મહાભારત · અધ્યાય 6.77

આત્મદોષાત્ત્વયા રાજન્પ્રાપ્તં વ્યસનમીદૃશમ્ ।
ન હિ દુર્યોધનસ્તાનિ પશ્યતે ભરતર્ષભ ॥

યાનિ ત્વં પશ્યસે રાજન્ધર્મસન્કરકારણાત્ ।
તવ દોષાત્પુરા વૃત્તં દ્યૂતમેતદ્વિશામ્પતે ॥

તવ દોષેણ યુદ્દં ચ પ્રવૃત્તં સહ પાણ્ડવૈઃ ।
ત્વમેવાદ્ય ફલં ભુઙ્ક્ષ્વ કૃત્વા કિલ્બિષમાત્મના ॥

આત્મના હિ કૃતં કર્મ આત્મનૈવોપભુજ્યતે ।
ઇહ વા પ્રેત્ય વા રાજંસ્ત્વયા પ્રાપ્તં યથાતથમ્ ॥

તસ્માદ્રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા પ્રાપ્યેદં વ્યસનં મહત્ ।
શૃણુ યુદ્ધં યથા વૃત્તં શંસતો મે નરાધિપ ॥

ભીમસેનઃ સુનિશિતૈર્બાણૈર્ભિત્ત્વા મહાચમૂમ્ ।
આસસાદ તતો વીરઃ સર્વાન્દુર્યોધનાનુજાન્ ॥

દુઃશાસનં દુર્વિષહં દુઃસહં દુર્મદં જયમ્ ।
જયત્સેનં વિકર્ણં ચ ચિત્રસેનં સુદર્શનમ્ ॥

ચારુચિત્રં સુવર્માણં દુષ્કર્ણં કર્ણમેવ ચ ।
એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ સુબહૂન્સમીપસ્થાન્મહારથાન્ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સુસન્ક્રુદ્ધાન્દૃષ્ટ્વા ભીમો મહારથઃ ।
ભીષ્મેણ સમરે ગુપ્તાં પ્રવિવેશ મહાચમૂમ્ ॥

અથાલોક્ય પ્રવિષ્ટં તમૂચુસ્તે સર્વ એવ તુ ।
જીવગ્રાહં નિગૃહ્ણીમો વયમેનં નરાધિપાઃ ॥

સ તૈઃ પરિવૃતઃ પાર્થો ભ્રાતૃભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ ।
પ્રજાસંહરણે સૂર્યઃ ક્રૂરૈરિવ મહાગ્રહૈઃ ॥

સમ્પ્રાપ્ય મધ્યં સૈન્યસ્ય ન ભીઃ પાણ્ડવમાવિશત્ । યથા દેવાસુરે યુદ્ધે મહેન્દ્રં પ્રાપ્ય દાનવાન્ ।

તતઃ શતસહસ્રાણિ રથિનાં સર્વશઃ પ્રભો ।
ઉદ્યતાનિ શરૈસ્તીવ્રૈસ્તમેકં પરિવવ્રિરે ॥

સ તેષાં પ્રવરાન્યોધાન્હસ્ત્યશ્વરથસાદિનઃ ।
જઘાન સમરે શૂરો ધાર્તરાષ્ટ્રાનચિન્તયન્ ॥

તેષાં વ્યવસિતં જ્ઞાત્વા ભીમસેનો જિઘૃક્ષતામ્ ।
સમસ્તાનાં વધે રાજન્મતિં ચક્રે મહામનાઃ ॥

તતો રથં સમુત્સૃજ્ય ગદામાદાય પાણ્ડવઃ ।
ઉવાચ સારથિં ભીમં સ્થીયતામિતિ ભારત ॥

યાવદેતાન્હનિષ્યામિ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સહાનુગાન્ . ઇત્યુક્ત્વા ભીમસેનસ્તુ પ્રવિશ્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
જઘાન ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં તદ્બલૌઘમહાર્ણવમ્ ॥

