મહાભારત · અધ્યાય 6.45

પૂર્વાહ્ણે તસ્ય રૌદ્રસ્ય યુદ્ધમહ્નો વિશામ્પતે ।
પ્રાવર્તત મહાઘોરં રાજ્ઞાં દેહાવકર્તનમ્ ॥

કુરૂણાં સૃઞ્જયાનાં ચ જિગીષૂણાં પરસ્પરમ્ ।
સિંહાનામિવ સંહ્રાદો દિવમુર્વી ચ નાદયન્ ॥

આસીત્કિલકિલાશબ્દસ્તલશઙ્ખરવૈઃ સહ ।
જઝિરે સિંહનાદાશ્ચ શૂરાણાં પ્રતિગર્જતામ્ ॥

તલત્રાભિહતાશ્ચૈવ જ્યાશબ્દા ભરતર્ષભ ।
પત્તીનાં પાદશબ્દશ્ચ વાજિનાં ચ મહાસ્વનઃ ॥

તોત્રાઙ્કુશનિપાતશ્ચ આયુધાનાં ચ નિઃસ્વનઃ ।
ઘણ્ટાશબ્દશ્ચ નાગાનામન્યોન્યમભિધાવતામ્ ॥

તસ્મિન્સમુદિતે શબ્દે તુગુલે રોમહર્ષણે ।
બભૂવ રથનિર્ઘોષઃ પર્જન્યનિનદોપમઃક ॥

તે મનઃ ક્રૂરમાધાય સમભિત્યક્તજીવિતાઃ ।
પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત સર્વ એવોચ્છ્રિતધ્વજાઃ ॥

અથ શાન્તનવો રાજન્નભ્યધાવદ્ધનઞ્જયમ્ ।
પ્રગૃહ્ય કાર્મુકં ઘોરં કાલદણ્ડોપમં રણે ॥

અર્જુનોઽપિ ધનુર્ગૃહ્ય ગાણ્ડીવં લોકવિશ્રુતમ્ ।
અભ્યધાવત તેજસ્વી ગાઙ્ગેયં રણમૂર્ધનિ ॥

તાવુભૌ કુરુશાર્દૂલૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ ।
ગાઙ્ગેયસ્તુ રણે પાર્થં વિદ્ધ્વા નાકમ્પયદ્બલી ॥

તથૈવ પાણ્ડવો રાજન્ભીષ્મં નાકમ્પયદ્યુધિ ।
સાત્યકિસ્તુ મહેષ્વાસઃ કૃતવર્માણમભ્યાત્ ॥

તયોઃ સમભયવદ્યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
સાત્યકિઃ કૃતવર્માણં કૃતવાર્મા ચ સાત્યકિમ્ ॥

આનર્ચ્છતુઃ શરૈર્ઘોરૈસ્તક્ષમાણૌ પરસ્પરમ્ ।
તૌ શરાચિતસર્વાઙ્ગૌ શુશુભાતે મહાબલૌ ॥

વસન્તે પુષ્પશબલૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ।
અભિમન્યુર્મહેષ્વાસં બૃહદ્બલમયોધયત્ ॥

તતઃ કોસલરાજાઽસાવભિમન્યોર્વિશામ્પતે ।
ધ્વજં ચિચ્છેદ સમરે સારથિં ચ વ્યપાતયત્ ॥

સૌભદ્રસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ પાતિતે રથસારથૌ ।
બૃહદ્બલં મહારાજ વિવ્યાધ નવભિઃ શરૈઃ ॥

અથાપરાભ્યાં ભલ્લાભ્યાં શિતાભ્યામરિમર્દનઃ ।
ધ્વજમેકેન ચિચ્છેદ પાર્ષ્ણિમેકેન સારથિમ્ ॥

અન્યોન્યં ચ શરૈઃ ક્રુદ્ધૌ તતક્ષાતે પરસ્પરમ્ ।
માનિનં સમરે દૃપ્તં કૃતવૈરં મહારથમ્ ॥

ભીમસેનસ્તવ સુતં દુર્યોધનમયોધયત્ ।
તાવુભૌ નરશાર્દૂલૌ કુરુમુખ્યૌ મહાબલૌ ॥

અન્યોન્યં શરવર્ષાભ્યાં વવૃષાતે રણાજિરે ।
તૌ વીક્ષ્ય તુ મહાત્માનૌ કૃતિનૌ ચિત્રયોધિનૌ ॥

