મહાભારત · અધ્યાય 6.108

કથં શિખણ્ડી ગાઙ્ગેયમભ્યવર્તત સંયુગે ।
પાણ્ડવાશ્ચ કથં ભીષ્મં તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતઃ પ્રભાતે વિમલે સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ।
તાડ્યમાનાસુ ભેરીષુ મૃદઙ્ગેષ્વાનકેષુ ચ ॥

ધ્માયમાનેષુ શઙ્ખેષુ પાણ્ડરેષુ સમન્તતઃ ।
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય નિર્યાપ્તાઃ પાણ્ડવા યુધિ ॥

કૃત્વા વ્યૂહં મહારાજ સર્વશત્રુનિબર્હણમ્ ।
શિખણ્ડી સર્વસૈન્યાનામગ્ર આસીદ્વિશામ્પતે ॥

ચક્રરક્ષૌ તતસ્તસ્ય ભીમસેનધનઞ્જયૌ ।
પૃષ્ઠતો દ્રૌપદેયાશ્ચ સૌભદ્રશ્ચૈવ વીર્યવાન્ ॥

સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ તેષાં ગોપ્તા મહારથઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તતઃ પશ્ચાત્પાઞ્ચાલૈરભિરક્ષિતઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા યમાભ્યાં સહિતઃ પ્રભુઃ ।
પ્રયયૌ સિંહનાદેન નાદયન્ભરતર્ષભ ॥

વિરાટસ્તુ તતઃ પશ્ચાત્સ્વેન સૈન્યેન સંવૃત્તઃ ।
દ્રુપદશ્ચ મહાબાહો તતઃ પઞ્ચાદુપાદ્રવત્ ॥

કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ વીર્યવાન્ ।
જઘનં પાલયામાસુઃ પાણ્ડવેયશ્ચ રાક્ષસઃ ॥

એવં વ્યૂહ્ય મહાસૈન્યં પાણ્ડવાસ્તવ વાહિનીમ્ ।
અભ્યદ્રવન્ત સન્ગ્રામે ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ ॥

તથૈવ કુરવો રાજન્ભીષ્મં કૃત્વા મહારથમ્ ।
અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં પ્રયયુઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ ॥

પુત્રૈસ્તવ દુરાધર્ષો રક્ષિતઃ સુમહાબલૈઃ ।
તતો દ્રોણો મહેષ્વાસઃ પુત્રશ્ચાસ્ય મહાબલઃ ॥

ભગદત્તસ્તતઃ પશ્ચાદ્ગજાનીકેન સંવૃતઃ ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ ભગદત્તમનુવ્રતૌ ॥

કામ્ભોજરાજો બલવાંસ્તતઃ પશ્ચાત્સુદક્ષિણઃ ।
માગધશ્ચ જયત્સેનઃ સૌબલશ્ચ બૃહદ્બલઃ ॥

તથૈવાન્યે મહેષ્વાસાઃ સુશર્મપ્રમુખા નૃપાઃ ।
જઘનં પાલયામાસુસ્તવ સૈન્યસ્ય ભારત ॥

દિવસેદિવસે પ્રાપ્તે ભીષ્મઃ શાન્તનવો યુધિ ।
આસુરાનકરોદ્વ્યૂહાન્પૈશાચાનથ રાક્ષસાન્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તવ તેષાં ચ ભારત ।
અન્યોન્યં નિઘ્નતાં રાજન્યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥

અર્જુનપ્રમુખાઃ પાર્થાઃ પુરસ્કૃત્ય શિખણ્ડિનમ્ ।
ભીષ્મં યુદ્ધેઽભ્યવર્તન્ત કિરન્તો વિવિધાઞ્શરાન્ ॥

તત્ર ભારત ભીમેન તાડિતાસ્તાવકાઃ શરૈઃ ।
રુધિરૌઘપરિક્લિન્નાઃ પરલોકં યયુસ્તદા ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
તવ સૈનયં સમાસાદ્ય પીડયામાસુરોજસા ॥

તે વધ્યામાનાઃ સમરે તાવકા ભરતર્ષભ ।
નાશક્નુવન્વારયિતું પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ॥