ગદયા ભિમસેનેન તાડિતા વારણોત્તમાઃ ।
ભિન્નકુમ્ભા મહાકાયા ભિન્નપૃષ્ઠાસ્તથૈવચ ॥

ભિન્નગાત્રાઃ સહારોહૈઃ શેરતે પર્વતા ઇવ ।
રથાશ્ચ ભગ્નાસ્તિલશઃ સયોધાઃ શતશો રણે ॥

અશ્વાશ્ચ સાદિનશ્ચૈવ પાદાતૈઃ સહ ભારત ।
તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ ભીમસેનસ્ય વિક્રમમ્ ॥

યદેકઃ સમરે રાજન્બહુભિઃ સમયોધયત્ ।
અન્તકાલે પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

ભીમસેને પ્રવિષ્ટે તુ ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપિ પાર્ષતઃ ।
દ્રોણમુત્સૃજ્ય તરસા યયૌ યત્ર વૃકોદરઃ ॥

વિદાર્ય મહતીં સેનાં તાવકાનાં નરર્ષભઃ ।
આસસાદ રથં શૂન્યં ભીમસેનસ્ય સંયુગે ॥

દૃષ્ટ્વા વિશોકં સમરે ભીમસેનસ્ય સારથિમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારાજ દુર્મના ગતચેતનઃ ॥

અપૃચ્છદ્બાષ્પસંરુદ્ધો નિઃશ્વસન્વાચમીરયન્ ।
મમ પ્રાણૈઃ પ્રિયતમઃ ક્વ ભીમ ઇતિ દુઃખિતઃ ॥

વિશોકસ્તમુવાચેદં ધૃષ્ટદ્યુમ્નં કૃતાઞ્જલિઃ ।
સંસ્થાપ્ય મામિહ બલી પાણ્ડવેયઃ પરાક્રમી ॥

પ્રવિષ્ટો ધાર્તરાષ્ટ્રાણામેતદ્બલમહાર્ણવમ્ ।
મામુક્ત્વા પુરુષવ્યાઘ્રઃ પ્રીતિયુક્તમિદં વચઃ ॥

પ્રતિપાલય માં સૂત નિયમ્યાશ્વાન્મુહૂર્તકમ્ । યાવદેવાન્નિહન્મ્યદ્ય ય ઇમે મદ્વધોદ્યતાઃ ।
અભ્યધાવદ્ગદાપાણિસ્તદ્બલં સ મહાબલઃ ॥

તતો દૃષ્ટ્વા પ્રધાવન્તં ગદાહસ્તં મહાબલમ્ ।
સર્વેષામેવ સૈન્યાનાં સંહર્ષઃ સમજાયત ॥

તસ્મિન્સુતુમુલે યુદ્ધે વર્તમાને ભયાનકે ।
ભિત્ત્વા રાજન્મહાવ્યૂહં પ્રવિવેશ સખા તવ ॥

વિશોકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽથ પાર્ષતઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતઃ સૂતં રણમધ્યે મહાબલઃ ॥

ન હિ મે જીવિતેનાપિ વિદ્યતેઽદ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ભીમસેનં રણે હિત્વા સ્નેહમુત્સૃજ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

યદિ યામિ વિના ભીમં કિં માં ક્ષત્રં વદિષ્યતિ ।
એકાયનગતે ભીમે મયિ ચાવસ્થિતે યુધિ ॥

તસ્ય ન સ્વસ્તિ કુર્વન્તિ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
યઃ સહાયાન્પરિત્યજ્ય સ્વસ્તિમાનાવ્રજેદ્ગૃહમ્ ॥

રૌરવે નરકે મઞ્જેદપ્લવે દુસ્તરે નૃભિઃ . મમ ભીમઃ સખા ચૈવ સમ્બન્ધી ચ મહાબલઃ ।
ભક્તોઽસ્માન્ભક્તિમાંશ્ચાહં તમપ્યરિનિષૂદનમ્ ॥