વિસ્મયઃ સર્વભૂતાનાં સમપદ્યત ભારત ।
દુઃશાસનસ્તુ નકુલં પ્રત્યુદ્યાય મહાબલમ્ ॥

અવિધ્યન્નિશિતૈર્બાણૈર્બહુભિર્મર્મભેદિભિઃ ।
તસ્ય માદ્રીસુતઃ કેતું સશરં ચ શરાસનમ્ ॥

ચિચ્છેદ નિશિતૈર્બાણૈઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ।
અથૈનં પઞ્ચવિંશત્યા ક્ષુદ્રકાણાં સમાર્પયત્ ॥

પુત્રસ્તુ તવ દુર્ધર્ષો નકુલસ્ય મહાહવે ।
તુરઙ્ગાંશ્ચિચ્છિદે બાણૈર્ધ્વજં ચૈવાભ્યપાતયત્ ॥

દુર્મુખઃ સહદેવં ચ પ્રત્યુદ્યાય મહાબલમ્ ।
વિવ્યાધ શરવર્ષેણ યતમાનં મહાહવે ॥

સહદેવસ્તતો વીરો દુર્મુખસ્ય મહારણે । શરેણ ભૃતશીક્ષ્ણેન પાતયામાસ સારથિમ્ ॥ 6-45-27અતાવન્યોન્યં સમાસાદ્ય સમરે યુદ્ધદુર્મદૌ . 6-45-27બ્ત્રાસયેતાં શરૈર્ઘોરૈઃ કૃતપ્રતિકૃતૈષિણૌ ॥

યુધિષ્ટિરઃ સ્વયં રાજા મદ્રરાજાનમભ્યયાત્ ।
તસ્ય મદ્રાધિપશ્ચાપં દ્વિધા ચિચ્છેદ મારિષ ॥

તદપાસ્ય ધનુશ્છિન્નં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અન્યત્કાર્મુકમાદાય વેગવદ્બલવત્તરમ્ ॥

તતો મદ્રેશ્વરં રાજા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
છાદયામાસ સન્ક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તતો દ્રોણમભ્યદ્રવત ભારત ।
તસ્ય દ્રોણઃ સુસન્ક્રુદ્ધઃ પરાસુકરણં દૃઢમ્ ॥

ત્રિધા ચિચ્છેદ સમરે પાઞ્ચાલ્યસ્ય તુ કાર્મુકમ્ ।
શરં ચૈવ મહાઘોરં કાલદણ્ડમિવાપરમ્ ॥

પ્રેષયામાસ સમરે સોઽસ્ય કાયે ન્યમઞ્જત ।
અથાન્યદ્ધનુરાદાય સાયકાંશ્ચ ચતુર્દશ ॥

દ્રોણં દ્રુપદપુત્રસ્તુ પ્રતિવિવ્યાધ સંયુગે ।
તાવન્યોન્યં સુસન્ક્રુદ્ધૌ ચક્રતુઃ શુભૃશં રણમ્ ॥

સૌમદત્તિં રણે શઙ્ખો રભસં રભસો યુધિ ।
પ્રત્યુદ્યયૌ મહારાજ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તસ્ય વૈ દક્ષિણં વીરો નિર્બિભેદ રણે ભુજમ્ ।
સમદત્તિસ્તથા શઙ્ખં જત્રુદેશે સમાહનત્ ॥

તયોસ્તદભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપં વિશામ્પતે ।
દૃપ્તયોઃ સમરે પૂર્વં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥

બાહ્લીકં તુ રણે ક્રુદ્ધ ક્રુદ્ધરૂપો વિશામ્પતે ।
અભ્યદ્રવદમેયાત્મા ધૃષ્ટકેતુર્મહારથઃ ॥

બાહ્લીકસ્તુ રણે રાજન્ધૃષ્ટકેતુમમર્ષણઃ ।
શરૈર્બહુભિરાનર્ચ્છત્સિંહનાદમથાનદત્ ॥

ચેદિરાજસ્તુ સન્ક્રુદ્ધો બાહ્લીકં નવભિઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ સમરે તૂર્ણં મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

તૌ તત્ર સમરે ક્રુદ્ધૌ નર્દન્તૌ ચ પુનઃ પુનઃ ।
સમીયતુઃ સુસન્ક્રુદ્ધાવઙ્ગારવબુધાવિવ ॥

રાક્ષસં રૌદ્રકર્માણં ક્રૂરકર્મા ઘટોત્કચઃ ।
અલમ્બુસં પ્રત્યુદિયાદ્બલં શક્ર ઇવાહવે ॥

