મહાભારત · અધ્યાય 6.86

વિરથં તં સમાસાદ્ય ચિત્રસેનં યશસ્વિનમ્ ।
રથમારોપયામાસ વિકર્ણસ્તનયસ્તવ ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને તુમુલે સન્કુલે ભૃશમ્ ।
ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તૂર્ણં યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્ ॥

તતઃ સરથનાગાશ્વાઃ સમકમ્પન્ત સૃઞ્જયાઃ ।
મૃત્યોરાસ્યમનુપ્રાપ્તં મેનિરે ચ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરોઽપિ કૌરવ્યો યમાભ્યાં સહિતઃ પ્રભુઃ ।
મહેષ્વાસં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મં શાન્તનવં યયૌ ॥

તતઃ શરસહસ્રાણિ પ્રમુઞ્ચન્પાણ્ડવો યુધિ ।
ભીષ્મં સઞ્છાદયામાસ યથા મેઘો દિવાકરમ્ ॥

તેન સમ્યક્પ્રણીતાનિ શરજાલાનિ મારિષ ।
પ્રતિજગ્રાહ ગાઙ્ગયઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તથૈવ શરજાલાનિ ભીષ્મોણાસ્તાનિ મારિષ ।
આકાશે સમદૃશ્યન્ત સ્વગમાનાં વ્રજા ઇવ ॥

નિમેષાર્ધેન કૌન્તેયં ભીષ્મઃ શાન્તનવો યુધિ ।
અદૃશ્યં સમરે ચક્રે શરજાલેન ભારત ॥

તતો યુધિષ્ઠિરે રાજા કૌરવ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
નારાચં પ્રેષયામાસ ક્રુદ્ધ આશીવિષોપમમ્ ॥

અસમ્પ્રાપ્તં તતસ્તં તુ ક્ષુરપ્રેણ મહારથઃ ।
ચચ્છેદ સમરે રાજન્ભીષ્મસ્તસ્ય ધનુશ્ચ્યુતમ્ ॥

તં તુ ચ્છિત્વા રણે ભીષ્મો નારાચં કલસમ્મિતમ્ ।
નજઘ્ને કૌરવેન્દ્રસ્ય હયાન્કાઞ્ચનભૂષણાન્ ॥

હતાશ્વં તુ રથં ત્યક્ત્વા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
આરુરોહ રથં તૂર્ણં નકુલસ્ય મહાત્મનઃક ॥

યમાવપિ હિ સન્ક્રુદ્ધઃ સમાસાદ્ય રણે તદા ।
શરૈઃ સઞ્છાદયામાસ ભીષ્મઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥

તૌ તુ દૃષ્ટ્વા મહારાજ ભીષ્મબાણપ્રપીડિતૌ ।
જગામ પરમાં ચિન્તાં ભીષ્મસ્ય વધકાઙ્ક્ષયા ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો વશ્યાન્રાજ્ઞસ્તાન્સમચોદયત્ ।
ભીષ્મં શાન્તનવં સર્વે નિહતેતિ સુહૃદ્ગણાન્ ॥

તતસ્તે પાર્થિવાઃ સર્વે શ્રુત્વા પાર્થસ્ય ભાષિતમ્ ।
મહતા રથવંશેન પરિવવ્રુઃ પિતામહમ્ ॥

સ સમન્તાત્પરિવૃતઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
ચિક્રીડ ધનુષા રાજન્પાતયાનો મહારથાન્ ॥

તં ચરન્તં રણે પાર્થા દદૃશુઃ કૌરવં યુધિ ।
મૃગમધ્યં પ્રવિશ્યેવ યથા સિંહશિશું વને ॥

તર્જયાનં રમે વીરાંસ્ત્રાસયાનં ચ સાયકૈઃ ।
દૃષ્ટ્વા ત્રેસુર્મહારાજ સિંહં મૃગગણા ઇવ ॥