સોઽહં તત્ર ગમિષ્યામિ યત્ર યાતો વૃકોદરઃ ।
નિઘ્નન્તં માં રિપૂન્પશ્ય દાનવાનિવ વાસવમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તતો વીરો યયૌ મધ્યેન વાહિનીમ્ ।
ભીમસેનસ્ય માર્ગેષુ ગદાપ્રમથિતૈર્ગજૈઃ ॥

સ દદર્શ તદા ભીમં દહન્તં રિપુવાહિનીમ્ ।
વાતો વૃક્ષાનિવ બલાત્પ્રભઞ્જન્તં રણે રિપૂન્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે રથિનઃ સાદિનસ્તથા ।
પાદાતા દન્તિનશ્ચૈવ ચક્રુરાત્સ્વરં મહત્ ॥

હાહાકારશ્ચ સઞ્જજ્ઞે તવ સૈન્યસ્ય મારિષ ।
વધ્યતો ભીમસેનેન કૃતિના ચિત્રયોધિના ॥

તતઃ કૃતાસ્ત્રાસ્તે સર્વે પરિવાર્ય વૃકોદરમ્ ।
અભીતાઃ સમવર્તન્ત શસ્ત્રવૃષ્ટ્યા પરન્તપ ॥

અભિદ્રુતં શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠં સમન્તતઃ પાણ્ડવં લોકવીરઃ ।
સૈન્યેન ઘોરેણ સુસંહિતેન દૃષ્ટ્વા બલી પાર્ષતો ભીમસેનમ્ ॥

અથોપગચ્છચ્છરવિક્ષતાઙ્ગં પદાતિનં ક્રોધવિષં વમન્તમ્ ।
આશ્વાસયન્પાર્ષતો ભીમસેનં ગદાહસ્તં કાલમિવાન્તકાલે ॥

વિશલ્યમેનં ચ ચકાર તૂર્ણ- મારોપયચ્ચાત્મરથે મહાત્મા ।
ભૃશં પરિષ્વજ્ય ચ ભીમસેન- માશ્વાસયામાસ સ શત્રુમધ્યે ॥

તથા તસ્મિન્વર્તમાનેઽતિવેગં ભ્રાતૄનથોપેત્ય તવાપિ પુત્રઃ ।
તસ્મિન્વિમર્દે તવ સમ્પ્રવૃત્તે દૃષ્ટ્વા રણે વાક્યમિદં બભાષે ॥

અયં દુરાત્મા દ્રુપદસ્ય પુત્રઃ સમાગતો ભીમસેનેન સાર્ધમ્ ॥

તં યામ સર્વે મહતા બલેન મા વો રિપુઃ પ્રાર્થયતામનીકમ્ ।
શ્રુત્વા તુ વાક્યં તમમૃષ્યમાણા જ્યેષ્ઠજ્ઞયા નોદિતા ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ॥

વધાય નિષ્પેતુરુદાયુધાસ્તે યુગક્ષયે કેતવો યદ્વદુગ્રાઃ ।
પ્રગૃહ્ય ચાસ્ત્રાણિ ધનૂંષિ વીરા જ્યાં નેમિઘોષૈઃ પ્રવિકમ્પયન્તઃ ॥

શરૈરવર્ષન્દ્રુપદસ્ય પુત્રં યથામ્બુદા ભૂધરં વારિજાલૈઃ ।
નિહત્ય તાંશ્ચાપિ શરૈઃ સુતીક્ષ્ણૈ- ર્ન વિવ્યથે સમરે ચિત્રયોધી ॥

સમભ્યુદીર્ણાંશ્ચ તવાત્મજાંસ્તથા નિશામ્ય વીરાનભિતઃ સ્થિતાન્રણે ।
જિઘાંસુરુગ્રો દ્રુપદાત્મજો યુવા । પ્રમોહનાસ્ત્રં યુયુજે મહારથઃ . ક્રુદ્ધો ભૃશં તવ પુત્રેષુ રાજ- ન્દૈત્યેષુ યદ્વત્સમરે મહેન્દ્રઃ ॥

