મહાભારત · અધ્યાય 6.81

અથાત્મજં તવ પુનર્ગાઙ્ગેયો ધ્યાનમાસ્થિતમ્ ।
અબ્રવીદ્ભરતશ્રેષ્ઠઃ સમ્પ્રહર્ષકર વચઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અહં દ્રોણશ્ચ શલ્યશ્ચ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ ભગદત્તોઽથ સૌબલઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ બાહ્લીકઃ સહ બાહ્લિકૈઃ ।
ત્રિગર્તરાજો બલવાન્માગધશ્ચ સુદુર્જયઃ ॥

બૃહદ્બલશ્ચ કૌસલ્યશ્ચિત્રસેનો વિવિંશતિઃ . કૃપશ્ચ સહ સોદર્યૈસ્તવ રાજન્પદાનુગાઃ ।
રથાશ્ચ બહુસાહસ્રાઃ શોભનાશ્ચ મહાધ્વજાઃ ॥

દેશજાશ્ચ હયા રાજન્સ્વારૂઢા હયસાદિભિઃ ।
ગજેન્દ્રાશ્ચ મદોદ્વૃત્તાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ ॥

પાદાતાશ્ચ તથા શૂરા નાનાપ્રહરણા યુધિ ।
નાનાદેશસમુત્પન્નાસ્ત્વદર્થે યોદ્ધુમુદ્યતાઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવસ્ત્વદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
દેવાનપિ રણે જેતું સમર્થા ઇતિ મે મતિઃ ॥

અવશ્યં હિ મયા રાજંસ્તવ વાચ્યં હિતં સદા ।
અશક્યાઃ પાણ્ડવા જેતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ ॥

વાસુદેવસહાયાશ્ચ મહેન્દ્રસમવિક્રમાઃ ।
સર્વથાઽહં તુ રાજેન્દ્ર કરિષ્યે વચનં તવ ॥

પાણ્ડવાંશ્ચ રણે જેષ્યે માં વા જેષ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
સઞ્જય ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા દદાવસ્મૈ વિશલ્યકરણીં શુભામ્ ॥

ઓષધીં વીયસમ્પન્નાં વિશલ્યશ્ચાભવત્તદા ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સ્વેન સૈન્યેન વીર્યવાન્ ॥

અવ્યૂહત સ્વયં વ્યૂહં ભીષ્મો વ્યૂહવિશારદઃ ।
મણ઼્ડલં મનુજશ્રેષ્ઠો નાનાશસ્ત્રસમાકુલમ્ ॥

સમ્પૂર્ણં યોધમુખ્યૈશ્ચ તથા દન્તિપદાતિભિઃ ।
રથૈરનેકસાહસ્રૈઃ સમન્તત્પરિવારિતમ્ ॥

અશ્વવૃન્દૈર્મહદ્ભિશ્ચ રિષ્ટિતોમરધારિભિઃ ।
નાગેનાગે રથાઃ સપ્ત સપ્ત ચાશ્વા રથેરથે ॥

અન્વશ્વં દશ ધાનુષ્કા ધાનુષ્કે દશ ચર્મિણઃ ।
એવં વ્યૂહં મહારાજ તવ સૈન્યસ્ય દંશિતમ્ ॥

સ્થિતં રણાય મહતે ભીષ્મેણ યુધિ પાલિતમ્ ।
દશાશ્વાનાં સહસ્રાણિ દન્તિનાં ચ તથૈવ ચ ॥

રથાનામયુતં ચાપિ પુત્રાશ્ચ તવ દંશિતાઃ ।
ચિત્રસેનાદયઃ શૂરા અભ્યરક્ષન્તિતામહમ્ ॥

રક્ષ્યમાણાઃ સ તૈઃ શૂરૈર્ગોપ્યમાનાશ્ચ તેન તે ।
સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત રાજાનશ્ચ મહાબલાઃ ॥

દુર્યોધનસ્તુ સમરે દંશિતો રથમાસ્થિતઃ ।
વ્યરાજત શ્રિયા જુષ્ટો યથા શક્રસ્ત્રિવિષ્ટપે ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્પુત્રાણાં તવ ભારત ।
રથઘોષશ્ચ વિપુલો વાદિત્રાણાં ચ નિઃસ્વનઃ ॥

ભીષ્મેણ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વ્યૂઢઃ પ્રત્યઙ્ભુખો યુધિ ।
મણ્ડલઃ સ મહાવ્યૂહો દુર્ભેદ્યોઽમિત્રઘાતનઃ ॥

સર્વતઃ શુશુભે રાજન્રણેઽરીણાં દુરાસદઃ ।
મણ્ડલં તુ સમાલોક્ય વ્યૂહં પરમદુર્યયમ્ ॥

સ્વયં યુધિષ્ઠિરો રાજા વજ્રં વ્યૂહમથાકરોત્ ।
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ યથાસ્થાનમવસ્થિતાઃ ॥

