મહાભારત · અધ્યાય 6.87

પરિણામ્ય નિશાં તાં તુ સુખસુપ્તા જનેશ્વરાઃ ।
કુરવઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ પુનર્યુદ્ધાય નિર્યયુઃ ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્સેનયોરુભયોર્નૃપ ।
નિર્ગચ્છમાનયોઃ સઙ્ખ્યે યથા સાગરયોરિવ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા ચિત્રસેનો વિવિંશતિઃ ।
ભીષ્મશ્ચ રથિનાં શ્રેષ્ઠો ભારદ્વાજશ્ચ વૈ દ્વિજઃ ॥

એકીભૂતાઃ સુસંયત્તાઃ કૌરવાણાં મહાચમૂમ્ ।
વ્યૂહાય વિદધૂ રાજન્પાણ્ડવાન્પ્રતિદંશિતાન્ ॥

કૂર્મવ્યૂહં તતઃ કૃત્વા પિતા તવ વિશામ્પતે ।
સાગરપ્રતિમં ઘોરં વાહનોર્મિતરઙ્ગિણમ્ ॥

અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં ભીષ્મઃ શાન્તનવો યયૌ ।
માલવૈર્દાક્ષિણાત્યૈશ્ચ આવન્ત્યૈશ્ચ સમન્વિતઃ ॥

તતોઽનન્તરમેવાસીદ્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન ।
પુલિન્દૈઃ પારદૈશ્ચૈવ તથા ક્ષુદ્રકમાલવૈઃ ॥

દ્રોણાદનન્તરં યત્તો ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
મગધૈશ્ચ કલિઙ્ગૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ વિશામ્પતે ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષાદનુ નૃપઃ કૌસલ્યોઽથ બૃહદ્બલઃ ।
મેકલૈઃ કુરુવિન્દૈશ્ચ ત્રૈપુરૈશ્ચ સમન્વિતાઃ ॥

બૃહદ્બલાદનુ નૃપસ્ત્રિગર્તઃ પ્રસ્થલાધિપઃ ।
કામ્ભોજૈર્બહુભિઃ સાર્ધં યવનૈશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

દ્રૌણિસ્તુ રભસઃ શૂરસ્ત્રૈગર્તાદનુ ભારત ।
પ્રયયૌ સિંહનાદેન નાદયાનો ધરાતલમ્ ॥

તથા સર્વેણ સૈન્યેન રાજા દુર્યોધનસ્તદા ।
દ્રૌણેરનન્તરં પ્રાયાત્સોદર્યૈઃ પરિવારિતઃ ॥

દુર્યોધનાદનુ તતઃ કૃપઃ શારદ્વતો યયૌ ।
એવમેષ મહાવ્યૂહઃ પ્રયયૌ સાગરોપમઃ ॥

રેજુસ્તત્ર પતાકાશ્ચ શ્વેતચ્છત્રાણિ ભારત ।
અઙ્ગદાન્યત્ર ચિત્રાણિ મહાર્હાણિ ધનૂંષિ ચ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા મહાવ્યૂહં તાવકાનાં મહારથઃ ।
યુધિષ્ઠિરોઽબ્રવીત્તૂર્ણં પાર્ષતં પૃતનાપતિમ્ ॥

પશ્ય વ્યૂહં મહેષ્વાસ નિર્મિતં સાગરોપમમ્ ।
પ્રતિવ્યૂહં રણે શૂર કુરુ ક્ષિપ્રં મહારથ ॥

તતઃ સ પાર્ષતઃ ક્રૂરો વ્યૂહં ચક્રે સુદારુણમ્ ।
શ્રૃઙ્ગાટકં મહારાજ પરવ્યૂહવિનાશનમ્ ॥

શ્રૃઙ્ગાભ્યાં ભીમસેનશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
રથૈરનેકસાહસ્રૈસ્તથા હયપદાતિભિઃ ॥

નાભાવભૂન્નરશ્રેષ્ઠઃ શ્વેતાશ્વઃ કૃષ્ણસારથિઃ ।
મધ્યે યુધિષ્ઠિરો રાજા માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ॥

અથેતરે મહેષ્વાસાઃ સહસૈન્યા નરાધિપાઃ ।
વ્યૂહં તં પૂરયામાસુર્વ્યૂહશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥

