મહાભારત · અધ્યાય 6.116

અભિમન્યુર્મહારાજ તવ પુત્રમયોધયત્ ।
મહત્યા સેનયા યુક્તં ભીષ્મહેતોઃ પરાક્રમી ॥

દુર્યોધનો રણે કાર્ષિં નવભિર્નતપર્વભિઃ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધઃ પુનશ્ચૈનં ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

તસ્ય શક્તિં રણે કાર્ષ્ણિર્મૃત્યોર્જિહ્વામિવાયસીમ્ ।
પ્રેષયામાસ સન્ક્રુદ્ધો દુર્યોધનરથં પ્રતિ ॥

તામાપતન્તીં સહસા ઘોરરૂપાં વિશામ્પતે ।
દ્વિધા ચિચ્છેદ તે પુત્રઃ ક્ષુરપ્રેણ મહારથઃ ॥

તાં શક્તિં પતિતાં દૃષ્ટ્વા કાર્ષ્ણિઃ પરમકોપનઃ ।
દુર્યોધનં ત્રિભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

પુનશ્ચૈનં શરૈર્ઘોરૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ।
દશભિર્ભરતશ્રેષ્ઠ દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં ચિત્રરૂપં ચ ભારત ।
ઈક્ષિતૃપ્રીતિતજનનં સર્વપાર્થિવપૂજિતમ્ ॥

ભીષ્મસ્ય નિધનાર્થાય પાર્થસ્ય વિજયાય ચ ।
યુયુધાતે રણે વીરૌ સૌભદ્રકુરુપુઙ્ગવૌ ॥

સાત્યકિં રભસં યુદ્ધે દ્રૌણિર્બ્રાહ્મણપુઙ્ગવઃ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો નારાચેન પરન્તપઃ ॥

શૈનેયોઽપિ ગુરોઃ પુત્રં સર્વમર્મસુ ભારત ।
અતાડયદમેયાત્મા નવભિઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

અશ્વત્થામા તુ સમરે સાત્યકિં નવભિઃ શરૈઃ ।
ત્રિંશતા ચ પુનસ્તૂર્ણં બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસો દ્રોણપુત્રેણ સાત્યકિઃ ।
દ્રોણપુત્રં ત્રિભિર્બાણૈરાજઘાન મહાયશાઃ ॥

પૌરવો ધૃષ્ટકેતું ચ શરૈરાચ્છાદ્ય સંયુગે ।
બહુધા દારયાઞ્ચક્રે મહેષ્વાસં મહારથઃ ॥

તથૈવ પૌરવં યુદ્ધે ધૃષ્ટકેતુર્મહારથઃ ।
ત્રિંશતા નિશિતૈર્બાણૈર્વિવ્યાધાશુ મહાભુજઃ ॥

પૌરવસ્તુ ધનુશ્છિત્ત્વા ધૃષ્ટકેતોર્મહારથઃ ।
નનાદ બલવન્નાદં વિવ્યાધ ચ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય પૌરવં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
આજઘાન મહારાજ ત્રિસપ્તત્યા શિલીમુખૈઃ ॥

તૌ તુ તત્ર મહેષ્વાસૌ મહામાત્રૌ મહારથૌ ।
મહતા શરવર્ષેણ પરસ્પરમવર્ષતામ્ ॥

અન્યોન્યસ્ય ધનુશ્છિત્ત્વા હયાન્હત્વા ચ ભારત ।
વિરથાવસિયુદ્ધાય સમીયતુરમર્ષણૌ ॥

આર્ષભે ચર્મણી ચિત્રે શતચન્દ્રપુરસ્કૃતે ।
તારકાશતચિત્રે ચ નિસ્ત્રિંશૌ સુમહાપ્રભૌ ॥

પ્રગૃહ્ય વિમલૌ રાજંસ્તાવન્યોન્યમભિદ્રુતૌ ।
વાસિતાસન્ગમે યત્તૌ સિંહાવિવ મહાવને ॥

મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ ગતપ્રત્યાગતાનિ ચ ।
ચેરતુર્દર્શયન્તૌ ચ પ્રાર્થયન્તૌ પરસ્પરમ્ ॥