સ વૈ તતોઽસ્ત્રં સુમહાપ્રભાવં પ્રમોહનં દ્રોણદત્તં મહાત્મા ।
પ્રયોજયામાસ ઉદારકર્મા તસ્મિન્રણે તવ સૈન્યસ્ય રાજન્ ॥

તતો વ્યમુહ્યન્ત રણે નૃવીરાઃ પ્રમોહનાસ્ત્રાહતબુદ્ધિસત્વાઃ
પ્રદુદ્રુવુઃ કુરવશ્ચૈવ સર્વે સવાજિનાગાઃ સરથાઃ સમન્તાત્ । પરીતકાલાનિવ નષ્ટસઞ્જ્ઞા- ન્મોહોપેતાંસ્તવ પુત્રાન્નિશમ્ય ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
વિશ્રમ્ય ચ તદા રાજન્પીત્વાઽમૃતરસં જલમ્ ॥

પુનઃ સન્નહ્ય સન્ક્રુદ્ધો યોધયામાસ સંયુગે ।
ધૃષ્ટદ્યમ્નેન સહિતઃ કાલયામાસ ભારત ॥

એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
દ્રુપદં ત્રિભિરાસાદ્ય શરૈર્વિવ્યાધ દારુણૈઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધસ્તતો રાજન્રણે દ્રોણેન પાર્થિવઃ . અપાયાદ્દ્રુપદો રાજન્પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ ।

જિત્વા તુ દ્રુપદં દ્રોણઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ।
તસ્ય શઙ્ખસ્વનં શ્રુત્વા વિત્રેસુઃ સર્વસોમકાઃ ॥

અથ શુશ્રાવ તેજસ્વી દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
પ્રમોહનાસ્ત્રેણ રણે મોહિતાનાત્મજાંસ્તવ ॥

તતો દ્રોણો મહારાજ ત્વરિતોઽભ્યાયયૌ રણાત્ ।
તત્રાપશ્યન્મહેષ્વાસો ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ ભીમં ચ વિચરન્તૌ મહારણે ।
મોહાવિષ્ટાંશ્ચ તે પુત્રાનપશ્યત્સ મહારથઃ ॥

તતઃ પ્રજ્ઞાંસ્ત્રમદાય મોહનાસ્ત્રં વ્યનાશયત્ ।
તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણાસ્તવ પુત્રા મહારથાઃ ॥

પુનર્યુદ્ધાય સમરે પ્રત્યુદ્યાતા જિગીષવઃ ।
તતો યુધિષ્ઠિરઃ પ્રાહ સમાહૂય સ્વસૈનિકાન્ ॥

ગચ્છન્તુ પદવીં શક્ત્યા ભીમપાર્ષતયોર્યુધિ ।
સૌભદ્રપ્રમુખા વીરા રથા દ્વાદશ દંશિતાઃ ॥

પ્રવૃત્તિમધિગચ્છન્તુ ન હિ શુદ્ધ્યતિ મે મનઃ ।
પ્રવૃત્તિર્ભિમસેનસ્ય પાર્ષતસ્ય ચ સંયુગે ॥

વિજ્ઞેયા સમરે શીઘ્રં પ્રવિશધ્વં રથાર્ણવમ્ ।
ગચ્છન્તુ પરયા શક્ત્યા ભવન્ત ઇતિ મે મતિઃ ॥

ત એવં સમનુજ્ઞાતાઃ શૂરા વિક્રાન્તયોધિનઃ . બાઢમિત્યેવમુક્ત્વા તુ સર્વે પુરુષમાનિનઃ ।
મધ્યન્દિનગતે સૂર્યે પ્રયયુઃ સર્વ એવ હિ ॥

કેકયા દ્રૌપદેયાશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ વીર્યવાન્ ।
અભિમન્યું પુરસ્કૃત્ય મહત્યા સેનયા વૃતાઃ ॥