તતસ્તુ તાવકં સૈન્યં વધ્યમાનં સમન્તતઃ ।
સમ્પ્રાદ્રવદ્દશઃ દિશઃ કાલ્યમાનં મહારથૈઃ ॥

ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત તાવકા ભરતર્ષભ ।
વધ્યમાનાઃ શિતૈર્બાણૈઃ પાણ્ડવૈઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

પીડ્યમાનં બલં દૃષ્ટ્વા પાર્થૈર્ભીષ્મઃ પરાક્રમી ।
યદકાર્ષીદ્રણે ક્રુદ્ધસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

કથં વા પાણ્ડવા યુદ્ધે પ્રત્યુદ્યાતાઃ પરન્તપાઃ ।
નિઘ્નન્તો મામકાન્વીરાંસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

આચક્ષે તે મહારાજ યદકાર્ષીત્પિતા તવ ।
પીડિતે તવ પુત્રસ્ય સૈન્યે પાણ્ડવ સૃઞ્જયૈઃ ॥

પ્રંહૃષ્ટમનસઃ શૂરાઃ પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ ।
અભ્યવર્તન્ત નિઘ્નન્તસ્તવ પુત્રસ્ય વાહિનીમ્ ॥

તં વિનાશં મનુષ્યેન્દ્ર નરવારણવાજિનામ્ ।
નામૃષ્યત તદા ભીષ્મઃ સૈન્યઘાતં રણે પરૈઃ ॥

સ પાણડવાન્મહેષ્વાસઃ પઞ્ચાલાંશ્ચૈવ સૃઞ્જયાન્ ।
નારાચૈર્વત્સદન્તૈશ્ચ શિતૈરઞ્જલિકૈસ્તથા ॥

અભ્યવર્ષત દુર્ધર્ષસ્ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ ।
સ પાણ્ડવાનાં પ્રવરાન્પઞ્ચ રાજન્મહારથાન્ ॥

આત્તશસ્ત્રો રણે યત્નાદ્વારયામાસ સાયકૈઃ ।
નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રવર્ષૈસ્તાન્વીર્યામર્ષપ્રવેરિતૈઃ ॥

નિજઘ્ને સમરે ક્રુદ્ધો હસ્ત્યશ્વં ચામિતં બહુ ।
રથિનોઽપાતયદ્રાજન્રથેભ્યઃ પુરુષર્ષભ ॥

સાદિનશ્ચાશ્વપૃષ્ઠેભ્યઃ પાદાતાંશ્ચ સમાગતાન્ ॥

ગજારોહાન્ગજેભ્યશ્ચ પરેષાં જયકારિણઃ ।
તમેકં સમરે ભીષ્મં ત્વરમાણં મહારથમ્ ॥

પાણ્ડવાઃ સમવર્તન્ત વજ્રહસ્તમિવાસુરાઃ ।
શક્રાશનિસમસ્પર્શાન્વિમુઞ્ચન્નિશિતાઞ્છરાન્ ॥

દિક્ષ્વદૃશ્યત સર્વાસુ ઘોરં સન્ધારયન્વપુઃ ।
મણ્ડલીભૂતમેવાસ્ય નિત્યં ધનુરદૃશ્યત ॥

સન્ગ્રામે યુધ્યમાનસ્ય શક્રચાપોપમં મહત્ ॥
તદૃષ્ટ્વા સમરે કર્મ પુત્રાસ્તવ વિશામ્પતે ॥

વિસ્માયં પરમં ગત્વા પિતામહમપૂજયન્ ।
પાર્થા વિમનસો ભૂત્વા પ્રૈક્ષન્ત પિતરં તવ ॥

યુધ્યમાનં રણે શૂરં વિપ્રચિત્તિમિવામરાઃ ।
ન ચૈનં વારયામાસુર્વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ॥

દશમેઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે રથાનીકં શિખણ્ડિનઃ ।
અદહન્નિશિતૈર્બાણૈઃ કૃષ્ણવર્ત્મેવ કાનનમ્ ॥

તં શિખણ્ડી ત્રિભિર્બાણૈરભ્યવિધ્યત્સનાન્તરે ।
આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં કાલસૃષ્ટમિવાન્તકમ્ ॥

