મહાભારત · અધ્યાય 6.50

કૃતેઽવહારે સૈન્યાનાં પ્રથમે ભરતર્ષભ ।
ભીષ્મે ચ યુદ્ધસંરબ્ધે હૃષ્ટે દુર્યોધને તથા ॥

ધર્મરાજસ્તતસ્તૂર્ણમભિગમ્ય જનાર્દનમ્ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વૈશ્ચૈવ જનેશ્વરૈઃ ॥

શુચા પરમયા યુક્તશ્ચિન્તયાનઃ પરાજયમ્ ।
વાર્ષ્ણેયમબ્રવીદ્રજાન્દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્ય વિક્રમમ્ ॥

કૃષ્ણ પશ્ય મહેષ્વાસં ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ ।
શરૈર્દહન્તં સૈન્યં મે ગ્રીષ્મે કક્ષમિવાનલમ્ ॥

કથમેનં મહાત્માનં શક્ષ્યામઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ।
લેલિહ્યમાનં સૈન્યં મે હવિષ્મન્તમિવાનલમ્ ॥

એતં હિ પુરુષવ્યાઘ્રં ધનુષ્મન્તં મહાબલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુર્ત સૈન્યં સમરે માર્ગણાહતમ્ ॥

શક્યો જેતું યમઃ ક્રુદ્ધો વજ્રપાણિશ્ચ સંયુગે ।
વરુણઃ પાશભૃદ્વાપિ કુબેરો વા ગદાધરઃ ॥

ન તુ ભીષ્મો મહાજેતાઃ શક્યો જેતું મહાબલઃ ।
સોઽહમેવં ગતે મગ્નો ભીષ્માગાધજલેઽપ્લુવે ॥

આત્મનો બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદ્ભીષ્મમાસાદ્ય કેશવ ।
વનં યાત્સામિ વાર્ષ્ણેય શ્રેયો મે તત્ર જીવિતુમ્ ॥

ન ત્વેતાન્પૃથિવીપાલાન્દાતું ભીષ્માય મૃત્યવે ।
ક્ષપયિષ્યતિ સેનાં મે કૃષ્ણ ભીષ્મો મહાસ્ત્રવિત્ ॥

યથાઽનલં પ્રજ્વલિતં પતઙ્ગાઃ સમભિદ્રુતાઃ ।
વિનાશાયોપગચ્છન્તિ તથા મે સનિકો જનઃ ॥

ક્ષયં નીતોઽસ્મિ વાર્ષ્ણેય રાજ્યહેતોઃ પરાક્રમી ।
ભ્રાતશ્ચૈવ મે વીરાઃ કર્શિતાઃ શરપીડિતાઃ ॥

મત્કૃતે ભ્રાતૃહાર્દેન રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટાસ્તથા સુખાત્ ।
જીવિતં બહુમન્યેઽહં જીવિતં હ્યદ્ય દુર્લભમ્ ॥

જીવિતસ્ય ચ શેષેણ તપસ્તપ્સ્યામિ દુશ્ચરમ્ ।
ન ઘાતયિષ્યામિ રણે મિત્રાણીમાનિ કેશવ ॥

રથાન્મે બહુસાહસ્રાન્દિવ્યૈરસ્ત્રૈર્મહાબલઃ ।
ઘાતયત્યનિશં ભીષ્મઃ પ્રવરાણાં પ્રહારિણામ્ ॥

કિં નુ કૃત્વા હિતં મે સ્યાદ્બ્રૂહિ માધવ માચિરમ્ ।
મધ્યસ્થમિવ પશ્યામિ સમરે સવ્યસાચિનમ્ ॥

એકો ભીમઃ પરં શક્ત્યા યુધ્યત્યેવ મહાભુજઃ ।
કેવલં બાહુવીર્યેણ ક્ષત્રધર્મમનુસ્મરન્ ॥

ગદયા વીરઘાતિન્યા યથોત્સાહં મહામનાઃ ।
કરોત્યસુકરં કર્મ રથાશ્વનરપઙ્ક્તિષુ ॥

નાલમેષ ક્ષયં કર્તું પરસૈન્યસ્ય મારિષ ।
આર્જવેનૈવ યુદ્ધેન વીર વર્ષશતૈરપિ ॥

એકોઽસ્ત્રવિત્સખા તેઽયં સોઽપ્યસ્માન્સમુપેક્ષતે ।
નિર્દહ્યમાનાન્ભીષ્મેણ દ્રોણેન ચ મહાત્મના ॥

દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
ધક્ષ્યન્તિ ક્ષત્રિયાન્સર્વાન્પ્રયુક્તાનિ પુનઃ પુનઃ ॥

કૃષ્ણ ભીષ્મઃ સુસંરબ્ધઃ સહિતઃ સર્વપાર્થિવૈઃ ।
ક્ષપયિષ્યતિ નો નૂનં યાદૃશોઽસ્ય પરાક્રમઃ ॥

સ ત્વં પશ્ય મહાભાગ યોગેશ્વર મહારથમ્ ।
ભીષ્મં યઃ શમયેત્સંખ્યે દાવાગ્નિં જલદો યથા ॥

તવ પ્રસાદાદ્ગોવિન્દ પાણ્ડવા નિહતદ્વિષઃ ।
સ્વરાજ્યમનુસમ્પ્રાપ્તા મોદિષ્યન્તે સબાન્ધવાઃ ॥

એવમુક્ત્વા તતઃ પાર્થો ધ્યાન્નાસ્તે મહામનાઃ ।
ચિરમન્તર્મના ભૂત્વા શોકોપહતચેતનઃ ॥

શોકાર્તં તમથો જ્ઞાત્વા દુઃખોપહતચેતસમ્ . અબ્રવીત્તત્ર ગોવિન્દો હર્ષયન્સર્વપાણ્ડવાન્ ॥ 6-50-27અમાશુચો ભરતશ્રેષ્ટ ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ . યસ્ય તે ભ્રાતરઃ શૂરાઃ સર્વલોકેષુ ધન્વિનઃક ॥

અહં ચ પ્રિયકૃદ્રાજન્સાત્યકિશ્ચ મહાયશાઃ ।
વિરાટદ્રુપદૌ ચેમૌ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ॥

તથૈવ સબલાશ્ચેમે રાજાનો રાજસત્તમ ।
ત્વત્પ્રસાદં પ્રતીક્ષન્તે ત્વદ્ભક્તાશ્ચ વિશામ્પતે ॥

એષ તે પાર્ષતો નિત્યં હિતકામઃ પ્રિયે રતઃ ।
સૈનાપત્યમનુપ્રાપ્તો ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહાબલઃ ॥

શિખણ્ડી ચ મહાબાહો ભીષ્મસ્ય નિધનં કિલ । એતચ્છ્રુત્વા તતો ધર્મો ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહારથમ્ ।
અબ્રવીત્સમિતૌ તસ્યાં વાસુદેવસ્ય શ્રૃણ્વતઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન નિબોધેદં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ મારિષ ।
નાતિક્રમ્યં ભવેત્તચ્ચ વચનં મમ ભાષિતમ્ ॥

ભવાન્સેનાપતિર્મહ્યં વાસુદેવેન સમ્મિતઃ ।
કાર્તિકેયો યથા નિત્યં દેવાનામભવત્પુરા ॥

તથા ત્વમપિ પાણ્ડૂનાં સેનાનીઃ પુરુષર્ષભ ।
સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ વિક્રમ્ય જહિ કૌરવાન્ ॥

અહં ચ તેઽનુયાસ્યામિ ભીમઃ કૃષ્ણશ્ચ મારિષ ।
માદ્રીપુત્રૌ ચ સહિતૌ દ્રૌપદેયાશ્ચ દંશિતાઃ ॥

યે ચાન્યે પૃથિવીપાલાઃ પ્રધાનાઃ પુરુષર્ષભ ।
તત ઉદ્ધર્ષયન્સર્વાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽભ્યભાષત ॥

અહં દ્રોણાન્તકઃ પાર્થ વિહિતઃ શમ્ભુના પુરા ।
રણે ભીષ્મં કૃપં દ્રોણં તથા શલ્યં જયદ્રથમ્ ॥

સર્વાનદ્ય રણે દૃપ્તાન્પ્રતિયોત્સ્યામિ પાર્થિવ ।
અથોત્ક્રુષ્ટં મહેષ્વાસૈઃ પાણ્ડવૈર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥

સમુદ્યતે પાર્થિવેન્દ્રે પાર્ષતે શત્રુસૂદને ।
તમબ્રવીત્તતઃ પાર્થઃ પાર્ષતં પૃતનાપતિમ્ ॥

વ્યૂહઃ ક્રૌઞ્ચારુણો નામ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ ।
યં બૃહસ્પતિરિન્દ્રાય તદા દેવાસુરેઽબ્રવીત્ ॥

તં યથાવત્પ્રતિવ્યૂહં પરાનીકવિનાશનમ્ ।
અદૃષ્ટપૂર્વં રાજાનઃ પશ્યન્તુ કુરુભિઃ સહ ॥

યથોક્તઃ સ નૃદેવેન વિષ્ણુર્વજ્રભૃતા યથા ।
પ્રભાતે સર્વસૈન્યાનામગ્રે ચક્રે ધનઞ્જયમ્ ॥

આદિત્યપથગઃ કેતુસ્તસ્યાદ્ભુતમનોરમઃ ।
શાસનાત્પુરુહૂતસ્ય નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા ॥

ઇન્દ્રાયુધસવર્ણાભિઃ પતાકાભિરલઙ્કૃતઃ . 6-50-44બાકાશગ ઇવાકાશે ગન્ધર્વનગરોપમઃ ॥

નૃત્યમાન ઇવાભાતિ રથચર્યાસુ મારિષ ।
તેન રત્નવતા પાર્થઃ સ ચ ગાણ્ડીવધન્વના ॥

બભૂવ પરમોપેતઃ સુમેરુરિવ ભાનુના ।
શિરોભૂદ્દ્રુપદો રાજા મહત્યા સેનયા વૃતઃ ॥

કુન્તિભોજશ્ચ ચૈદ્યશ્ચ ચક્ષુર્ભ્યાં તૌ જનેશ્વરૌ ।
દાશાર્ણકાઃ પ્રભદ્રાશ્ચ દાશેરકગણૈઃ સહ ॥

અનૂપકાઃ કિરાતાશ્ચ ગ્રીવાયાં ભરતર્ષભ ।
પટચ્ચરૈશ્ચ પૌણ્ડ્રૈશ્ચ રાજન્પૌરવકૈસ્તથા ॥

નિષાદૈઃ સહિતશ્ચાપિ પૃષ્ઠમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ ।
પક્ષૌ તુ ભીમસેનશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ॥

દ્રૌપદેયાભિમન્યુશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
પિશાચા દારદાશ્ચૈવ પુણ્ડ્રાઃ કુણ્ડીવિષૈઃ સહ ॥

મારુતા ધેનુકાશ્ચૈવ તન્ગમાઃ પરતન્ગણાઃ ।
બાહ્લિકાસ્તિત્તિરાશ્ચૈવ ચોલાઃ પાણ્ડ્યાશ્ચ ભારત ॥

એતે જનપદા રાજન્દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતાઃ ।
અગ્નિવેશાસ્તુદ્દુણ્ડાશ્ચ માલવા દાનભારયઃ ॥

શબરા ઉદ્ભસાશ્ચૈવ વત્સાશ્ચ સહ નાકુલૈઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ વામં પક્ષં સમાશ્રિતાઃ ॥

રથાનામયુતં પક્ષૌ શિરસ્તુ નિયુતં તથા ।
પૃષ્ઠમર્બુદમેવાસીત્સહસ્રામિ ચ વિંશતિઃ ॥

ગ્રીવાયાં નિયુતં ચાપિ સહસ્રામિ ચ સપ્તતિઃ ।
પક્ષકોટિપ્રપક્ષેષુ પક્ષાન્તેષુ ચ વારણાઃ ॥

જગ્મુઃ પરિવૃતા રાજંશ્ચલન્ત ઇવ પર્વતાઃ ।
જઘનં પાલયામાસ વિરાટઃ સહ કેકયૈઃ ॥

કાશિરાજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ રથાનામયુતૈસ્ત્રિભિઃ ।
એવમેનં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય ભારત પાણ્ડવાઃ ॥

સૂર્યોધયં ત ઇચ્છતઃ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ . તેષામાદિત્યવર્માનિ વિમલાનિ મહાન્તિ ચ ।
શ્વેતચ્છત્રાણ્યશોભન્ત વારણેષુ રથેષુ ચ ॥