મહાભારત · અધ્યાય 7.105

ધ્વજાન્બહુવિધાકારાન્ભ્રાજમાનાનતિશ્રિયા ।
પાર્થાનાં મામકાનાં ચ તાન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધ્વજાન્બહુવિધાકારાઞ્શૃણુ તેષાં મહાત્મનામ્ ।
રૂપતો વર્ણતશ્ચૈવ નામતશ્ચ નિબોધ મે ॥

તેષાં તુ રથમુખ્યાનાં રથેષુ વિવિધા ધ્વજાઃ ।
પ્રત્યદૃશ્યન્ત રાજેન્દ્ર જ્વલિતા ઇવ પાવકાઃ ॥

કાઞ્ચનાઃ કાઞ્ચનાપીડાઃ કાઞ્ચનસ્રગલઙ્કૃતાઃ ।
કાઞ્ચનાનીવ શૃઙ્ગાણિ કાઞ્ચનસ્ય મહાગિરેઃ ॥

અનેકવર્ણા વિવિધા ધ્વજાઃ પરમશોભનાઃ । તે ધ્વજાઃ સંવૃતાસ્તેષાં પતાકાભિઃ સમન્તતઃ ।
નાનાવર્ણવિરાણાભિઃ શુશુભુઃ સર્વતો વૃતાઃ ॥

પતાકાશ્ચ તતસ્તાસ્તુ શ્વસનેન સમીરિતાઃ ।
નૃત્યમાના વ્યદૃશ્યન્ત રઙ્ગમધ્યે વિલાસિકાઃ ॥

ઇન્દ્રાયુધસવર્ણાભાઃ પતાકા ભરતર્ષભ ।
દોધૂયમાના રથિનાં શોભયન્તિ મહારથાન્ ॥

સિંહલાઙ્ગૂલ ઉગ્રાસ્યો ધ્વજો વાનરલક્ષણઃ ।
ધનઞ્જયસ્ય સઙ્ગ્રામે પ્રત્યદૃશ્યત ભારત ॥

સ વાનરધ્વજો રાજન્પતાકાભિરલઙ્કૃતઃ ।
ત્રાસયામાસ તત્સૈન્યં ધ્વજો ગાણ્ડીવધન્વનઃ ॥

તથૈવ સિંહલાઙ્ગૂલં દ્રોણપુત્રસ્ય ભારત ।
ધ્વજાઘ્રં સમપશ્યામ બાલસૂર્યસમપ્રભમ્ ॥

કાઞ્ચનં પવનોદ્ધૂતં શક્રધ્વજસમપ્રભમ્ ।
નન્દનં કૌરવેન્દ્રાણાં દ્રૌણેર્લક્ષ્મ સમુચ્છ્રિતમ્ ॥

હસ્તિકક્ષ્યા પુનર્હૈમી બભૂવાધિરથેર્ધ્વજઃ ।
આહવે ખં મહારાજ દદૃશે પૂરયન્નિવ ॥

પતાકી કાઞ્ચનઃ સ્રગ્વી ધ્વજઃ કર્ણસ્ય સંયુગે ।
નૃત્યતીવ રથોપસ્થે શ્વસનેન સમીરિતઃ ॥

આચાર્યસ્ય તુ પાણ્ડૂનાં બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ ।
ગોવૃષો ગૌતમસ્યાસીત્કૃપસ્ય સુપરિષ્કૃતઃ ॥

સ તેન ભ્રાજતે રાજન્ગોવૃષેણ મહારથઃ ।
ત્રિપુરઘ્નરથો યદ્વદ્ગોવૃષેણ વિરાજતા ॥

મયૂરો વૃષસેનસ્ય કાઞ્ચનો મણિરત્નવાન્ ।
વ્યાહરિષ્યન્નિવાતિષ્ઠત્સેનાગ્રમુપશોભયન્ ॥

તેન તસ્ય રથો ભાતિ મયૂરેણ મહાત્મનઃ ।
યથા સ્કન્દસ્ય રાજેન્દ્ર મયૂરેણ વિરાજતા ॥

મદ્રરાજસ્ય શલ્યસ્ય ધ્વજાગ્રેઽગ્નિશિખામિવ ।
સૌવર્ણીં પ્રતિપશ્યામ સીતામપ્રતિમાં શુભામ્ ॥

