખ્યયોઃ ।
યાદૃગેવ પુરા વૃત્તં રામરાવણયોઃ પ્રભો ॥

ઘટોત્કચસ્તુ વિંશત્યા નારાચાનાં સ્તનાન્તરે ।
અલમ્બુસમથો વિદ્ધા સિંહવદ્વ્યનદન્મુહુઃ ॥

તથૈવાલમ્બુસો રાજન્હૈડિમ્બિં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
વિદ્વ્વા વિદ્વૃઽનદદ્વૃષ્ટઃ પૂરયન્ખં સમન્તતઃ ॥

તથા તૌ ભૃશસઙ્ક્રુદ્ધૌ રાક્ષસેન્દ્રૌ મહાબલૌ ।
નિર્વિશેષમયુધ્યેતાં માયાભિરિતરેતરમ્ ॥

માયાશતસૃજૌ નિત્યં મોહયન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
માયાયુદ્ધેષુ કુશલૌ માયાયુદ્ધમયુધ્યતામ્ ॥

યાંયાં ઘટોત્કચો યુદ્ધે માયાં દર્શયતે નૃપ ।
તાં તામલમ્બુસો રાજન્માયયૈવ નિજઘ્નિવાન્ ॥

તં તથા યુધ્યમાનં તુ માયાયુદ્ધવિશારદમ્ ।
અલમ્બુસં રાક્ષસેન્દ્રં દૃષ્ટ્વાઽક્રુધ્યન્ત પાણ્ડવાઃ ॥

ત એનં ભૃશસંવિગ્નાઃ સર્વતઃ પ્રવરા રથૈઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સઙ્કુદ્ધા ભીમસેનાદયો નૃપ ॥

ત એનં કોષ્ઠકીકૃત્ય રથવંશેન મારિષ ।
સર્વતો વ્યકિરન્બાણૈરુલ્કાભિરિવ કુઞ્જરમ્ ॥

સ તેષામસ્ત્રવેગં તં પ્રતિહત્યાસ્ત્રમાયયા ।
તસ્માદ્રથવ્રજાન્મુક્તો વનદાહાદિવ દ્વિપઃ ॥

સ વિષ્ફાર્ય અનુર્ધોરમિન્દ્રાશનિસમસ્વનમ્ ।
મારુતિં પઞ્ચવિંશત્યા ભૈમસેનિં ચ પઞ્ચભિઃ ॥

યુધિષ્ઠિરં ત્રિભિર્વિદ્ધા સહદેવં ચ સપ્તભિઃ । નકુલં ચ ત્રિસપ્તત્યા દ્રોપદેયાંશ્ચ મારિષ ।
પઞ્ચભિઃપઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા ઘોરં નાદં નનાદ હ ॥

તં ભીમસેનો નવભિઃ સહદેવસ્તુ પઞ્ચભિઃ । યુધિષ્ઠિરઃ શતેનૈવ રાક્ષસં પ્રત્યવિધ્યત ।
નકુલસ્તુ ચતુઃષષ્ટ્યા દ્રૌપદેયાસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ॥

હૈડિમ્બો રાક્ષસં વિદ્ધ્વા યુદ્ધે પઞ્ચાશતા શરૈઃ ।
પુનર્વિવ્યાધ સપ્તત્યા નનાદ ચ મહાબલઃ ॥

તસ્ય નાદેન મહતા કમ્પિતેયં વસુન્ધરા ।
સપર્વતવના રાજન્સપાદપજલાશયા ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસૈઃ સર્વતસ્તૈર્મહારથૈઃ ।
પ્રતિવિવ્યાધ તાન્સર્વાન્પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિઃ શરૈઃ ॥

તં ક્રુદ્ધં રાક્ષસં યુદ્ધે પ્રતિક્રુદ્ધસ્તુ રાક્ષસઃ ।
હૈડિમ્બો ભરતશ્રેષ્ઠ શરૈર્વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો બલવતા રાક્ષસેન્દ્રો મહાબલઃ ।
વ્યસૃજત્સાયકાંસ્તૂર્ણં રુક્મપુઙ્ખાઞ્શિલાશિતાન્ ॥

તે શṟઆ નતપર્વાણો ભૈમસેનિવિનિર્ભિદઃ ।
રુષિતાઃ પન્નગા યદ્વદ્યોધમુખ્યાનુપાગમન્ ॥

તતસ્તે પાણ્ડવા રાજન્સમન્તાન્નિશિતાઞ્શરાન્ ।
પ્રેષયામાસુરુદ્વિગ્ના હૈડિમ્બશ્ચ ઘટોત્કચઃ ॥

