મહાભારત · અધ્યાય 6.49

( શ્વેતે સેનાપતૌ તાત સન્ગ્રમે નિહતે પરૈઃ ।
કિમકુર્વન્મહેષ્વાસાઃ પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

સેનાપતિં સમાકર્ણ્ય શ્વેતં યુધિ નિપાતિતમ્ ।
તદર્થં યતતાં ચાપિ પરેષાં પ્રપલાયિનામ્ ॥

મનઃ પ્રીણાતિ મે વાક્યં જયં સઞ્જય શ્રૃણ્વતઃ ।
પ્રત્યુપાયં ચિન્તયન્તઃ સઞ્જનાઃ પ્રસ્રવન્તિ મે ॥

સ હિ વીરોઽનુરક્તશ્ચ વૃદ્ધઃ કુરુપતિસ્તદા ।
કૃતં વૈરં સદા તેન પિતુઃ પુત્રેણ ધીમતા ॥

તસ્યોદ્વેગભયાચ્ચાપિ સંશ્રિતઃ પાણ્ડવાન્પુરા ।
સર્વં બલં પરિત્યજ્ય દુર્ગં સંશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ॥

પાણ્ડવાનાં પ્રતાપેન દુર્ગં દેશં નિવેશ્ય ચ ।
સપત્નાન્સતતં બાધન્નાર્યવૃત્તિમનુષ્ઠિતઃ ॥

આશ્ચર્યં વૈ સદા તેષાં પુરા રાજ્ઞાં સુદુર્મતિઃ । તતો યુધિષ્ઠિરે ભક્તઃ કથં સઞ્જય સૂદિતઃ ॥ )

પ્રક્ષિપ્તઃ સમ્મતઃ ક્ષુદ્રઃ પુત્રો મે પુરુષાધમઃ ।
ન યુદ્ધં રોચયેદ્ભીષ્મો ન ચાચાર્યઃ કથઞ્ચન ॥

ન કૃપો ન ચ ગાન્ધારી નાહં સઞ્જય રોચયે ।
ન વાસુદેવો વાર્ષ્ણેયો ધર્મરાજશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

ન ભીમો નાર્જુનશ્ચૈવ ન યમૌ પુરુષર્ષભૌ ।
વાર્યમાણો મયા નિત્યં ગાન્ધાર્યા વિદુરેણ ચ ॥

જામદગ્ન્યેન રામેણ વ્યાસેન ચ મહાત્મના ।
દુર્યોધનો યુધ્યમાનો નિત્યમેવ હિ સઞ્જય ॥

કર્ણસ્ય મતમાસ્થાય સૌબલસ્ય ચ પાપકૃત્ ।
દુઃશાસનસ્ય ચ તથા પાણ્ડવાન્નાન્વચિન્તયત્ ॥

તસ્યાહં વ્યસનં ઘોરં મન્યે પ્રાપ્તં તુ સઞ્જય ।
શ્વેતસ્ય ચ વિનાશેન ભીષ્મસ્ય વિજયેન ચ ॥

સન્ક્રુદ્ધઃ કૃષ્ણસહિતઃ પાર્થઃ કિમકરોદ્યુધિ ।
અર્જુનાદ્ધિ ભયં ભૂયસ્તન્મે તાત ન શામ્યતિ ॥

સ હિ શૂરશ્ચ કૌન્તેયઃ ક્ષિપ્રકારી ધનઞ્જયઃ ।
મન્યે શરૈઃ શરીરાણિ શત્રૂણાં પ્રમથિષ્યતિ ॥

ઐન્દ્રિમિન્દ્રાનુજસમં મહેન્દ્રસદૃશં બલે ।
અમોઘક્રોધસન્કલ્પં દૃષ્ટ્વા વઃ કિમભૂન્મનઃ ॥

તથૈવ વેદવિચ્છૂરો જ્વલનાર્કસમદ્યુતિઃ ।
ઇન્દ્રાસ્ત્રવિદમેયાત્મા પ્રપતન્સમિતિઞ્જયઃ ॥

વજ્રસંસ્પર્શરૂપાણામસ્ત્રાણાં ચ પ્રયોજકઃ ।
સખઙ્ગાક્ષેપહસ્તસ્તુ ઘોષં ચક્રે મહારથઃ ॥

સ સઞ્જય મહાપ્રાજ્ઞો દ્રુપદસ્યાત્મજો બલી ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ કિમકરોચ્છ્વેતે યુધિ નિપાતિતે ॥

પુરા ચૈવાપરાધેન વધેન ચ ચમૂપતેઃ ।
મન્યે મનઃ પ્રજજ્વાલ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ॥

તેષાં ક્રોધં ચિન્તયંસ્તુ અહઃસુ ચ નિશાસુ ચ . ન શાન્તિમધિગચ્છામિ દુર્યોદનકૃતેન હિ ।
કથં ચાભૂન્મહાયુદ્ધં સર્વમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શ્રૃણુ રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા તવાપનયનો મહાન્ ।
ન ચ દુર્યોધને દોષમિમામાધાતુમર્હસિ ॥

ગતોદકે સેતુબન્ધો યાદૃક્તાદૃઙ્ભતિસ્તવ ।
સન્દીપ્તે ભવને યદ્વત્કૂપસ્ય ખનનં તથા ॥

ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠે તસ્મિન્નહનિ દારુણે ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ પુનર્યુદ્ધમવર્તત ॥

શ્વેતં તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા વિરાટસ્ય ચમૂપતિમ્ ।
કૃતવર્મણા ચ સહિતં દૃષ્ટ્વા શલ્યમવસ્થિતમ્ ॥