પૌરવો ધૃષ્ટકેતું તુ શઙ્ખદેશે મહાસિના ।
તાડયામાસ સન્ક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

ચેદિરાજોઽપિ સમરે પૌરવં પુરુષર્ષભમ્ ।
આજઘાન શિતાગ્રેણ જત્રુદેશે મહાસિના ॥

તાવન્યોન્યં મહારાજ સમાસાદ્ય મહાહવે ।
અન્યોન્યવેગાભિહતૌ નિપેતતુરરિન્દમૌ ॥

તતઃ સ્વરથમારોપ્ય પૌરવં તનયસ્તવ ।
જયત્સેનો રથેનાજાવપોવાહ રણાજિરાત્ ॥

ધૃષ્ટકેતુ તુ સમરે માદ્રીપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
અપોવાહ રણે ક્રુદ્ધઃ સહદેવઃ પરાક્રમી ॥

ચિત્રસેનઃ સુશર્માણં વિદ્ધ્વા બહુભિરાયસૈઃ ।
પુનર્વિવ્યાધ તં ષષ્ટ્યા પુનશ્ચ નવભિ શરૈઃ ॥

સુશર્મા તુ રણે ક્રુદ્ધસ્તવ પુત્રં વિશામ્પતે ।
દશમિર્દશભિશ્ચૈવ વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

ચિત્રસેનશ્ચ તં રાજંસ્ત્રિંશતા નતપર્વભિઃ ।
આજઘાન રમે ક્રુદ્ધઃ સ ચ તં પ્રત્યવિધ્યત ॥

ભીષ્મસ્ય સમરે રાજન્યશો માનં ચ વર્ધયન્ ।
સૌભદ્રો રાજપુત્રં તુ બૃહદ્બલમયોધયત્ ॥

પાર્થહેતોઃ પરાક્રાન્તો ભીષ્મસ્ય નિધનં પ્રતિ ।
આર્જુનિં કોસલેન્દ્રસ્તુ વિદ્ધ્વા પઞ્ચભિરાયસૈઃ ॥

પુનર્વિવ્યાધ વિંશત્યા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
સૌભદ્રઃ કોસલેન્દ્રં તુ વિવ્યાધાષ્ટભિરાયસૈઃ ॥

નાકમ્પયત સન્ગ્રામે વિવ્યાધ ચ પુનઃ શરૈઃ ।
કૌસલ્યસ્ય ધનુશ્ચાપિ પુનશ્ચિચ્છેદ ફાલ્ગુનિઃ ॥

આજઘાન શરૈશ્ચાપિ ત્રિંશતા કઙ્કપત્રિભિઃ ।
સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય રાજપુત્રો બૃહદ્બલઃ ॥

ફાલ્ગુનિં સમરે ક્રુદ્ધો વિવ્યાધ બહુભિઃ શરૈઃ ।
તયોર્યુદ્ધં સમભવદ્ભીષ્મહેતોઃ પરન્તપ ॥

સંરબ્ધયોર્મહારાજ સમરે ચિત્રયોધિનોઃ ।
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે બલિવાસવયોરભૂત્ ॥

ભીમસેનો ગજાનીકં યોધયન્બહ્વશોભત ।
યથા શક્રો વજ્રપાણિર્દારયન્પર્વતોત્તમાન્ ॥

તે વધ્યમાના ભીમેન માત્ગા ગિરિસન્નિભાઃ ।
નિપેતુરુર્વ્યાં સહિતા નાદયન્તો વસુધરામ્ ॥

ગિરિમાત્રા હિ તે નાગા ભિન્નાઞ્જનચયોપમાઃ ।
વિરેજુર્વસુધાં પ્રાપ્તા વિકીર્ણા ઇવ પર્વતાઃ ॥

