મહાભારત · અધ્યાય 6.117

શિખણ્ડી તુ રણે ભીષ્મમાસાદ્ય પુરુષર્ષભમ્ ।
દશભિર્નિશિતૈર્ભલ્લૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ॥

શિખણ્ડિનં તુ ગાઙ્ગેયઃ ક્રોધદીપ્તેન ચક્ષુષા ।
સમ્પ્રેક્ષત કટાક્ષેણ નિર્દહન્નિવ ભારત ॥

સ્ત્રીત્વં તસ્ય સ્મરન્રાજન્સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ।
નાજઘાન રણે ભીષ્મઃ સ ચ તન્નાવબુદ્ધવાન્ ॥

અર્જુનસ્તુ મહારાજ શિખણ્ડિનમભાષત ।
અભિત્વરસ્વાસ્ય વધે શિખણ્ડિન્રથસત્તમ ॥

કિં તે વિવક્ષયા વીર જહિ ભીષ્મં મહારથમ્ ।
ન હ્યન્યમનુપશ્યામિ કઞ્ચિદ્યૌધિષ્ઠિરે બલે ॥

યઃ શક્તઃ સમરે ભીષ્મં યોધયેત પિતામહમ્ ।
ઋતે ત્વાં પુરુષવ્યાઘ્ર સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

એવમુક્તસ્તુ પાર્થેન શિખણ્ડી ભરતર્ષભ ।
શરૈર્નાનાવિધૈસ્તૂર્ણં પિતામહમુપાદ્રવત્ ॥

અચિન્તયિત્વા તાન્બાણાન્પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
અર્જુનં સમરે ક્રુદ્ધં વારયામાસ સાયકૈઃ ॥

તથૈવ ચ ચમૂં સર્વાં પાણ્ડવાનાં મહારથઃ ।
અપ્રૈષીત્સ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પરલોકાય મારિષ ॥

તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્સૈન્યેન મહતા વૃતાઃ ।
ભીષ્મં સઞ્છાદયામાસુર્મેઘા ઇવ દિવાકરમ્ ॥

સ સમન્તાત્પરિવૃતો ભીષ્મો હિ ભરતર્ષભ ।
નિર્દદાહ રણે શૂરાન્વને વહ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ તવ પુત્રસ્ય પૌરુષમ્ ।
અયોધયચ્ચ યત્પાર્થં જુગોપ ચ પિતામહમ્ ॥

કર્મણા તેન સમરે તવ પુત્રસ્ય ધન્વિનઃ ।
દુઃશાસનસ્ય તુતુષુઃ સર્વે લોકા મહાત્મનઃ ॥

યદેકઃ સમરે પાર્થાન્સાનુગાન્સમયોધયત્ ।
ન ચૈનં પાણ્ડવા યુદ્ધે વારયામાસુરુલ્બણમ્ ॥

દુઃશાસનેન સમરે રથિનો વિરથીકૃતાઃ ।
સાદિનશ્ચ મહેષ્વાસા હસ્તિનશ્ચ મહાબલાઃ ॥

વિનિર્ભિન્નાઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નિપેતુર્વસુધાતલે ।
શરાતુરાસ્તથૈવાન્યે દન્તિનો વિદ્રુતા દિશઃ ॥

યથાગ્નિરિન્ધનં પ્રાપ્ય જ્વલેદ્દીપ્તાર્ચિરુલ્બણમ્ ।
તથા જજ્વાલ પુત્રસ્તે પાણ્ડુસેનાં વિનિર્દહન્ ॥

તં ભારતમહામાત્રં પાણ્ડવાનાં મહારથઃ ।
જેતું નોત્સહતે કશ્ચિન્નાભ્યુદ્યાતું કથઞ્ચન ॥

ઋતે મહેન્દ્રતનયાચ્છ્વેતાશ્વાત્કૃષ્ણસારથેઃ ।
સ હિ તં સમરે રાજન્નિર્જિત્ય વિજયોઽર્જુનઃ ॥