સ તેનાતિભૃશં વિદ્ધઃ પ્રેક્ષ્ય ભીષ્મઃ શિખણ્ડિનમ્ ।
પુનર્નાલોકયત્ક્રુદ્ધઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥

કામં પ્રહર વા મા વા ન ત્વાં યોત્સ્યે કથઞ્ચન ।
યૈવ હિ ત્વં કૃતા ધાત્રા સૈવ હિ ત્વં શિખણ્ડિની ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શિખણ્ડી ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
ઉવાચ ભીષ્મં સમરે સૃક્વિણી પરિલેલિહન્ ॥

જાનામિ ત્વાં મહાબાહો ક્ષત્રિયાણાં ભયન્કરમ્ ।
મયા શ્રુતં ચ તે યુદ્ધં જામદગ્ન્યેન વૈ સહ ॥

દિવ્યશ્ચ તે પ્રભાવોઽયં મયા ચ બહુશઃ શ્રુતઃ ।
જનન્નપિ પ્રભાવં તે યોત્સ્યેઽદ્યાહં ત્વયા સહ ॥

પાણ્ડવાનાં પ્રિયં કુર્વન્નાત્મનશ્ચ નરોત્તમ ॥
અદ્ય ત્વાં યોધયિષ્યામિ રણે પુરુષસત્તમ ॥

ધ્રુવં ચ ત્વાં હનિષ્યામિ શપે સત્યેન તેઽગ્રતઃ ।
એતચ્છ્રુત્વા ચ મદ્વાક્યં યત્કૃત્યં તત્સમાચર ॥

કામં યુધ્યસ્વ વા મા વા ન મે જીવન્પ્રમોક્ષ્યસે ।
સુદૃષ્ટઃ ક્રિયતાં ભીષ્મ લોકોઽયં સમિતિઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતો ભીષ્મં પઞ્ચભિર્નતપર્વભિઃ ।
અવિધ્યત રણે ભીષ્મં પ્રતુદન્વાક્યસાયકૈઃ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સવ્યસાચી મહારથઃ ।
કાલોઽયમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય શિખણ્ડિનમચોદયત્ ॥

અહં ત્વામનુયાસ્યામિ પરાન્વિદ્રાવયઞ્શરૈઃ ।
અભિદ્રવ સુસંરબ્ધો ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ ॥

ન હિ તે સંયુગે પીડાં શક્તાઃ કર્તું મહાબલાઃ ।
તસ્માદદ્ય મહાબાહો યત્નાદ્ભીષ્યમભિદ્રવ ॥

અહત્વા સમરે ભીષ્મ યદિ યાસ્યસિ મારિષ ।
અવહાસ્યોઽસ્ય લોકસ્ય ભવિષ્યસિ મયા સહ ॥

નાવહાસ્યા યથા વીર ભવેમ પરમાહવે ।
તથા કુરુ રણે યત્નં સાધયસ્વ પિતામહમ્ ॥

કુરૂંશ્ચ સહિતાન્સર્વાન્યતમાનાન્મહારથાન્ ।
અહમાવારયિષ્યામિ સાવયસ્વ પિતામહમ્ ॥

દ્રોણં ચ દ્રોણપુત્રં ચ કૃપં ચાથ સુયોધનમ્ ।
ચિત્રસેનં વિકર્ણં ચ સૈન્ધવં ચ યજદ્રથમ્ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજં ચ સુદક્ષિણમ્ ।
ભગદત્તં તથા શૂરં માગદં ચ મહાબલમ્ ॥

સૌમદત્તિં તથા શૂરમાર્શ્યશૃઙ્ગિં ચ રાક્ષસમ્ ।
ત્રિગર્તરાજં ચ રણે સહ સર્વૈર્મહારથૈઃ ॥

અહમાવારયિષ્યામિ વેલેવ મકરાલયમ્ . કુરૂંશ્ચ સહિતાન્સર્વાન્યુધ્યમાનાન્મહાબલાન્ ।
નિવારયિષ્યામિ રણે સાધયસ્વ પિતામહમ્ ॥