મહાભારત · અધ્યાય 6.111

સાત્યકિં દંશિતં યુદ્ધે ભીષ્માયાભ્યુદ્યતં રણે ।
આર્શ્યશૃઙ્ગિર્મહેષ્વાસો વારયામાસ સંયુગે ॥

માધવસ્તુ સુસન્ક્રુદ્ધો રાક્ષસં નવભિઃ શરૈઃ ।
આજઘાન રણે રાજન્પ્રહસન્નિવ ભારત ॥

તથૈવ રાક્ષસો રાજન્માધવં નવભિઃ શરૈઃ ।
અર્દયામાસ રાજેન્દ્ર સન્ક્રુદ્ધઃ શિનિપુઙ્ગવમ્ ॥

શૈનેયઃ શરસઙ્ઘં તુ પ્રેષયામાસ સંયુગે ।
રાક્ષસાય સુસન્ક્રુદ્ધો માધવઃ પરવીરહા ॥

તતો રક્ષો મહાબાહું સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ।
વિવ્યાધ વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સિંહનાદ નનાદ ચ ॥

માધવસ્તુ ભૃશં વિદ્ધો રાક્ષસેન રણે તદા ।
ધૈર્યમાલમ્બ્ય તેજસ્વી જહાસ ચ નનાદ ચ ॥

ભગદત્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધો માધવં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
તાડયામાસ સમરે તોત્રૈરિવ મહાગજમ્ ॥

વિહાય રાક્ષસં યુદ્ધે શૈનેયો રથિનાં વરઃ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષાય ચિક્ષેપ શરાન્સન્નતપર્વણઃ ॥

તસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષો રાજા માધવસ્ય મહદ્ધનુઃ ।
ચિચ્છેદ શતધારેણ ભલ્લેન કૃતહસ્તવત્ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય વેગવત્પરવીરહા ।
ભગદત્તં રણે ક્રુદ્ધં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસઃ સૃક્કિણી પરિસંલિહન્ ।
શક્તિં કનકવૈડૂર્યભૂષિતામાયસીં દૃઢામ્ ॥

યમદણ્ડોપમાં ઘોરાં ચિક્ષેપ પરમાહવે ।
તામાપતન્તીં સહસા તસ્ય બાહુબલેરિતામ્ ॥

સાત્યકિઃ સમરે રાજન્દ્વિધા ચિચ્છેદ સાયકૈઃ ।
તતઃ પપાત સહસા સહોલ્કેવ હતપ્રભા ॥

શક્તિં વિનિહતાં દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે ।
મહતા રથવંશેન વારયામાસ માધવમ્ ॥

તથા પરિવૃતં દૃષ્ટ્વા વાર્ષ્ણેયાનાં મહારથમ્ ।
દુર્યોધનો ભૃશં ક્રુદ્ધો ભ્રાતૄન્સર્વાનુવાચ હ ॥

તથા કુરુત કૌરવ્યા યથાઃ વઃ સાત્યકો યુધિ ।
ન જીવન્પ્રતિનિર્યાતિ મહતોઽસ્માદ્રથવ્રજાત્ ॥

તસ્મિન્હતે હતં મન્યે પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
તથેતિ ચ વચસ્તસ્ય પરિગૃહ્ય મહારથાઃ ॥

શૈનેયં યોધયામાસર્ભીષ્માયાભ્યુદ્યતં રણે । અભિમન્યું તદાઽયાન્તં ભીષ્મસ્યાભ્યુદ્યતં વધે ।
કામ્ભોજરાજો બલવાન્વારયામાસ સંયુગે ॥

આર્જુનિં નૃપતિર્વિદ્ધ્વા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
પુનરેવ ચતુઃષષ્ટ્યા રાજન્વિવ્યાધ તં નૃપ ॥

સુદક્ષિણસ્તુ સમરે પુનર્વિવ્યાધ તં પઞ્ચભિઃ ।
સારથિં ચાસ્ય નવભિરિચ્છન્ભીષ્મસ્ય જીવિતમ્ ॥