ભીષ્મમેવાભિદુદ્રાવ સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ।
વિજિતસ્તવ પુત્રોઽપિ ભીષ્મબાહુવ્યપાશ્રયઃ ॥

પુનઃ પુનઃ સમાશ્વસ્ય પ્રાયુધ્યત મદોત્કટઃ ।
અર્જુનસ્તુ રણે રાજન્યોધયન્સંવ્યરાજત ॥

શિખણ્ડી તુ રણે રાજન્વિવ્યાધૈવ પિતામહમ્ ।
શરૈરશનિસંસ્પર્શૈસ્તથા સર્પવિષોપમૈઃ ॥

ન ચ સ્મ તે રુજં ચક્રુઃ પિતુસ્તવ જનેશ્વર ।
સ્મય્રમાનસ્તુ ગાઙ્ગેયસ્તાન્બાણાઞ્જગૃહે તદા ॥

ઉષ્ણાર્તો હિ નરો યદ્વજ્જલધારાઃ પ્રતીચ્છતિ ।
તથા જગ્રાહ ગાઙ્ગેયઃ શરધારાઃ શિખણ્ડિનઃ ॥

તં ક્ષત્રિયા મહારાજ દદૃશુર્ઘોરમાહવે ।
ભીષ્મં દહન્તં સૈન્યાનિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનાં ॥

તતોઽબ્રવીત્તવ સુતઃ સર્વસૈન્યાનિ મારિષ ।
અભિદ્રવત સન્ગ્રામે ફલ્ગુનં સર્વતો રણે ॥

ભીષ્મો વઃ સમરે સર્વાન્પાયિષ્યતિ ધર્મવિત્ ।
તદ્ભયં સુમહત્ત્યક્ત્વા પાણ્ડવાન્પ્રતિ યુધ્યત ॥

એષ તાલેન મહતા ભીષ્મસ્તિષ્ઠતિ પાલયન્ ।
સર્વેષાં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સમરે શર્મ વર્મ ચ ॥

દેવા અપિ સમુદ્યુક્તા નાલં ભીષ્મં સમાસિતુમ્ ।
કિમુ પાર્થા મહાત્માનં મર્ત્યભૂતા મહાબલાઃ ॥

તસ્માદ્દ્રવત મા યોધાઃ ફલ્ગુનં પ્રાપ્ય સંયુગે ।
અહમદ્ય રણે યત્તો યોધયિષ્યામિ પાણ્ડવમ્ ॥

સહિતઃ સર્વતો યત્તૈર્ભવદ્ભિર્વસુધાધિપૈઃ ।
તચ્છ્રુત્વા તુ વચો રાજંસ્તવ પુત્રસ્ય ધન્વિનઃ ॥

અર્જુનં પ્રતિ સંયત્તા બલવન્તો મહાબલાઃ ।
તે વિદેહાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ દાસેરકગણાશ્ચ હ ॥

અભિપેતુર્નિષાદાશ્ચ સૌવીરાશ્ચ મહારણે ।
બાહ્લીકા દરદાશ્ચૈવ પ્રતીચ્યોદીચ્યમાલવાઃ ॥

અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ ।
સાલ્વઃ શકાસ્ત્રિગર્તાશ્ચ અમ્બષ્ઠાઃ કેકયૌઃ સહ ॥

અભિપેતૂ રણે પાર્થં પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્ ।
સ તાન્સર્વાન્સહાનીકાન્મહારાજ મહારથાન્ ॥

દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ સઞ્ચિન્ત્ય પ્રસન્ધાય ધનઞ્જયઃ ।
સ તૈરસ્ત્રૈર્મહાવેગૈર્દદાહ સુમહાબલઃ ॥