રણે ભારત સિંહસ્ય દદૃશુઃ ક્ષત્રિયા ગતિમ્ ।
અગ્નેર્વાયુસહાયસ્ય યથા કક્ષં દિધક્ષતઃ ॥

શિરાંસિ રથિનાં ભીષ્મઃ પાતયામાસ સંયુગે ।
તાલેભ્યઃ પરિપક્વાનિ ફલાનિ કુશલો નરઃ ॥

પતદ્ભિશ્ચ મહારાજ શિરોભિર્ધરણીતલે ।
બભૂવ તુમુલઃ શબ્દઃ પતતામશ્મનામિવ ॥

તસ્મિન્સુતુમુલે યુદ્ધે વર્તમાને ભયાનકે ।
સર્વેષામેવ સૈન્યાનામાસીદ્વ્યતિકરો મહાન્ ॥

ભિન્નેષુ તેષુ વ્યૂહેષુ ક્ષત્રિયા ઇતરેતરમ્ ।
એકમેકં સમાહૂય યુદ્ધાયૈવાવતસ્થિરે ॥

શિખણ્ડી તુ સમાસાદ્ય ભરતાનાં પિતામહમ્ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

અનાદૃત્ય તતો ભીષ્મસ્તં શિખણ્ડિનમાહવે ।
પ્રયયૌ સૃઞ્જયાન્ક્રુદ્ધઃ સ્ત્રીત્વં તસ્ય વિચિન્તયન્ ॥

સૃઞ્જયાસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટં ભીષ્મ મહારણે ।
સિંહનાદાંશ્ચ વિવિધાંશ્ચક્રુઃ શઙ્ખવિમિશ્રિતાન્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્ ।
પશ્ચિમાં દિશમાસાદ્ય સ્થિતે સવિતરિ પ્રભો ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽથ પાઞ્ચાલ્યઃ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
પીડયન્તૌ ભૃશં સૈન્યં શક્તિતોમરવૃષ્ટિભિઃ ॥

શસ્ત્રૈશ્ચ બહુભી રાજઞ્જઘ્નતુસ્તાવકાન્રણે ।
તે હન્યમાનાઃ સમરે તાવકા ભરતર્ષભ ॥

આર્યાં યુદ્ધે મતિં કૃત્વા ન ત્યજન્તિ સ્મ સંયુગમ્ ।
યથોત્સાહં તુ સમરે નિજઘ્નુસ્તાવકા રણે ॥

તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્તાવકાનાં મહાત્માનામ્ ।
વધ્યતાં સમરે રાજન્પાર્ષતેન મહાત્મના ॥

તં શ્રુત્વા નિનદં ઘોરં તાવકાનાં મહારથૌ ।
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ પાર્ષતં પ્રત્યુપસ્થિતૌ ॥

તૌ તસ્ય તુરગાન્હત્વા ત્વરમાણૌ મહારથૌ ।
છાદયામાસતુરુભૌ શરવર્ષેણ પાર્ષતમ્ ॥

અવપ્લુત્યાથ પાઞ્ચાલ્યો રથાત્તૂર્ણં મહાબલઃ ।
આરુરોહક રથં તૂર્ણં સાત્યકેસ્તુ મહાત્મનઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા મહત્યા સેનયા વૃતઃ ।
આવન્ત્યૌ સમરે ક્રુદ્ધાવભ્યયાત્સ પરન્તપૌ ॥

તથૈવ તવ પુત્રોઽપિ સર્વોદ્યોગેન મારિષ ।
વિન્દાનુવિન્દૌ સમરે પરિવાર્યાવતસ્થિવાન્ ॥

અર્જુનશ્ચાપિ સન્ક્રુદ્ધઃ ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।
અયોધયત સન્ગ્રામે વજ્રપાણિરિવાસુરાન્ ॥

દ્રોણાસ્તુ સમરે ક્રુદ્ધઃ પુત્રસ્ય પ્રિયકૃત્તવ ।
વ્યધમત્સર્વપાઞ્ચાલાંસ્તૂલરાશિમિવાનલઃ ॥