યુધિષ્ઠિરો મહેષ્વાસો મદ્રરાજાનમાહવે ।
મહત્યા સેનયા ગુપ્તં પીડયામાસ સન્ગતમ્ ॥

મદ્રેશ્વરશ્ચ સમરે ધર્મપુત્રં મહારથમ્ ।
પીડયામાસ સંરબ્ધો ભીષ્મહેતોઃ પરાક્રમી ॥

વિરાટં સૈન્ધવો રાજા વિદ્ધ્વા સન્નતપર્વભિઃ ।
નવભિઃ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્ત્રિંશતા પુનરાર્પયત્ ॥

વિરાટશ્ચ મહારાજ સૈન્ધવં વાહિનીપતિઃ ।
ત્રિંશદ્ભિર્નિશિતૈર્બાણૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ॥

ચિત્રકાર્મુકનિસ્ત્રિંશૌ ચિત્રવર્માયુધધ્વજૌ ।
રેજતુશ્ચિત્રરૂપૌ તૌ સન્ગ્રામે મત્સ્યસૈન્ધવૌ ॥

દ્રોણઃ પાઞ્ચાલપુત્રેણ સમાગમ્ય મહારણે ।
મહાસમુદયં ચક્રે શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

તતો દ્રોણો મહારાજ પાર્ષતસ્ય મહદ્ધનુઃ ।
છિત્ત્વા પઞ્ચાશતેષૂંશ્ચ પાર્ષતં પ્રતિ સૃષ્ટવાન્ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય પાર્ષતઃ પરવીરહા ।
દ્રોણસ્ય મિષતો યુદ્ધે પ્રેષયામાસ સાયકાન્ ॥

તાઞ્છરાઞ્છરઘાતેન ચિચ્છેદ સ મહારથઃ ।
દ્રોણો દ્રુપદપુત્રાય પ્રાહિણોત્પઞ્ચ સાયકાન્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ પાર્ષતઃ પરવીરહા ।
દ્રોણાય ચિક્ષેપ ગદાં યમદણ્ડોપમાં રણે ॥

તામાપતન્તીં સહસા હેમપટ્ટવિભૂષિતામ્ ।
શરૈઃ પઞ્ચાશતા દ્રોણો વારયામાસ સંયુગે ॥

સા છિન્ના બહુધા રાજન્દ્રોગચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
ચૂર્ણીકૃતા વિશીર્યન્તી પપાત વસુધાતલે ॥

ગદાં વિનિહતાં દૃષ્ટ્વા પાર્ષતઃ શત્રુતાપનઃ ।
દ્રોણાય શક્તિં ચિક્ષેપ સર્વપારશવીં શુભામ્ ॥

તાં દ્રોણો નવભિર્બાણૈશ્ચિચ્છેદ યુધિ ભારત ।
પાર્ષતં ચ મહેષ્વાસં પીજયામાસ સંયુગે ॥

એવમેતન્મહાયુદ્ધં દ્રોણપાર્ષતયોરભૂત્ ।
ભીષ્મં પ્રતિ મહારાજ ઘોરરૂપં ભયાનકમ્ ॥

અર્જુનઃ પ્રાપ્ય ગાઙ્ગેયં પીડયન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અભ્યદ્રવત સંયત્તો વને મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

પ્રત્યુદ્યયૌ ચ તં રાજા ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
ત્રિધા ભિન્નેન નાગેન મદાન્ધેન મહાબલઃ ॥

તમાપતન્તં સહસા મહેન્દ્રગજસન્નિભમ્ ।
પરં યત્નં સમસ્થાય બીભત્સુઃ પ્રત્યપદ્યત ॥

તતો ગજગતો રાજા ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
અર્જુનં શરવર્ષેણ વારયામાસ સંયુગે ॥

અર્જુનસ્તુ તતો નાગમાયાન્તં રજતોપમૈઃ ।
વિમલૈરાયસૈસ્તીક્ષ્ણૈરવિધ્યત મહારણે ॥

શિખણ્ડિનં ચ કૌન્તેયો યાહિયાહીત્યચોદયત્ ।
ભીષ્મં પ્રતિ મહારાજ જહ્યેનમિતિ ચાબ્રવીત્ ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષસ્તતો હિત્વા પાણ્ડવં પાણ્ડુપૂર્વજ ।
પ્રયયૌ ત્વરિતો રાજન્દ્રુપદસ્ય રથં પ્રતિ ॥