શરપ્રતાપૈર્બીભત્સુઃ પતઙ્ગાનિવ પાવકઃ ।
તસ્ય બાણસહસ્રાણિ સૃજતો દૃઢધન્વિનઃ ॥

દીપ્યમાનમિવાકાશે ગાણ્ડીવં સમદૃશ્યત ।
તે શરાર્તા મહારાજ વિપ્રકીર્ણમહાધ્વજાઃ ॥

નાભ્યવર્તન્ત રાજાનઃ સહિતા વાનરધ્વજમ્ ।
સધ્વજા રથિનઃ પેતુર્હયારોહા હયૈઃ સહ ॥

સગજાશ્ચ ગજારોહાઃ કિરીટિશરતાડિતાઃ ।
તતોઽર્જુનભુજોત્સૃષ્ટૈરાવૃતાઽસીદ્વસુન્ધરા ॥

વિદ્રુતં દિક્ષુ સર્વાસુ શરૈર્બલમદૃશ્યત ।
અથ પાર્થો મહારાજ દ્રાવયિત્વા વરૂથિનીમ્ ॥

દુઃશાસનાય સુબહૂન્પ્રેષયામાસ સાયકાન્ ।
તે તુ ભિત્ત્વા તવ સુતં દુઃશાસનમયોમુખાઃ ॥

ધરણીં વિવિશુઃ સર્વે વલ્મીકમિવ પન્નગાઃ ।
હયાંશ્ચાસ્ય તતો જઘ્ને સારથિં ચ ન્યપાતયત્ ॥

વિવિંશતિં ચ વિંશત્યા વિરથીકૃતવાન્પ્રભુઃ ।
આજઘાન ભૃશં ચૈવ પઞ્ચભિર્નતપર્વભિઃ ॥

કૃપં વિકર્ણં શલ્યં ચ વિદ્ધ્વા બહુભિરાયસૈઃ ।
ચકાર વિરથાંશ્ચૈવ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ ॥

એવં તે વિરથાઃ સર્વે કૃપઃ શલ્યશ્ચ મારિષ ।
દુઃશાસનો વિકર્ણશ્ચ તથૈવ ચ વિવિંશતિઃ ॥

સમ્પ્રાદ્રવન્ત સમરે નિર્જિતાઃ સવ્યસાચિના ।
પૂર્વાહ્ણે ભરતશ્રેષ્ઠ પરાજિત્ય મહારથાન્ ॥

પ્રજજ્વાલ રણે પાર્થો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
તથૈવ શરવર્ષેણ ભાસ્કરો રશ્મિવાનિવ ॥

અન્યાનપિ મહારાજ તાપયામાસ પાર્થિવાન્ ।
પરાઙ્મુખીકૃત્ય તથા શરવર્ષૈર્મહારથાન્ ॥

પ્રાવર્તયત સન્ગ્રામે શોણિતોદાં મહાનદીમ્ ।
મધ્યેન કુરુસૈન્યાનાં પાણ્ડવાનાં ચ ભારત ॥

તસ્મિન્નતિમહાભીમે રાજન્વીરવરક્ષયે ।
ભીષ્મં પ્રતિ પરાક્રાન્તાઃ પાણ્ડવાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ ॥

તે પરાક્રાન્તમાલોક્ય યુધિ રાજન્પિતામહમ્ ।
ન ન્યવર્તન્ત તે પુત્રા બ્રહ્મલોકપુરસ્કૃતાઃ ॥

ઇચ્છન્તો નિધનં યુદ્ધે સ્વર્ગલોકપરાયણાઃ ।
પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત તાવકા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ મહારાજ સ્મરન્તો વિવિધાન્બહૂન્ ।
ક્લેશાન્કૃતાન્સપુત્રેણ ત્વયા પૂર્વં નરાધિપ ॥

ભયં ત્યક્ત્વા રણે શૂરાઃ સ્વર્ગલોકપુરસ્કૃતાઃ ।
તાવકાંસ્તવ પુત્રાંશ્ચ યોધયન્તિ સ્મ હૃષ્ટવત્ ॥