દુર્યોધનપુરોગાસ્તુ પુત્રાસ્તવ વિશામ્પતે ।
પરિવાર્ય રણે ભીષ્મં યુયુધુઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા લોહિતાયતિ ભાસ્કરે ।
અબ્રવીત્તાવકાન્સર્વાંસ્ત્વરધ્વમિતિ ભારત ॥

યુધ્યતાં તુ તથા તેષાં કુર્વતાં કર્મ દુષ્કરમ્ ।
અસ્તં ગિરિમથારૂઢે અપ્રકાશતિ ભાસ્કરે ॥

પ્રાવર્તત નદી ઘોરા શોણિતૌઘતરઙ્ગિણી ।
ગોમાયુગણસન્કીર્ણા ક્ષણેન ક્ષણદામુખે ॥

શિવાભિરશિવાભિશ્ચ રુવદ્ભિર્ભૈરવં રવમ્ ।
ઘોરમાયોધનં જજ્ઞે ભૂતસઙ્ઘૈઃ સમાકુલમ્ ॥

રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ તથાન્યે પિશિતાશિનઃ ।
સમન્તતો વ્યદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

અર્જુનોઽથ સુશર્માદીન્રાજ્ઞસ્તાન્સપદાનુગાન્ ।
વિજિત્ય પૃતનામધ્યે યયૌ સ્વશિબિરં પ્રતિ ॥

યુધિષ્ટિરોઽપિ કૌરવ્યો ભ્રાતૃભ્યાં સહિતસ્તથા ।
યયૌ સ્વશિબિરં રાજા નિશાયાં સેનયા વૃતઃ ॥

ભીમસેનોઽપિ રાજેન્દ્ર દુર્યોધનમુખાન્રથાન્ ।
અવજિત્ય તતઃ સઙ્ખ્યે યયૌ સ્વશિબિરં પ્રતિ ॥

દુર્યોધનોઽપિ નૃપતિઃ પરિવાર્ય મહારણે ।
ભીષ્મં શાન્તનવં તૂર્ણં પ્રયાતઃ શિબિરં પ્રતિ ॥

દ્રોણો દ્રૌણિઃ કૃપઃ શલ્યઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
પરિવાર્ય ચમૂં સર્વાઃ પ્રયયુઃ શિબિરં પ્રતિ ॥

તથૈવ સાત્યકી રાજન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
પરિવાર્ય રણે યોધાન્યયતુઃ શિબિરં પ્રતિ ॥

એવમેતે મહારાજ તાવકાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ।
પર્યવર્તન્ત સહિતા નિશાકાલે પરન્તપ ॥

તતઃ સ્વશિબિરં ગત્વા પાણ્ડવાઃ કુરવસ્તથા ।
ન્યવસન્ત મહારાજ પૂજયન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

રક્ષાં કૃત્વા તતઃ શૂરા ન્યસ્ય ગુલ્માન્યથાવિધિ ।
અપનીય ચ શલ્યાનિ સ્નાત્વા ચ વિવિધૈર્જલૈઃ ॥

કૃતસ્વસ્ત્યયનાઃ સર્વે સ્તૂયમાનાશ્ચ બન્દિભિઃ ।
ગીતવાદિત્રશબ્દેન વ્યક્રીડન્ત યશસ્વિનઃ ॥

મુહૂર્તાદિવ તત્સર્વમભવત્સ્વર્ગસન્નિભમ્ ।
ન હિ યુદ્ધકથાં કાઞ્ચિત્તત્રાકુર્વન્મહારથાઃ ॥

તે પ્રસુપ્તે બલે તત્ર પરિશ્રાન્તજને નૃપ ।
હસ્ત્યશ્વબહુલે રાત્રૌ પ્રેક્ષણીયે બભૂવતુઃ ॥