મહાભારત · અધ્યાય 6.9

યદિદં ભારતં વર્ષં યત્રેદં મૂર્ચ્છિતં બલમ્ ।
યત્રાતિમાત્રલુબ્ધોઽયં પુત્રો દુર્યોધનો મમ ॥

યત્ર ગૃદ્ધા પાણ્ડુપુત્રા યત્ર મે સઞ્જતે મનઃ ।
એતન્મે તત્ત્વમાચક્ષ્વ ત્વં હિ મે બુદ્ધિમાન્મતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ન તત્ર પાણ્ડવા ગૃદ્ધાઃ શૃણુ રાજન્વચો મમ ।
ગૃદ્ધો દુર્યોધનસ્તત્ર શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ॥

અપરે ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ નાનાજનપદેશ્વરાઃ ।
યે ગૃદ્ધા ભારતે વર્ષે ન મૃષ્યન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ વર્ષં ભારત ભારતમ્ ।
પ્રિયમિન્દ્રસ્ય દેવસ્ય મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ ॥

પૃથોસ્તુ રાજન્વૈન્યસ્ય તથેક્ષ્વાકોર્મહાત્મનઃ ।
યયાતેરમ્બરીષસ્ય માન્ધાતુર્નહુષસ્ય ચ ॥

તથૈવ મુચુકુન્દસ્ય શિબેરૌશીનરસ્ય ચ ।
ઋષભસ્ય તથૈલસ્ય નૃગસ્ય નૃપતેસ્તથા ॥

કુશિકસ્ય ચ દુર્ધર્ષ ગાધેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ।
સોમકસ્ય ચ દુર્ધર્ષ દિલીપસ્ય તથૈવ ચ ॥

અન્યેષાં ચ મહારાજ ક્ષત્રિયાણાં બલીયસામ્ ।
સર્વેષામેવ રાજેન્દ્ર પ્રિયં ભારત ભારતમ્ ॥

તત્તે વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ યથાયથમરિન્દમ ।
શ્રૃણુ મે ગદતો રાજન્યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષવાનપિ ।
વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ॥

તેષાં સહસ્રશો રાજન્પર્વતાસ્તે સમીપતઃ ।
અવિજ્ઞાતાઃ સારવન્તો વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ ॥

અન્યે તતોઽપરિજ્ઞાતા હ્રસ્વા હ્રસ્વોપજીવિનઃ ।
આર્યા મ્લેચ્છાશ્ચ કૌરવ્ય તૈર્મિશ્રાઃ પુરુષા વિભો ॥

નદીં પિબન્તિ વિપુલાં ગઙ્ગાં સિન્ધું સરસ્વતીમ્ ।
ગોદાવરીં નર્મદાં ચ બાહુદાં ચ મહાનદીમ્ ॥

શતદ્રૂં ચન્દ્રભાગાં ચ યમુનાં ચ મહાનદીમ્ ।
દૃષદ્વતીં વિપાશાં ચ વિપાપાં સ્થૂલવાલુકામ્ ॥

નદીં વેત્રવતીં ચૈવ કૃષ્ણવેણીં ચ નિમ્નગામ્ ।
ઇરાવતીં વિતસ્તાં ચ પયોષ્ણીં દેવિકામપિ ॥

વેદસ્મૃતાં વેદવતીં ત્રિદિવામિક્ષુલાં કૃમિમ્ ।
કરીષિણીં ચિત્રવાહાં ચિત્રસેનાં ચ નિમ્નગામ્ ॥

ગોમતીં ધૂતપાપાં ચ વન્દનાં ચ મહાનદીમ્ ।
કૌશિકીં ત્રિવિદાં કૃત્યાં નિચિતાં લોહિતારણીં ॥

રહસ્યાં શતકુમ્ભાં ચ સરયૂં ચ તથૈવ ચ ।
ચર્મણ્વતીં વેત્રવતીં હસ્તિસોમાં દિશં તથા ॥

શરાવતીં પયોષ્ણીં ચ વેણાં ભીમરથીમપિ ।
કાવેરીં ચુલુકાં ચાપિ વાણીં શતબલામપિ ॥

નીવારામહિતાં ચાપિ સુપ્રયોગાં જનાધિપ ।
પવિત્રાં કુણ્ડલીં સિન્ધું રાજનીં પુરમાલિનીમ્ ॥