સ વિધ્યમાનઃ સમરે પાણ્ડવૈર્જિતકાશિભિઃ ।
*નાભ્યપદ્યત કર્તવ્યમાર્શ્યશૃઙ્ગિર્મહાબલઃ ॥

ઘટોત્કચં મહારાજ શરવર્ષૈરવાકિરત્ ।
દગ્ધાદ્રિકૂટસદૃશં તમઞ્જનચયોપરમમ્ ॥

ઘટોત્કચોઽપ્યસમ્ભ્રાન્તઃ શરવર્ષં મહત્તરમ્ ।
અલમ્બુસવધપ્રેપ્સુર્મુમોચાગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

અલમ્બુસવધાચ્ચોગ્રાદ્ધટોત્કચવધાદપિ ।
શરાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ સ્મ દ્વિરેફા ઇવ શાખિનઃ ॥

અભ્રચ્છાયેવ રચિતા બાણૈસ્તત્ર નરેશ્વર ।
ન સ્મ વિજ્ઞાયતે કિઞ્ચિદન્ધકારે કૃતે શરૈઃ ॥

તત આકર્ણમુક્તેન ભલ્લેન ચ ઘટોત્કચઃ ।
અલમ્બુસસ્ય ચિચ્છેદ શિરો યન્તુર્મહાબલઃ ॥

તતોઽપરૈર્વેગવદ્ભિઃ ક્ષુરૈસ્તસ્ય ઘટોત્કચઃ ।
અક્ષમીષાં યુગં ચૈવ ચિચ્છેદ યુધિ તાડયન્ ॥

અવસ્કન્દ્ય રથાત્તૂર્ણં કૈર્મીરઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
તસ્મિન્માયામયં ઘોરમસ્ત્રવર્ષં વવર્ષ હ ॥

ઘટોત્કચોઽપ્યાશુ રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય સ તમેવ ચ ।
માયાસ્ત્રેણૈવ માયાસ્ત્રં વ્યધમત્સમરે રિપોઃ ॥

હૈડિમ્બેનાર્દ્યમાનસ્તુ યુધિ સોઽલમ્બુસોઽદ્રવત્ ।
અન્તર્હિતો મહારાજ ઘટોત્કચમયોધયત્ ॥

અન્તર્ધાનગતં દૃષ્ટ્વા તત્રતત્ર ઘટોત્કચઃ ।
ગદયા તાડયામાસ વેગવત્યા મહાબલઃ ॥

ઉત્પપાત તતો વ્યોમ્નિ પ્રહારપરિપીડિતઃ ।
અલમ્બુસો રાક્ષસેન્દ્રઃ સહસા પક્ષિરાડિવ ॥

ઘટોત્કચોઽપ્યસમ્ભ્રાન્તઃ ખઙ્ગપાણિરથોત્પતત્ ।
તતો વેગેન મહતા વિવર્ષિષુરિવામ્બુદઃ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય કૈર્મીરી રાક્ષસોત્તમઃ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન સિંહઃ સિંહમિવ સ્થિતમ્ ॥

દક્ષિણેનાસિમુદ્યમ્ય વક્ષઃ પ્રચ્છાદ્ય વર્મણા ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન વેગવન્તં ઘટોત્કચઃ ॥

તાવુભૌ વેગસંરબ્ધાવલમ્બુસઘટોત્કચૌ ।
અન્યોન્યસ્ય તથૈવોરૂ સમાજઘ્નતુરઞ્જસા ॥

અન્યોન્યસ્યાભિઘાતેન તયો રાક્ષસસિંહયોઃ ।
શૈલેનાભિહતસ્યેવ શૈલસ્યાભૂન્મહાસ્વનઃ ॥

તતોઽપસૃત્ય સહસા પુનરાપેતતુર્ભૃશમ્ ।
ચરન્તાવસિમાર્ગાંસ્તાન્વિવિધાન્રાક્ષસોત્તમૌ ॥

તયોર્ગાત્રેષુ પતિતાવસી ભિન્નૌ નિપેતતુઃ ।
વેગોત્સૃષ્ટે મઘવતા વજ્રે શૈલતટેષ્વિવ ॥

તતઃ સૈન્યાનિ દદૃશુસ્તદ્યુદ્ધમતિદારુણમ્ ।
યુદ્ધં તયો રાક્ષસયોરામિષે શ્યેનયોરિવ ॥

તતો લોહિતરક્તાક્ષાવુભૌ તૌ રાક્ષસોત્તમૌ ।
તથૈક્ષ્યેતાં તુ શાર્દૂલૌ સન્ધ્યારક્તાવિવામ્બુદૌ ॥

ચક્રાતે શ્યેનવચ્ચૈવ મણ્ડલાનિ સહસ્રશઃ ।
ઉભૌ નિસ્ત્રિંશહસ્તૌ તૌ સપક્ષાવિવ પક્ષિણૌ ॥