તતોઽર્જુનો મહારાજ ભીષ્મમભ્યદ્રવદ્દ્રુતમ્ । શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય તતો યુદ્ધમવર્તત ।

તતસ્તે તાવકાઃ શૂરાઃ પાણ્ડવં રભસં યુધિ ।
સમભ્યધાવન્ક્રોશન્તસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

નાનાવિધાન્યનીકાનિ પુત્રાણાં તે જનાધિપ ।
અર્જુનો વ્યધમત્કાલે દિવીવાભ્રાણિ મારુતઃ ॥

શિખણ્ડી તુ સમાસાદ્ય ભરતાનાં પિતામહમ્ ।
ઇષુભિસ્તૂર્ણમવ્યગ્રો બહુભિઃ સ સમાચિનોત્ ॥

રથાગ્ન્યગારશ્ચાપાર્ચિરશિશક્તિગદેન્ધનઃ ।
શરસઙ્ઘમહાજ્વાલઃ ક્ષત્રિયાન્સમરેઽદહત્ ॥

યથાઽગ્નિઃ સુમહાનિદ્ધઃ કક્ષે ચરતિ સાનિલઃ ।
તથા જજ્વાલ ભીષ્મોઽપિ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યુદીરયન્ ॥

સોમકાંશ્ચ રણે ભીષ્મો જઘ્ને પાર્થપદાનુગાન્ ।
ન્યવારયત તત્સૈન્યં પાણ્ડવસ્ય મહારથઃ ॥

સુવર્ણપુઙ્ખૈરિષુભિઃ શિતૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
નાદયન્સ દિશો ભીષ્મઃ પ્રદિશશ્ચ મહાહવે ॥

પાતયન્રથિનો રાજન્હયાંશ્ચ સહ સાદિભિઃ ।
મુણ્ડતાલવનાનીવ ચકાર સ રથવ્રજાન્ ॥

નિર્મનુષ્યાન્રથાન્રાજન્ગજાનશ્વાંશ્ચ સંયુગે ।
ચકાર સમરે ભીષ્મઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ।
નિશમ્ય સર્વતો રાજન્સમકમ્પન્ત સૈનિકાઃ ॥

અઘોમા ન્યપતન્બાણાઃ પિતુસ્તે મનુજેશ્વર ।
નાસઞ્જન્ત શરીરેષુ ભીષ્મચાપચ્યુતાઃ શરાઃ ॥

નિર્મનુષ્યાન્રથાન્રાજન્સુયુક્તાઞ્જવનૈર્હયૈઃ ।
વાતાયમાનાનદ્રાક્ષં ધ્રિયમાણાન્વિશામ્પતે ॥

ચેદિકાશિકરૂશાનાં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।
મહારથાઃ સમાખ્યાતાઃ કુલપુત્રાસ્તનુત્યજઃ ॥

અપરાવર્તિનઃ શૂરાઃ સુવર્ણવિકૃતધ્વજાઃ ।
સન્ગ્રામે ભીષ્મમાસાદ્ય સવાજિરથકુઞ્જરાઃ ॥

જગ્મુસ્તે પરલોકાય વ્યાદિતાસ્યમિવાન્તકમ્ ।
ન તત્રાસીદ્રણે રાજન્સોમકાનાં મહારથઃ ॥

યઃ સમ્પ્રાપ્ય રણે ભીષ્મં જીવિતે સ્મ મનો દધે ।
તાંશ્ચ સર્વાન્રણે યોધાન્પ્રેતરાજપુરં પ્રતિ ॥

નીતાનમન્યન્ત જના દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્ય વિક્રમમ્ ।
ન કશ્ચિદેનં સમરે પ્રત્યુદ્યાતિ મહારથઃ ॥

ઋતે પાણ્ડુસુતં વીરં શ્વેતાશ્વં કૃષ્ણસારથિમ્ ।
શિખણ્ડિનં ચ સમરે પાઞ્ચાલ્યમમિતૌજસમ્ ॥