રથિનઃ સાદિનઃ સર્વે સિંહનાદમથાનદન્ ।
બિભિત્સવસ્તતો વ્યૂહં નિર્યયુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

ઇતરેતરતઃ શૂરાઃ સહસૈન્યાઃ પ્રહારિણઃ ।
ભારદ્વાજો યયૌ મત્સ્યં દ્રૌણિશ્ચાપિ સિખણ્ડિનમ્ ॥

સ્વયં દુર્યોધનો રાજા પાર્ષતં સમુપાદ્રવત્ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ મદ્રરાજાનમીયતુઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ યુયુધાનમભિદ્રુતૌ ।
સર્વે નૃપાસ્તુ સમરે ધનઞ્જયમયોધયન્ ॥

ભીમસેનો રણે યાન્તં હાર્દિક્યં સમવારયત્ ।
ચિત્રસેનં વિકર્ણં ચ તથા દુર્મર્ષણં વિભુઃ ॥

આર્જુનિઃ સમરે રાજંસ્તવ મુત્રાનયોધયત્ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષો મહેષ્વાસો હૈડિમ્બં રાક્ષસોત્તમમ્ ॥

અભિદુદ્રાવ વેગેન મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ।
અલમ્બુસસ્તદા રાજન્સાત્યકિં યુદ્ધદુર્મદમ્ ॥

સસૈન્યં સમરે ક્રુદ્ધો રાક્ષસઃ સમુપાદ્રવત્ ।
ભૂરિશ્રવા રણે યત્તો ધૃષ્ટકેતુમયોધયત્ ॥

શ્રુતાયુષં ચ રાજાનં ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચેકિતાનશ્ચ સમરે કૃપમેવાન્વયોધયત્ ॥

શેષાઃ પ્રતિયયુર્યત્તા ભીષ્મમેવ મહારથમ્ ।
તતો રાજસમૂહાસ્તે પરિવવ્રુર્ધનઞ્જયમ્ ॥

શક્તિતોમરનારાચગદાપરિઘપાણયઃ ।
અર્જુનોઽથ ભૃશં ક્રુદ્ધો વાર્ષ્ણેયમિદમબ્રવીત્ ॥

પશ્ય માધવ સૈન્યાનિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સંયુગે ।
વ્યૂઢાનિ વ્યૂહવિદુષા ગાઙ્ગેયેન મહાત્મના ॥

યુદ્ધાભિકામાઞ્શૂરાંશ્ચ પશ્ય માધવ દંશિતાન્ ।
ત્રિગર્તરાજં સહિતં ભ્રાતૃભિઃ પશ્ય કેશવ ॥

અદ્યૈતાન્નાશયિષ્યામિ પશ્યતસ્તે જનાર્દન ।
ય ઇમે માં યદુશ્રેષ્ઠ યોદ્ધુકામા રણાજિરે ॥

એતદુક્ત્વા તુ કૌન્તેયો ધનુર્જ્યામવમૃદ્ય ચ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ નરાધિપગણાન્પ્રતિ ॥

તેઽપિ તં પરમેષ્વાસાઃ શરવર્ષૈરપૂરયન્ ।
તટાકં વારિધારાભિર્યથા પ્રાવૃષિ તોયદાઃ ॥

હાહાકારો મહાનાસીત્તવ સૈન્યે વિશામ્પતે ।
છાદ્મમાનૌ રણે કૃષ્ણૌ શરૈર્દૃષ્ટ્વા મહારણે ॥

દેવા દેવર્ષયશ્ચૈવ ગન્ધર્વાશ્ચ સહોરગૈઃ ।
વિસ્મયં પરમં જગ્મુર્દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણૌ તથાઽગતૌ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધોઽર્જુનો રાજન્નૈન્દ્રમસ્ત્રમુદૈરયત્ ।
તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ વિજયસ્ય પરાક્રમમ્ ॥

શસ્ત્રવૃષ્ટિં પરૈર્મુક્તાં શરૌઘૈર્યદવારયત્ ।
ન ચ તત્રાપ્યનિર્ભિન્નઃ કશ્ચિદાસીદ્વિશામ્પતે ॥

તેષાં રાજસહસ્રાણાં હયાનાં દન્તિનાં તથા ।
દ્વાભ્યાં ત્રિભિઃ શરૈશ્ચાન્યાન્પાર્થો વિવ્યાધ મારિષ ॥

તે હન્યમાનાઃ પાર્થેન ભીષ્મં શાન્તનવં યયુઃ ।
અગાધે મઞ્જમાનાનાં ભીષ્મઃ પોતોઽભવત્તદા ॥

આપતદ્ભિસ્તુ તૈસ્તત્ર પ્રભગ્નં તાવકં બલમ્ ।
સઞ્ચુક્ષુભે મહારાજ વાતૈરિવ મહાર્ણવઃ ॥