પૂર્વાભિરામાં વીરાં ચ ભીમામોઘવતીં તથા ।
પાશાશિનીં પાપહરાં મહેન્દ્રાં પાટલાવતીમ્ ॥

કરીષિણીમસિક્નીં ચ કુશચીરાં મહાનદીમ્ ।
મકરીં પ્રવરાં મેનાં હેમાં ઘૃતવતીં તથા ॥

પુરાવતીમનુષ્ણાં ચ શૈબ્યાં કાપીં ચ ભારત ।
સદાનીરામધૃષ્યાં ચ કુશધારાં મહાનદીમ્ ॥

સદાકાન્તાં શિવાં ચૈવ તથા વીરવતીમપિ ।
વસ્ત્રાં સુવસ્ત્રાં ગૌરીં ચ કમ્પનાં સહિરણ્વતીમ્ ॥

વરાં વીરકરાં ચાપિ પઞ્ચમીં ચ મહાનદીમ્ ।
રથચિત્રાં જ્યોતિરથાં વિશ્વામિત્રાં કપિઞ્જલામ્ ॥

ઉપેન્દ્રાં બહુલાં ચૈવ કુવીરામમ્બુવાહિનીમ્ ।
વિનદીં પિઞ્જલાં વેણાં તુઙ્ગવેણાં મહાનદીમ્ ॥

વિદિશાં કૃષ્ણવેણાં ચ તામ્રાં ચ કપિલામપિ ।
ખલું સુવામાં વેદાશ્વાં હરિશ્રાવાં મહાપગામ્ ॥

શીઘ્રાં ચ પિચ્છિલાં ચૈવ ભારદ્વાજીં ચ નિમ્નગામ્ ।
કૌશિકીં નિમ્નગાં શોણા બાહુદામથ ચન્દ્રમામ્ ॥

દુર્ગાં ચિત્રશિલાં ચૈવ બ્રહ્મવેધ્યાં બૃહદ્વતીમ્ ।
યવક્ષામથ રોહીં ચ તથા જામ્બૂનદીમપિ ॥

સુનસાં તમસાં દાસીં વસામન્યાં વરાણસીમ્ ।
નીલાં ધૃતવતીં ચૈવ પર્ણાશાં ચ મહાનદીમ્ ॥

માનવીં વૃષભાં ચૈવ બ્રહ્મમેધ્યાં બૃહદ્ધ્વનીમ્ ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહુધા મહાનદ્યો જનાધિપ ॥

સદાનિરામયાં કૃષ્ણાં મન્દગાં મન્દવાહિનીમ્ ।
બ્રાહ્મણીં ચ મહાગૌરીં દુર્ગામપિ ચ ભારત ॥

ચિત્રોપલાં ચિત્રરથાં મઞ્ચુલાં વાહિનીં તથા ।
મન્દાકિનીં વૈતરણીં કોષાં ચાપિ મહાનદીમ્ ॥

શુક્તિમતીમનઙ્ગાં ચ તથૈવ વૃષસાહ્વયામ્ ।
લોહિત્યાં કરતોયાં ચ તથૈવ વૃષકાહ્વયામ્ ॥

કુમારીમૃષિકુલ્યાં ચ મારિષાં ચ સરસ્વતીમ્ ।
મન્દાકિનીં સુપુણ્યાં ચ સર્વાં ગઙ્ગાં ચ ભારત ॥

વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વાશ્ચૈવ મહાફલાઃ ।
તથા નદ્યસ્ત્વપ્રકાશાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

ઇત્યેતાઃ સરિતો રાજન્સમાખ્યાતા યથાસ્મૃતિ ।
અત ઊર્ધ્વં જનપદાન્નિબોધ ગદતો મમ ॥

તત્રેમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વા માદ્રેયજાઙ્ગલાઃ ।
શૂરસેનાઃ પુલિન્દાશ્ચ બોધા માલાસ્તથૈવ ચ ॥

મત્સ્યાઃ કુશલ્યાઃ સૌશલ્યાઃ કુન્તયઃ કાન્તિકોસલાઃ ।
ચેદિમત્સ્યકરૂશાશ્ચ ભોજાઃ સિન્ધુપુલિન્દકાઃ ॥