ગજાશ્ચ રથસઙ્ઘાશ્ચ બહુધા રથિભિર્હતાઃ ।
રથાશ્ચ નિહતા નાગૈર્હયાશ્ચૈવ પદાતિભિઃ ॥

અન્તરા ચ્છિદ્યમાનાનિ શરીરાણિ શિરાંસિ ચ ।
નિપેતુર્દિક્ષુ સર્વાસુ ગજાશ્વરથયોધિનામ્ ॥

છન્નમાયોધનં રાજન્કુણ્ડલાઙ્ગદધારિભિઃ ।
પતિતૈઃ પાત્યમાનૈશ્ચ રાજપુત્રૈર્મહારથૈઃ ॥

રથનેમિનિકૃત્તૈશ્ચ ગજૈશ્ચૈવાવપોથિતૈઃ ।
પાદાતશ્ચાપ્યધાવન્ત સાશ્વાશ્ચ હયયોધિનઃ ॥

ગજાશ્ચ રથયોધાશ્ચ પરિપેતુઃ સમન્તતઃ ।
વિકીર્ણાશ્ચ રથા ભૂમૌ ભગ્રચક્રયુગધ્વજાઃ ॥

તદ્ગજાશ્વરથૌઘાનાં રુધિરેણ સમુક્ષિતમ ।
છન્નમાયોધનં રેજે રક્તાભ્રમિવ શારદમ્ ॥

શ્વાનઃ કાકાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચ વૃકા ગોમાયુભિઃ સહ ।
પ્રણેર્દુર્ભક્ષ્યમાસાદ્ય વિકૃતાશ્ચ સગદ્વિજાઃ ॥

વવુર્બહુવિધશ્ચૈવ દિક્ષુ સર્વાસુ મારુતાઃ ।
દૃશ્યમાનેષુ રક્ષઃસુ ભૂતેષુ ચ નદત્સુ ચ ॥

કાઞ્ચનાનિ ચ દામાનિ પતાકાશ્ચ મહાધનાઃ ।
ધૂયમાના વ્યદૃશ્યન્ત સહસા મારુતેરિતાઃ ॥

શ્વેતચ્છત્રસહસ્રાણિ સધ્વજાશ્ચ મહારથાઃ ।
વિકીર્ણાઃ સમદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સપતાકાશ્ચ માતઙ્ગા દિશો જગ્મુઃ શરાતુરાઃ ।
ક્ષત્રિયાશ્ચ મનુષ્યેન્દ્ર ગદાશક્તિધનુર્ધરાઃ ॥

સમન્તતશ્ચ દૃશ્યન્તે પતિતા ધરણીતલે . 6-117-67બિષુભિસ્તાડ્યમાનાશ્ચ નારાચૈશ્ચ સહસ્રશઃ ।
પેતુરાર્તસ્વરં કૃત્વા તત્રતત્ર મહાગજાઃ ॥

સેનાપતિસ્તુ સમરે પ્રાહ સેનાં મહારથઃ ।
અભ્યદ્રવત ગાઙ્ગેયં સૈનિકાઃ કિં કૃતેન વઃ ॥

સેનાપતિવચઃ શ્રુત્વા સોમકાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત ગોઙ્ગેયં શસ્ત્રવૃષ્ટ્યા સમન્તતઃ ॥

તતો ભીષ્મો મહારાજ દિવ્યમસ્ત્રમુદીરયન્ ।
અભ્યધાવત કૌન્તેયં મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥

તં શિખણ્ડી રણે યાન્તમભ્યદ્રવત દંશિતઃ ।
તતઃ સમાહરદ્ભીષ્મસ્તદસ્ત્રં પાવકોપમમ્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ ।
નિજઘ્ને તાવકં સૈન્યં મોહયિત્વા પિતામહમ્ ॥