તદ્યુદ્ધમાસીત્સુમહત્તયોસ્તત્ર સમાગમે ।
યદાભ્યધાવદ્ગાઙ્ગેયં શિખણ્ડી શત્રુકર્શનઃ ॥

વિરાટદ્રુપદૌ વૃદ્ધૌ વારયનતૌ મહાચમૂમ્ ।
ભીષ્મં ચ યુધિ સંરબ્ધાવાદ્રવન્તૌ મહારથૌ ॥

અશ્વત્થામા રણે ક્રુદ્ધઃ સમિયાદ્રથસત્તમઃ ।
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તયોસ્તસ્ય ચ ભારત ॥

વિરાટો દશભિર્ભલ્લૈરાજઘાન પરન્તપ ।
યતમાનં મહેષ્વાસં દ્રૌણિમાહવશોભિનમ્ ॥

દ્રુપદશ્ચ ત્રિભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ નિશિતૈસ્તદા ।
ગુરુપુત્રં સમાસાદ્ય પ્રહરન્તૌ મહાબલૌ ॥

અશ્વત્થામા તતસ્તૌ તુ વિવ્યાધ બહુભિઃ શરૈઃ ।
વિરાટદ્રુપદૌ વીરૌ ભીષ્મં પ્રતિ સમુદ્યતૌ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ વૃદ્ધયોશ્ચરિતં મહત્ ।
યદ્દ્રૌણિસાયકાન્ઘોરાન્પ્રત્યવારયતાં યુધિ ॥

સહદેવં તથાઽયાન્તં કૃપઃ શારદ્વતોઽભ્યયાત્ ।
યથા નાગો વને નાગં મત્તો મત્તમુપાદ્રવત્ ॥

કૃપશ્ચ સમરે શૂરો માદ્રીપુત્રં મહારથમ્ ।
આજઘાન શરૈસ્તૂર્ણં સપ્તત્યા રુક્મભૂષણૈઃ ॥

તસ્ય માદ્રીસુતશ્ચાપં દ્વિધા ચિચ્છેદ સાયકૈઃ ।
અથૈનં છિન્નધન્વાનં વિવ્યાધ નવભિઃ શરૈઃ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય સમરે ભારસાધનમ્ ।
માદ્રીપુત્રં સુસંહૃષ્ટો દશભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધ ઇચ્છન્ભીષ્મસ્ય જીવિતમ્ ।
તથૈવ પાણ્ડવો રાજઞ્છારદ્વતમમર્ષણમ્ ॥

આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો ભીષ્મસ્ય વધકાઙ્ક્ષયા ।
તયોર્યુદ્ધં સમભવદ્ધોરરૂપં ભયાવહમ્ ॥

નકુલં તુ રણે ક્રુદ્ધો વિકર્ણઃ શત્રુતાપનઃ ।
વિવ્યાધ સાયકૈઃ ષષ્ટ્યા રક્ષન્ભીષ્મં મહાબલમ્ ॥

નકુલોઽપિ ભૃશં વિદ્ધસ્તવ પુત્રેણ ધીમતા ।
વિકર્ણં સપ્તસપ્તત્યા નિર્બિભેદ શિલીમુખૈઃ ॥

તત્ર તૌ નરશાર્દૂલૌ ભીષ્મહેતોઃ પરન્તપૌ ।
અન્યોન્યં જઘ્નુતુર્વીરૌ ગોષ્ઠે ગોવૃષભાવિવ ॥

ઘટોત્કચં રણે યાન્તં નિઘ્નન્તં તવ વાહિનીમ્ ।
દુર્મુખઃ સમરે પ્રાયાદ્ભીષ્યહેતોઃ પરાક્રમી ॥

હૈડિમ્બસ્તુ રણે રાજન્દુર્મુખં શત્રુતાપનમ્ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધઃ શરેણાનતપર્વણા ॥

ભીમસેનસુતં ચાપિ દુર્મુખઃ સુમુખૈઃ શરૈઃ ।
ષષ્ટ્યા વીરો નદન્હૃષ્ટો વિવ્યાધ રણમૂર્ધનિ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તથાઽયાન્તં ભીષ્મસ્ય વધકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
હાર્દિક્યો વારયામાસ રથશ્રેષ્ઠં મહારથઃ ॥