શઙ્ખઃ ક્રોધાત્પ્રજજ્વાલ હવિષા હવ્યવાડિવ ।
સ વિસ્ફાર્ય મહચ્ચાપં શક્રચાપોપમં બલી ॥

અભ્યધાવજ્જિઘાંસન્વૈ શલ્યં મદ્રાધિપં યુધિ ।
મહતા રથસઙ્ઘેન સમન્તાત્પરિરક્ષિતઃ ॥

સૃજન્બાણમયં વર્ષં પ્રાયાચ્છલ્યરથં પ્રતિ ।
તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય મત્તવારણવિક્રમમ્ ॥

તાવકાનાં રથાઃ સપ્ત સમન્તાત્પર્યવારયન્ ।
મદ્રરાજં પરીપ્સન્તો મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્ ॥

બૃહદ્બલશ્ચ કૌસલ્યો જયત્સેનશ્ચ માગધઃ ।
તથા રુક્મરથો રાજન્પુત્રઃ શલ્યસ્ય માનિતઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃક ।
બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદઃ સૈન્ધવશ્ચ જયદ્રથઃ ॥

નાનાધાતુવિચિત્રાણિ કાર્મુકાણિ મહાત્મનામ્ ।
વિસ્ફારિતાન્યદૃશ્યન્ત તોયદેષ્વિવ વિદ્યુતઃ ॥

તે તુ બાણમયં વર્ષં શઙ્ખમૂર્ધ્નિં ન્યપાતયન્ ।
નિદાઘાન્તેઽનિલોદ્ધૃતા મેઘા ઇવ નગે જલમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહેષ્વાસઃ સપ્તભલ્લૈઃ સુતેજનૈઃ ।
ધનૂંષિ તેષામાચ્છિદ્ય નનર્દ પૃતનાપતિઃ ॥

તતો ભીષ્મો મહાબાહુર્વિનદ્ય જલદો યથા ।
તાલમાત્રં ધનુર્ગૃહ્ય શઙ્ખમભ્યદ્રવદ્રણે ॥

તમુદ્યન્તમુદીક્ષ્યાથ મહેષ્વાસં મહાબલમ્ ।
સન્ત્રસ્તા પાણ્ડવી સેના વાતવેગહતેવ નૌઃ ॥

તતોઽર્જુનઃ સન્ત્વરિતઃ શઙ્ખસ્યાસીત્પુરઃસરઃ ।
ભીષ્માદ્રક્ષ્યોઽયમદ્યેતિ તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

હાહાકારો મહાનાસીદ્યોધાનાં યુધિ યુધ્યતામ્ ।
તેજસ્તેજસિ સમ્પૃક્તમિત્યેવં વિસ્મયં યયુઃ ॥

અથ શલ્યો ગદાપાણિરવતીર્ય મહારથાત્ ।
શઙ્ખસ્ય ચતુરો વાહાનહનદ્ભરતર્ષભ ॥

સ હતાશ્વાદ્રથાત્તૂર્ણં ખઙ્ગમાદાય વિદ્રુતઃ ।
બીભત્સોશ્ચ રથં પ્રાપ્ય પુનઃ શાન્તિમવિન્દત ॥

તતો ભીષ્મરથાત્તૂર્ણમુત્પતન્તિ પતત્રિણઃ ।
યૈરન્તરીક્ષં ભૂમિશ્ચ સર્વતઃ સમવસ્તૃતા ॥

પઞ્ચાલાનથ મત્સ્યાંશ્ચ કેકયાંશ્ચ પ્રભદ્રકાન્ ।
ભીષ્મઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ પાતયામાસ પત્રિભિઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય સમરે રાજન્પાણ્ડવં સવ્યસાચિનમ્ ।
અભ્યદ્રવત પાઞ્ચાલ્યં દ્રુપદં સેનયા વૃતમ્ ॥

પ્રિયં સમ્બન્ધિનં રાજઞ્શરાનવકિરન્બહૂન્ ।
અગ્નિનેવ પ્રદગ્ધાનિ વનાનિ શિશિરાત્યયે ॥

શરદગ્ધાન્યદૃશ્યન્ત સૈન્યાનિ દ્રુપદસ્ય હ ।
અત્યતિષ્ઠદ્રણે ભીષ્મો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥

મધ્યન્દિને યથાઽદિત્યં તપન્તમિવ તેજસા ।
ન શેકુઃ પાણ્ડવેયસ્ય યોધા ભીષ્મં નિરીક્ષિતુમ્ ॥

વીક્ષાઞ્ચક્રુઃ સમન્તાત્તે પાણ્ડવા ભયપીડિતાઃ ।
ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ ॥

સા તુ યૌધિષ્ઠિરી સેના ગાઙ્ગેયશરપીડિતા ।
સિંહેનેવ વિનિર્ભિન્ના શુક્લા ગૌરિવ ગોપતેઃ ॥

હતે વિપ્રુદ્રુતે સૈન્યે નિરુત્સાહે વિમર્દિતે ।
હાહાકારો મહાનાસીત્પાણ્ડુસૈન્યેષુ ભારત ॥

તતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ ।
મુમોચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ ॥

શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ ।
જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્યાદિશ્ય ભારત ॥

તતઃ સૈન્યેષુ ભગ્નેષુ મથિતેષુ ચ સર્વશઃ ।
પ્રાપ્તે ચાસ્તં દિનકરે ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

ભીષ્મં ચ સમુદીર્યન્તં દૃષ્ટ્વા પાર્થા મહાહવે ।
અવહારમકુર્વન્ત સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ ॥