એવમેતં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય ભારત પાણ્ડવાઃ ।
અતિષ્ઠન્સમરે શૂરા યોદ્ધુકામા જયૈષિણઃ ॥

ભેરીશબ્દૈશ્ચ વિમલૈર્વિમિશ્રૈઃ શઙ્ખનિઃસ્વનૈઃ ।
ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતોત્ક્રુષ્ટૈર્નાદિતાઃ સર્વતો દિશઃ ॥

તતઃ શૂરાઃ સમાસાદ્ય સમરે તે પરસ્પરમ । નેત્રૈરનિમિષૈ રાજન્નવૈક્ષન્ત પરસ્પરમ્ ॥ 6-87-24અમનોભિસ્તે મનુષ્યેન્દ્ર યુદ્ધં યોધાઃ પ્રચક્રિરે . પુનરાહૂય તેઽન્યોન્યં શરીરૈરપિ ચક્રિરે ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ નિઘ્નતામિતરેતરમ્ ॥

નારાચા નિશિતાઃ સઙ્ખ્યે સમ્પતન્તિ સ્મ ભારત ।
વ્યાત્તાનના ભયકરા ઉરગા ઇવ સઙ્ઘશઃ ॥

નિષ્પેતુર્વિમલાઃ શક્ત્યસ્તૈલધૌતાઃ સુતેજનાઃ ।
અમ્બુદેભ્યો યથા રાજન્ભ્રાજમાનાઃ શતહ્રદાઃ ॥

ગદાશ્ચ વિમલૈઃ પટ્ટૈઃ પિનદ્ધાઃ સ્વર્ણભૂષિતાઃ ।
પતન્ત્યસ્તત્ર દૃસ્યન્તે ગિરિશૃઙ્ગોપમાઃ શુભાઃ ॥

નિસ્ત્રિંશાશ્ચ વ્યદૃશ્યન્ત વિમલામ્બરસન્નિભાઃ ।
આર્ષભાણિ ચ ચર્માણિ શતચન્દ્રાણિ ભારતત ॥

અશોભન્ત રણે રાજન્પાત્યમાનાનિ સર્વશઃ ।
તેઽન્યોન્યં સમરે સેને યુધ્યમાને નરાધિપ ॥

અશોભેતાં યથા દેવદૈત્યસેને સમુદ્યતે ।
અભ્યદ્રવન્ત સમરે તેઽન્યોન્યં વૈ સમન્તતઃ ॥

રથાસ્તુ રથિભિસ્તૂર્ણં પ્રેષિતાઃ પરમાહવે ।
યુગૈર્યુગાનિ સંશ્લિષ્ય યુયુધુઃ પાર્થિવર્ષભાઃ ॥

દન્તિનાં યુધ્યમાનાનાં સન્ઘર્ષાત્પાવકોઽભવત્ ।
દન્તેષુ ભરતશ્રેષ્ઠ સધૂમઃ સર્વતો દિશમ્ ॥

પ્રાસૈરભિહતાઃ કેચિદ્ગજયોધાઃ સમન્તતઃ ।
પતમાનાઃ સ્મ દૃશ્યન્તે ગિરિશૃઙ્ગાન્નગા ઇવ ॥

પાદાતાશ્ચાપ્યદૃશ્યન્ત નિઘ્નન્તોઽથ પરસ્પરમ્ ।
ચિત્રરૂપધરાઃ શૂરા નખરપ્રાસયોધિનઃ ॥

અન્યોન્યં તે સમાસાદ્ય કુરુપાણ્ડવસૈનિકાઃ ।
અસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્ઘોરૈ રણે નિન્યુર્યમક્ષયમ્ ॥

તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો રથઘોષેણ નાદયન્ ।
અભ્યાગમદ્રણે પાર્થાન્ધનુઃશબ્દેન મોહયન્ ॥

પાણ્ડવાનાં રથાશ્ચાપિ નદન્તો ભૈરવં સ્વનમ્ ।
અભ્યદ્રવન્ત સંયત્તા ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાઃ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તવ તેષાં ચ ભારત ।
નરાશ્વરથનાગાનાં વ્યતિષક્તં પરસ્પરમ્ ॥