ઉત્તમાશ્ચ દશાર્ણાશ્ચ મેકલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ ।
પઞ્ચાલાઃ કોસલાશ્ચૈવ નૈકપૃષ્ઠા ધુરન્ધરાઃ ॥

ગોધા મદ્રકલિઙ્ગાશ્છ કાશયોઽપરકાશયઃ ।
જઠરાઃ કુકુરાશ્ચૈવ સદશાર્ણાશ્ચ ભારત ॥

કુન્તયોઽવન્તયશ્ચૈવ તથૈવાપરકુન્તયઃ ।
ગોમન્તા મન્દકાઃ સણ્ડા વિદર્ભા રૂપવાહિકાઃ ॥

અશ્મકાઃ પાણ્ડુરાષ્ટ્રાશ્ચ ગોપરાષ્ટ્રાઃ કરીતયઃ ।
અધિરાજ્યકુશાદ્યશ્ચ મલ્લરાષ્ટ્રં ચ કેવલમ્ ॥

વારવાસ્યાયવાહાશ્ચ ચક્રાશ્ચક્રાતયઃ શકાઃ ।
વિદેહા મગધાઃ સ્વક્ષા મલજા વિજયાસ્તથા ॥

અઙ્ગા વઙ્ગાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ યકૃલ્લોમાન એવ ચ ।
મલ્લાઃ સુદેષ્ણાઃ પ્રહ્લાદા માહિકાઃ શશિકાસ્તથા ॥

બાહ્લીકા વાટધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ ।
અપરાન્તાઃ પરાન્તાશ્ચ પઞ્ચાલાશ્ચર્મમણ્ડલાઃ ॥

અટવીશિખરાશ્ચૈવ મેરુભૂતાશ્ચ મારિષ ।
ઉપાવૃત્તાનુપાવૃત્તાઃ સ્વરાષ્ટ્રાઃ કેકયાસ્તથા ॥

કુન્દાપરાન્તા માહેયાઃ કક્ષાઃ સામુદ્રનિષ્કુટાઃ ।
અન્ધ્રાશ્ચ બહવો રાજન્નન્તર્ગિર્યાસ્તથૈવ ચ ॥

બહિર્ગિર્યાઙ્ગમલજા મગધા માનવર્જકાઃ ।
સમન્તરાઃ પ્રાવૃષેયા ભાર્ગવાશ્ચ જનાધિપ ॥

પુણ્ડ્રા ભર્ગાઃ કિરાતાશ્ચ સુદૃષ્ટા યામુનાસ્તથા ।
શકા નિષાદા નિષધાસ્તથૈવાનર્તનૈરૃતાઃ ॥

દુર્ગાલાઃ પ્રતિમત્સ્યાશ્ચ કુન્તલાઃ કોસલાસ્તથા ।
તીરગ્રહાઃ શૂરસેના ઈજિકાઃ કન્યકા ગુણાઃ ॥

તિલભારા મસીરાશ્ચ મધુમન્તઃ સકુન્દકાઃ ।
કાશ્મીરાઃ સિન્ધુસૌવીરા ગાન્ધારા દર્શકાસ્તથા ॥

અભીસારા ઉલૂતાશ્ચ શૈવલા બાહ્લિકાસ્તથા ।
દાર્વી ચ વાનવા દર્વા વાતજામરથોરગાઃ ॥

બહુવાદ્યાશ્ચ કૌરવ્ય સુદામાનઃ સુમલ્લિકાઃ ।
વધ્રાઃ કરીષકાશ્ચાપિ કુલિન્દોપત્યકાસ્તથા ॥

વનાયવો દશાપાર્શ્વરોમાણઃ કુશબિન્દવઃ ।
કચ્છા ગોપાલકક્ષાશ્ચ જાઙ્ગલાઃ કુરુવર્ણકાઃ ॥

કિરાતા બર્બરાઃ સિદ્ધા વૈદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ।
ઓણ્ડ્રા મ્લેચ્છાઃ સૈસિરિધ્રાઃ પાર્વતીયાશ્ચ મારિષ ॥