ઘટોત્કચસ્તતઃ ક્રુદ્ધો રાક્ષસં તં મહાબલમ્ ।
નવત્યા સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્દારયામાસ ભારત ॥

અલમ્બુસસ્તુ સમરે ભૈમસેનિં મહાબલમ્ ।
બહુધા દારયામાસ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

વ્યભ્રાજેતાં તતસ્તૌ તુ સંયુગે શરવિક્ષતૌ ।
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે બલશક્રૌ મહાબલૌ ॥

શિખણ્ડી સમરે રાજન્દ્રૌણિમભ્યુદ્યયૌ બલી ।
અશ્વત્થામા તતઃ ક્રુદ્દઃ શિખણ્ડિનમુપસ્થિતમ્ ॥

નારાચેન સુતીક્ષ્ણેન ભૃશં વિદ્ધ્વા હ્યકમ્પયત્ ।
શિખણ્ડ્યપિ તતો રાજન્દ્રોણપુત્રમતાડયત્ ॥

સાયકેન સુપીતેન તીક્ષ્ણેન નિશિતેન ચ ।
તૌ જઘ્નતુસ્તદાન્યોન્યં શરૈર્બહુવિધૈર્મૃધે ॥

ભગદત્તં રણે શૂરં વિરાટો વાહિનીપતિઃ ।
અભ્યયાત્ત્વરિતો રાજંસ્તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

વિરાટો ભગદત્તં તુ શરવર્ષણ ભારત ।
અભ્યવર્ષત્સુસન્ક્રુદ્ધો મેઘો વૃષ્ટ્યા ઇવાચલમ્ ॥

ભગદત્તસ્તતસ્તૂર્ણં વિરાટં પૃથિવીપતિમ્ ।
છાદયામાસ સમરે મેઘઃ સૂર્યમિવોદિતમ્ ॥

બૃહત્ક્ષત્રં તુ કૈકેયં કૃપઃ શારદ્વતો યયૌ ।
તં કૃપઃ શરવર્ષેણ ચ્છાદયામાસ ભારત ॥

ગૌતમં કૈકયઃ ક્રુદ્ધઃ શરવૃષ્ટ્યાઽભ્યપૂરયત્ ।
તાવન્યોન્યં હયાન્હત્વા ધનુશ્છિત્વા ચ ભારત ॥

વિરથાવસિયુદ્ધાય સમીયતુરમર્ષણૌ ।
તયોસ્તદભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપં સુદારુણમ્ ॥

દ્રુપદસ્તુ તતો રાજન્સૈન્ધવં વૈ જયદ્રથમ્ ।
અભ્યુદ્યયૌ હૃષ્ટરૂપો હૃષ્ટરૂપં પરન્તપઃ ॥

તતઃ સૈન્ધવકો રાજા દ્રુપદં વિશિખૈસ્ત્રિભિઃ ।
તાજયામાસ સમરે સ ચ તં પ્રત્યબિધ્યત ॥

તયોસ્તદભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપં સુદારુણમ્ ।
ઈક્ષણપ્રીતિજનનં શુક્રાઙ્ગરકયોરિવ ॥

વિકર્ણસ્તુ સુતસ્તુભ્યં સુતસોમં મહાબલમ્ ।
અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈસ્તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

વિકર્ણઃ સુતસોમં તુ વિદ્ધ્વા નાકમ્પયચ્છરૈઃ ।
સુતસોમો વિકર્ણં ચ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

સુશર્માણં નરવ્યાઘ્રશ્ચેકિતાનો મહારથઃ ।
અભ્યદ્રવત્સુસન્ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવાર્થે પરાક્રમી ॥

શુશર્મા તુ મહારાજ ચેકિતાનં મહારથમ્ ।
મહતા શરવર્ષેણ વારયામાસ સંયુગે ॥

ચેકિતાનોઽપિ સંરબ્ધઃ સુશર્માણાં મહાહવે ।
પ્રાચ્છાદયત્તમિષુભિર્મહામેઘ ઇવાચલમ્ ॥

શકુનિઃ પ્રતિવિન્ધ્યં તુ પરાક્રાન્તં પરાક્રમી ।
અભ્યદ્રવત રાજેન્દ્ર મત્તઃ સિંહ ઇવ દ્વિપમ્ ॥

યૌધિષ્ઠિરસ્તુ સન્ક્રુદ્ધઃ સૌબલં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
વ્યદારયત સન્ગ્રામે મઘવાનિવ દાનવમ્ ॥

શકુનિઃ પ્રતિવિન્ધ્યં તુ પ્રતિવિધ્યન્તમાહવે ।
વ્યદારયન્મહાપ્રાજ્ઞઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