હાર્દિક્યઃ પાર્ષતં ચાપિ વિદ્ધ્વા પઞ્ચભિરાયસૈઃ ।
પુનઃ પઞ્ચાશતા તૂર્ણં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

આજઘાન મહાબાહુઃ પાર્ષતં તં મહારથમ્ ।
તં ચૈવ પાર્ષતો રાજન્હાર્દિક્યં નવભિઃ શરૈઃ ॥

વિવ્યાધ નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કઙ્કપત્રૈરજિહ્નગૈઃ ।
તયોઃ સમભવદ્યુદ્ધં ભીષ્મહેતોર્મહાહવે ॥

અન્યોન્યાતિશયે યુક્તં યથા વૃત્રમહેન્દ્રયોઃ ।
ભીમસેનં તથાઽયાન્તં ભીષ્મં પ્રતિ મહારથમ્ ॥

ભૂરિશ્રવાભ્યયાત્તૂર્ણં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
સૌમદત્તિરથો ભીમમાજઘાન સ્તનાન્તરે ॥

નારાચેન સુતીક્ષ્ણેન રુક્મપુઙ્ખેન સંયુગે ।
ઉરઃસ્થેન બભૌ તેન ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ્કન્દશક્ત્યા યથા ક્રૌઞ્ચઃ પુરા નૃપતિસત્તમ ।
તૌ શરાન્સૂર્યસન્કાશાન્કર્મારપરિમાર્જિતાન્ ॥

અન્યોન્યસ્ય રણે ક્રુદ્ધૌ ચિક્ષિપતે નરર્ષભૌ ।
ભીમો ભીષ્મવધાકાઙ્ક્ષી સૌમદત્તિં મહારથમ્ ॥

તથા ભીષ્મજયે ગૃધ્નુઃ સૌમદત્તિસ્તૂ પાણ્ડવમ્ ।
કૃતપ્રતિકૃતે યત્તૌ યોધયામાસતૂ રણે ॥

યુધિષ્ઠિરં તુ કૌન્તેયં મહત્યા સેનયા વૃત્તમ્ ।
ભીષ્માભિમુખમાયાન્તં ભારદ્વાજો ન્યવારયત્ ॥

દ્રોણસ્ય રથનિર્ઘોષં પર્જન્યનિનદોપમમ્ ।
શ્રુત્વા પ્રભદ્રકા રાજન્સમકમ્પન્ત મારિષ ॥

સા સેના મહતી રાજન્પાણ્ડુપુત્રસ્ય સંયુગે ।
દ્રોણેન વારિતા યત્તા ન ચચાલ પદાત્પદમ્ ॥

ચેકિતાન રણે યત્તં ભીષ્મં પ્રતિ જનેશ્વર ।
ચિત્રસેનસ્તવ સુતઃ ક્રુદ્ધરૂપમવારયત્ ॥

ભીષ્મહેતોઃ પરાક્રાન્તશ્ચિત્રસેનઃ પરાક્રમી ।
ચેકિતાનં પરં શક્ત્યા યોધયામાસ ભારત ॥

તથૈવ ચેકિતાનોઽપિ ચિત્રસેનમવારયત્ ।
તદ્યુદ્ધમાસીત્સુમહત્તયોસ્તત્ર સમાગમે ॥

અર્જુનો વાર્યમાણસ્તુ બહુશસ્તત્ર ભારત ।
વિમુખીકૃત્ય પુત્રં તે સેનાં તવ મમર્દ હ ॥

દુઃશાસનોઽપિ પરયા શક્ત્યા પાર્થમવારયત્ ।
કથં ભીષ્મં ન નો હન્યાદિતિ નિશ્ચિત્ય ભારત ॥

સા વધ્યમાના સમરે પુત્રસ્ય તવ વાહિની ।
લોડ્યતે રથિભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તત્રતત્રૈવ ભારત ॥