અથાપરે જનપદા દક્ષિણા ભરતર્ષભ ।
દ્રવિડાઃ કેરલાઃ પ્રાચ્યા ભૂષિકા વનવાસિકાઃ ॥

કર્ણાટકા મહિષકા વિકલ્પા મૂષકાસ્તથા ।
ઝિલ્લિકાઃ કુન્તલાશ્ચૈવ સૌહૃદાનભકાનનાઃ ॥

કૌકુટ્ટકાસ્તથા ચોલાઃ કોઙ્કણા માલવા નરાઃ ।
સમઙ્ગાઃ કરકાશ્ચૈવ કુકુરાઙ્ગારમારિષાઃ ॥

ધ્વજિન્યુત્સવસન્કેતાસ્ત્રિગર્તાઃ સાલ્વસેનયઃ ।
વ્યૂકાઃ કોકબકાઃ પ્રોષ્ઠાઃ સર્મવેગવશાસ્તથા ॥

તથૈવ વિન્ધ્યચુલિકાઃ પુલિન્દા વલ્કલૈઃ સહ ।
માલવા બલ્લવાશ્ચૈવ તથૈવાપરબલ્લવાઃ ॥

કુલિન્દાઃ કાલદાશ્ચૈવ કુણ્ડલાઃ કરટાસ્તથા ।
મૂષકાસ્તનબાલાશ્ચ સનીપા ઘટસૃઞ્જયાઃ ॥

અઠિદાઃ પાશિવાટાશ્ચ તનયાઃ સુનયાસ્તથા ।
ઋષિકા વિદભાઃ કાકાસ્તઙ્ગણાઃ પરતઙ્ગણાઃ ॥

ઉત્તરાશ્ચાપરે મ્લેચ્છાઃ ક્રૂરા ભરતસત્તમ ।
યવનાશ્ચીનકાભ્યોજા દારુણા મ્લેચ્છજાતયઃ ॥

સકૃદ્ગ્રહાઃ કુલત્થાશ્ચ હૂણાઃ પારસિકૈઃ સહ ।
તથૈવ રમણાશ્ચીનાસ્તથૈવ દશમાલિકાઃ ॥

ક્ષત્રિકયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ ।
શૂદ્રાભીરાશ્ચ દરદાઃ કાશ્મીરાઃ પશુભિઃ સહ ॥

ખાશીરાશ્ચાન્તચારાશ્ચ પહ્લવા ગિરિગહ્વરાઃ ।
આત્રેયાઃ સભરદ્વાજાસ્તથૈવ સ્તનપોષિકાઃ ॥

પ્રોષકાશ્ચ કલિઙ્ગાશ્ચ કિરાતાનાં ચ જાતયઃ ।
તોમરા હન્યમાનાશ્ચ તથૈવ કરભઞ્જકાઃ ॥

એતે ચાન્યે જનપદાઃ પ્રાચ્યોદીચ્યાસ્તથૈવ ચ ।
ઉદ્દેશમાત્રેણ મયા દેશાઃ સન્કીર્તિતા વિભો ॥

યથાગુણબલં ચાપિ ત્રિવર્ગસ્ય મહાફલમ્ ।
દુહ્યાદ્ધેનુઃ કામધુક્ક ભૂમિઃ સમ્યગનુષ્ઠિતા ॥

તસ્યાં ગૃદ્ધ્યન્તિ રાજાનઃ શૂરા ધર્માર્થક્રોવિદાઃ ।
તે ત્યજન્ત્યાહવે પ્રાણાન્વસુગૃદ્ધાસ્તરસ્વિનઃ ॥

દેવમાનુષકાયાનાં કામં ભૂમિઃ પરાયણમ્ ।
અન્યોન્યસ્યાવલુમ્પન્તિ સારમેયા યથાઽમિષમ્ ॥

રાજાનો ભરતશ્રેષ્ઠ ભોક્તુકામા વસુન્ધરામ્ ।
ન ચાપિ તૃપ્તિઃ કામાનાં વિદ્યતેઽદ્યાપિ કસ્યચિત્ ॥

તસ્માત્પરિગ્રહે ભૂમેર્યતન્તે કુરુપાણ્ડવાઃ ।
સામ્ના ભેદેન દાનેન દણ્ડેનૈવ ચ ભારત ॥

પિતા ભ્રાતા ચ પુત્રાશ્ચ ખં દ્યૌશ્ચ નરપુઙ્ગવ ।
ભૂમિર્ભવતિ ભૂતાનાં સમ્યગચ્છિદ્રદર્શના ॥