સા સીતા ભ્રાજતે તસ્ય રથમાસ્થાય મારિષ ।
સર્વબીજવિરૂઢેવ યથા સીતા શ્રિયા વૃતા ॥

વરાહઃ સિન્ધુરાજસ્ય રાજતોઽભિવિરાજતે ।
ધ્વજાગ્રે લોહિતાઙ્ગાભો હેમજાલપરિષ્કૃતઃ ॥

શુશુભે કેતુના તેન રાજતેન જયદ્રથઃ ।
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે પુરા પૂષા સ્મ શોભતે ॥

સૌમદત્તેઃ પુનર્યૂપો યજ્ઞશીલસ્ય ધીમતઃ ।
ધ્વજઃ સૂર્ય ઇવાભાતિ સોમશ્ચાત્ર પ્રદૃશ્યતે ॥

સ યૂપઃ કાઞ્ચનો રાજન્સૌમદત્તેર્વિરાજતે ।
રાજસૂયે મખશ્રેષ્ઠે યથા યૂપઃ સમુચ્છ્રિતઃ ॥

શલસ્ય તુ મહારાજ રાજતો દ્વિરદો મહાન્ ।
કેતુઃ કાઞ્ચનચિત્રાઙ્ગૈર્મયૂરૈરુપશોભિતઃ ॥

સ કેતુઃ શોભયામાસ સૈન્યં તે ભરતર્ષભ ।
યથા શ્વેતો મહાનાગો દેવરાજચમૂં તથા ॥

નાગો મણિમયો રાજ્ઞો ધ્વજઃ કનકસંવૃતઃ ।
કિઙ્કિણીશતસંહાદો ભ્રાજંશ્ચિત્રો રથોત્તમે ॥

વ્યભ્રાજત ભૃશં રાજન્પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે ।
ધ્વજેન મહતા સઙ્ખ્યે કુરૂણામૃષભસ્તદા ॥

નવૈતે તવ વાહિન્યામુચ્છ્રિતાઃ પરમધ્વજાઃ ।
વ્યદીપયંસ્તે પૃતનાં યુગાન્તાદિત્યસન્નિભાઃ ॥

દશમસ્ત્વર્જુનસ્યાસીદેક એવ મહાકપિઃ ।
અદીપ્યતાર્જુનો યેન હિમવાનિવ શમ્ભુના ॥

તતશ્ચિત્રાણિ શુભ્રાણિ સુમહાન્તિ મહારથાઃ ।
કાર્મુકાણ્યાદદુસ્તૂર્ણમર્જુનાર્થે પરન્તપાઃ ॥

તથૈવ ધનુરાયચ્છત્પાર્થઃ શત્રુવિનાશનઃ ।
ગાણ્ડીવં દિવ્યકર્મા તદ્રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

તવાપરાધાદ્રાજાનો નિહતા બહુશો યુધિ ।
નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાહૂતાઃ સહયાઃ સરથદ્વિપાઃ ॥

તેષામાસીદ્વ્યાતિક્ષેપો ગજર્તામિતરેતરમ્ ।
દુર્યોધનમુખાનાં ચ પાણ્ડૂનામૃષભસ્ય ચ ॥

તત્રાદ્ભુતં પરં ચક્રે કૌન્તેયઃ કૃષ્ણસારથિઃ ।
યદેકો બહુભિઃ સાર્ઘં સમાગચ્છદભીતવત્ ॥

અશોભત મહાબાહુર્ગાણ્ડીવં વિક્ષિપન્ધનુઃ ।
જિગીષુસ્તાન્નરવ્યાઘ્રો જિઘાંસુશ્ચ જયદ્રથમ્ ॥

તત્રાર્જુનો નરવ્યાઘ્રઃ શરૈર્મુક્તૈઃ સહસ્રશઃ ।
અદૃશ્યાંસ્તાવકાન્યોધાન્પ્રચક્રે શત્રુતાપનઃ ॥

તતસ્તેઽપિ નરવ્યાઘ્રાઃ પાર્થં સર્વે મહારથાઃ ।
અદૃશ્યં સમરે ચક્રુઃ સાયકૌઘૈઃ સમન્તતઃ ॥

સંવૃતે નરસિંહૈસ્તુ કૂરૂણામૃષભેઽર્જુને ।
મહાનાસીત્સમુદ્ભૂતસ્તસ્ય સૈન્યસ્ય નિઃસ્વનઃ ॥