તે કૃત્વા સમરે વ્યૂહં સૂચીમુખમરિન્દમમ્ ।
બિભિદુર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં તદ્રથાનીકમાહવે ॥

તાન્પ્રયાતાન્મહેષ્વાસાનભિમન્યુપુરોગમાન્ ।
ભીમસેનભયાવિષ્ટા ધૃષ્ટદ્યુમ્નવિમોહિતા ॥

ન સંવારયિતું શક્તા તવ સેના જનાધિપ ।
મદમૂર્ચ્છન્વિતાત્મા વૈ પ્રમદેવાધ્વનિ સ્થિતા ॥

તેઽભિજાતા મહેષ્વાસાઃ સુવર્ણવિકૃતધ્વજાઃ ।
પરીપ્સન્તોઽભ્યધાવન્ત ધૃષ્ટદ્યુમ્રવૃકોદરૌ ॥

તૌ ચ દૃષ્ટ્વા મહેષ્વાસાવભિમન્યુપુરોગમાન્ ।
બભૂવતુર્મુદાયુક્તૌ નિઘ્નન્તૌ તવ વાહિનીમ્ ॥

દ્રોણમિષ્વસ્ત્રકુશલં સર્વવિદ્યાસુ પારગમ્ । દૃષ્ટ્વા તુ સહસાયાન્તં પાઞ્ચાલ્યો ગુરુમાત્મનઃ ।
નાશંસત વધં વીરઃ પુત્રાણાં તવ પાર્ષતઃ ॥

તતો રથં સમારોપ્ય કૈકેયસ્ય વૃકોદરમ્ ।
અભ્યધાવત્સુસન્ક્રુદ્ધો દ્રોણમિષ્વસ્ત્રપારગમ્ ॥

તસ્યાભિપતતસ્તૂર્ણં ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
ક્રુદ્ધશ્ચિચ્છેદ બાણેન ધનુઃ શત્રુનિબર્હણઃ ॥

અન્યાંશ્ચ શતશો બાણાન્પ્રેષયામાસ પાર્ષતે ।
દુર્યોધનહિતાર્થાય ભર્તૃપિણ્ડમનુસ્મરન્ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય પાર્ષતઃ પરવીરહા ।
દ્રોણં વિવ્યાધ વિંશત્યા રુક્મપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥

તસ્ય દ્રોણઃ પુનશ્ચાપં ચિચ્છેદામિત્રકર્શનઃક ।
હયાંશ્ચ ચતુરસ્તૂર્ણં ચતુર્ભિઃ સાયકોત્તમૈઃ ॥

વૈવસ્વતક્ષયં ઘોરં પ્રેષયામાસ ભારત . સારથિં ચાસ્ય ભલ્લેન પ્રેષયામાસ ભારત ।

હતાશ્વાત્સ રથાત્તૂર્ણમવપ્લુત્ય મહારથઃ ।
આરુરોહ મહાબાહુરભિમન્યોર્મહારથમ્ ॥

તતઃ સરથનાગાશ્વા સમકમ્પત વાહિની ।
પશ્યતો ભીમસેનસ્ય પાર્ષતસ્ય ચ પશ્યતઃ ॥

તત્પ્રભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા દ્રોણેનામિતતેજસા ।
નાશક્રુવન્વારયિતું સમસ્તાસ્તે મહારથાઃ ॥

વધ્યમાનં તુ તત્સૈન્યં દ્રોણેન નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
વ્યભ્રમત્તત્રતત્રૈવ ક્ષોભ્યમાણ ઇવાર્ણવઃ ॥

તથા દૃષ્ટ્વા ચ તત્સૈન્યં જહૃષે તાવકં બલમ્ . દૃષ્ટ્વાચાર્યં સુસન્ક્રુદ્ધં તપન્તં રિપુવાહિનીમ્ ।
તુષ્ટુવુઃ સર્વતો યોધાઃ સાધુસાધ્વિતિ ભારત ॥