ભ્રામયિત્વા તુ તં ખઙ્ગં પાણ્ડોઃ કિર્મીરનન્દનઃ ।
ચિક્ષેપાસ્ય શિરો હર્તું સ ચ તસ્ય ઘટોત્કચઃ ॥

તાવસી યુગપદ્દીપ્તૌ સમેત્ય વિપુલૌ ભુવિ ।
પતિતૌ તૌ તુ બાહુભ્યાં રાક્ષસૌ સમસજ્જતામ્ ॥

શીર્ષાઘાતાંસધાતૈશ્ચ પરસ્પરમથાહતૌ ।
પુનર્વિમિશ્રિતૌ વીરૌ વ્યાયુધ્યેતે મુહુર્મુહુઃ ॥

ભૈમસેનિરથોત્ક્ષિપ્ય સમાવિધ્ય પુનઃ પુનઃ ।
નિષ્પિપેષ ક્ષિતૌ ક્ષિપ્રં પૂર્ણકુમ્ભમિવાશ્મનિ ॥

બલલાઘવસમ્પન્નઃ સમ્પન્નો વિક્રમેણ ચ ।
ભૈમસેનિરથ ક્રુદ્ધઃ સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ॥

અસૃક્ક્ષરિતસર્વાઙ્ગશ્ચૂર્ણિતાસ્થિવિભૂષણઃ ।
ઘટોત્કચેન નિષ્પિષ્ટો હતઃ સાલકટઙ્કટઃ ॥

પાણ્ડવાનાં તતઃ સેના તં દૃષ્ટ્વા વિનિપાતિતમ્ ।
નનાદ સુમહાનાદં હર્ષવેગસમાપ્લુતા ॥

તતસ્તુ નિપપાતાશુ ગતાસુર્ભુવિ રાક્ષસઃ ।
શિખરં પર્વતસ્યેવ વજ્રવેગેન પાતિતમ્ ॥

પતતા તેન મહતા રથિનાં દન્તિનાં દશ ।
તવ સૈન્યે મહારાજ નિહતાઃ સુબૃહત્તયા ॥

તતો ઘટોત્કચો હત્વા તદ્રક્ષો વૃત્રસન્નિભમ્ ।
પુનઃ સ રથમાસ્થાય વિજિગીષુર્નનાદહ ॥

તતઃ સુમનસઃ પાર્થા હતે તસ્મિન્નિશાચરે ।
ચુક્રુશુઃ સિંહનાદાંશ્ચ વાસાંસ્યાદુધુવુશ્ચ હ ॥

તાવકાશ્ચ હતં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસેન્દ્રં મહાબલમ્ । અલમ્બુસં તથા શૂરા વિશીર્ણમિવ પર્વતમ્ ।
હાહાકારમકાર્ષુશ્ચ સૈન્યાનિ ભરતર્ષભ ॥

જનાશ્ચ તદ્દદૃશિરે રક્ષઃ કૌતૂહલાન્વિતાઃ ।
યદૃચ્છયા નિપતિતં ભૂમાવઙ્ગારકં યથા ॥

ઘટોત્કચસ્તુ તદ્ધત્વા રક્ષો બલવતાં વરમ્ ।
મુમોચ બલવન્નાદં બલં હત્વેવ વાસવઃ ॥

સ પૂજ્યમાનઃ પિતૃભિઃ સબાન્ધવૈ-- ર્ઘટોત્કચઃ કર્મણિ દુષ્કરે કૃતે ।
રિપું નિહત્યાભિનનન્દ વૈ તદા હ્યલમ્બુસં પક્વમલમ્બુષં યથા ॥

તતો નિનાદઃ સુમહાન્સમુત્થિતઃ સશઙ્ખનાનાવિધબાણઘોષવાન્ ।
નિશમ્ય તં પ્રત્યનદંસ્તુ પાણ્ડવા-- સ્તતો ધ્વનિર્ભુવનમથાઽસ્પૃશદ્ભૃશમ્ ॥

તતોઽભિગમ્ય રાજાનં ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
સ્વકર્માવેદયન્મૂર્ધ્ના પ્રાઞ્જલિર્નિપપાત હ ॥

મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય તં જ્યેષ્ઠઃ પરિષ્વજ્ય ચ પાણ્ડવઃ ।
પ્રિતોઽસ્મીત્યબ્રવીદ્રાજન્હર્ષાદુત્ફુલ્લલોચનઃ ॥

ઘટોત્કચેન નિષ્પિષ્ટે હતે સાલકટઙ્કટે ।
બભૂવુર્મુદિતાઃ સર્વે હતે તસ્મિન્નિશાચરે ॥