સુદક્ષિણં તુ રાજેન્દ્ર કામ્ભોજાનાં મહારથમ્ ।
શ્રુતકર્મા પરાક્રાન્તમભ્યદ્રવત સંયુગે ॥

સુદક્ષિણસ્તુ સમરે સાહદેવિં મહારથમ્ ।
વિદ્ધ્વા નાકમ્પયત વૈ મૈનાકમિવ પર્વતમ્ ॥

શ્રુતકર્મા તતઃ ક્રુદ્ધઃ કામ્ભોજાનાં મહારથમ્ ।
શરૈર્બહુભિરાનર્ચ્છદ્દારયન્નિવ સર્વશઃ ॥

ઇરાવાનથ સન્ક્રુદ્ધઃ શ્રુતાયુષમરિન્દમમ્ ।
પ્રત્યુદ્યયૌ રણે યત્તો યત્તરૂપં પરન્તપઃ ॥

આર્જુનિસ્તસ્ય સમરે હયાન્હત્વા મહારથઃ ।
નનાદ બલવાન્નાદં તત્સૈન્યં પ્રત્યપૂરયત્ ॥

શ્રુતાયુસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ ફાલ્ગુનેઃ સમરે હયાન્ ।
નિજઘાન ગદાગ્રેણ તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

વિન્દાનિવિન્દાવાવન્ત્યૌ કુન્તિભોજં મહારથમ્ ।
સસેનં સસુતં વીરં સંસસ્̤અઞ્જતુરાહવે ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ તયોર્ઘોરં પરાક્રમમ્ ।
અયુધ્યેતાં સ્થિરૌ ભૂત્વા મહત્યા સેનયા સહ ॥

અનુવિન્દસ્તુ ગદયા કુન્તિભોજમતાડયત્ ।
કુન્તિભોજશ્ચ તં તૂર્ણં શરવ્રાતૈરવાકિરત્ ॥

કુન્તિભોજસુતશ્ચાપિ વિન્દં વિવ્યાધ સાયકૈઃ ।
સ ચ તં પ્રતિવિવ્યાધ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ ગાન્ધારાન્પઞ્ચ મારિષ ।
સસૈન્યાસ્તે સસૈન્યાંશ્ચ યોધયામાસુરાહવે ॥

વીરબાહુશ્ચ તે પુત્રો વૈરાટિં રથસત્તમમ્ ।
ઉત્તરં યોધયામાસ વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

ઉત્તરશ્ચાપિ તં વીરં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ચેદિરાટ્ સમરે રાજન્નુલૂકં સમભિદ્રવત્ ॥

તથૈવ શરવર્ષેણ ઉલૂકં સમવિદ્ધ્યત ।
ઉલૂકશ્ચાપિ તં બાણૈર્નિશિતૈર્લોમવાહિભિઃ ॥

તયોર્યુદ્ધં સમભવદ્ધોરરૂપં વિશાન્તે ।
દારયેતાં સુસન્ક્રુદ્ધાવન્યોન્યમપરાજિતૌ ॥

એવં દ્વન્દ્વસહસ્રાણિ રથવારણવાજિનામ્ ।
પદાતીનાં ચ સમરે તવ તેષાં ચ સન્કુલે ॥

મુહૂર્તમિવ તદ્યુદ્ધમાસીન્મધુરદર્શનમ્ ।
તત ઉન્મત્તવદ્રાજન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

ગજો ગજેન સમરે રથિનં ચ રથી યયૌ ।
અશ્વોઽશ્વં સમભિપ્રાયાત્પદાતિશ્ચ પદાતિનમ્ ॥

તતો યુદ્ધં સુદુર્ધર્ષં વ્યાકુલં સમપદ્યત ।
શૂરાણાં સમરે તત્ર સમાસાદ્યેતરેતરમ્ ॥

તત્ર દેવર્ષયઃ સિદ્ધાશ્ચારણાશ્ચ સમાગતાઃ ।
પ્રેક્ષન્ત તદ્રણં ઘોરં દેવાસુરસમં ભુવિ ॥

તતો દન્તિસહસ્રાણિ ર્થાનાં ચાપિ મારિષ ।
અશ્વૌઘાઃ પુરુષૌઘાશ્ચ વિપરીતં સમાયયુઃ ॥

તત્રતત્ર પ્રદૃશ્યન્તે રથવારણપત્તયઃ ।
સાદિનશ્ચ નરવ્યાઘ્ર યુધ્યમાના મુહુર્મુહુઃ ॥