મહાભારત · અધ્યાય 6.106

તતઃ પિતા તવ ક્રુદ્ધો નિશિતૈઃ સાયકોત્તમૈઃ ।
આજઘાન રણે પાર્થાન્સહસેનાન્સમન્તતઃ ॥

ભીમં દ્વાદશભિર્વિદ્ધ્વા સાત્યકિં નવભિઃ શરૈઃ ।
નકુલં ચ ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા સહદેવં ચ સપ્તભિઃ ॥

યુધિષ્ઠિરં દ્વાદશભિર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તતો વિદ્ધ્વા નનાદ સુમહાબલઃ ॥

તં દ્વાદશાખ્યૈર્નકુલો માધવશ્ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ . ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ સપ્તત્યા ભીમસેનશ્ચ સપ્તભિઃ ।
યુધિષ્ઠિરો દ્વાદશભિઃ પ્રત્યવિધ્યત્પિતામહમ્ ॥

દ્રોણસ્તુ સાત્યકિં વિદ્ધ્વા ભીમસેનમવિધ્યત ।
એકૈકં પઞ્ચભિર્બાણૈર્યમદણ્ડોપમૈઃ શિતૈઃ ॥

તૌ ચ તં પ્રત્યવિધ્યેતાં ત્રિભિસ્ત્રિભિરજિહ્મગૈઃ ।
તોત્રૈરિવ મહાનાગં દ્રોણં બ્રાહ્મણપુઙ્ગવમ્ ॥

સૌવીરા કિતવાઃ પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યોદીચ્યમાલવાઃ . અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ ।
સન્ગ્રમે નાજહુર્ભીષ્મં વધ્યમાનાઃ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

તથૈવાન્યે મહીપાલા નાનાદેશસમાગતાઃ . પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત વિવિધાયુધપાણયઃ ।
તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્પરિવવ્રુઃ પિતામહમ્ ॥

સ સમન્તાત્પરિવૃતો રથૌઘૈરપરાજિતઃ ।
ગહનેઽગ્નિરિવોત્સૃષ્ટઃ પ્રજજ્વાલ દહન્પરાન્ ॥

રથાગ્ન્યગારશ્ચાપાર્ચિરસિશક્તિગજેન્ધનઃ ।
શરસ્ફુલિઙ્ગો ભીષ્માગ્નિર્દદાહ ક્ષત્રિયર્ષભાન્ ॥

યથા હિ સુમહાનગ્નિઃ કક્ષે ચરસિ સાનિલઃ . તથા ભીષ્મો મહારાજ દિવ્યમસ્ત્રમુદીરયન્ ॥

સુવર્ણપુઙ્ખૈરિષુભિર્ગાર્ધ્રપક્ષૈઃ સુતેજનૈઃ ।
કર્ણિનાલીકનારાચૈશ્છાદયામાસ તદ્બલમ્ ॥

અપાતયદ્ધ્વજાંશ્ચૈવ રથિનશ્ચ શિતૈઃ શરૈઃ ।
મુણ્ડતાલવનાનીવ ચકાર સ રથવ્રજાન્ ॥

નિર્મનુષ્યાન્રથાન્રાજન્ગજાનશ્વાંશ્ચ સંયુગે ।
અકરોત્સ મહાબાહુઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ।
નિશમ્ય સર્વભૂતાનિ સમકમ્પન્ત ભારત ॥

અમોઘા હ્યપત્નબાણાઃ પિતુસ્તે ભરતર્ષભ ।
નાસજ્જન્ત તનુત્રેષુ ભીષ્મચાપચ્યુતાઃ શરાઃ ॥

હતવીરાન્રથાન્રાજન્સંયુક્તાઞ્જવનૈર્હયૈઃ ।
અપશ્યામ મહારાજ હ્રિયમાણાન્રણાજિરે ॥

ચેદિકાશિકરૂષાણાં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ . મહારથાઃ સમાખ્યાતાઃ કલપુત્રાસ્તનુત્યજઃ ।
અપરાવર્તિનઃ સર્વે સુવર્ણવિકૃતધ્વજાઃ ॥

સન્ગ્રામે ભીષ્મમાસાદ્ય વ્યાદિતાસ્યમિવાન્તકમ્ ।
નિમગ્નાઃ પરલોકાય સવાજિરથકુઞ્જરાઃ ॥

ભગ્નાક્ષોપસ્કરાન્કાંશ્ચિદ્ભગ્નચક્રાંશ્ચ ભારત ।
અપશ્યામ મહારાજ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સવરૂથૈ રથૈર્ભગ્નૈ રથિભિશ્ચ નિપાતિતૈઃ ।
શરૈઃ સુકવચૈશ્છિન્નૈઃ પટ્ટસૈશ્ચ વિશામ્પતે ॥

ગદાભિર્ભિણ્ડિપાલૈશ્ચ નિશિતૈશ્ચ શિલીમુખૈઃ ।
અનુકર્ષૈરુપાસઙ્ગૈશ્ચક્રૈર્ભગ્નૈશ્ચ મારિષ ॥

બાહુભિઃ કાર્મુકૈઃ ખઙ્ગૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ । તલત્રૈરઙ્ગુલિત્રૈશ્ચ ધ્વજૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ ।
ચાપૈશ્ચ બહુધા ચ્છિન્નૈઃ સમાસ્તીર્યત મેદિની ॥

ગજારોહા ગજાન્રાજન્હયાંશ્ચ હયસાદિનઃ ।
અભિપેતુર્દ્રુતં તત્ર શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

યતમાનાશ્ચ તે વીરા દ્રવમાણાન્મહારથાન્ ।
નાશક્નુવન્વારયિતું ભીષ્મબાણપ્રપીડિતાન્ ॥

મહેન્દ્રસમવીર્યેણ વધ્યમાના મહાચમૂઃ ।
અભજ્યત મહારાજ ન ચ દ્વૌ સમધાવતામ્ ॥

આવિદ્ધરથનાગાશ્વં પતિતધ્વજસન્કુલમ્ ।
અનીકં પાણ્ડુપુત્રાણાં હાહાભૂતમચેતનમ્ ॥

જઘાનાત્ર પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથ ।
પ્રિયં સખાય ચાક્રન્દે સખા દૈવબલાત્કૃતઃ ॥

વિમુચ્ય કવચાનન્યે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ ।
પ્રકીર્ય કેશાન્ધાવન્તઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત સર્વશઃ ॥

તદ્ગોકુલમિવોદ્ભ્રાન્તમુદ્ભાન્તરથકૂબરમ્ ।
દદૃશે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈન્યમાર્તસ્વરં તદા ॥

પ્રભજ્યમાનં સૈન્યં તુ દૃષ્ટ્વા યાદવનન્દનઃ ।
ઉવાચ પાર્થં બીભત્સું નિગૃહ્ય રથમુત્તમમ્ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ પાર્થ યઃ કાઙ્ક્ષિતસ્તવ ।
પ્રહરાસ્મૈ નરવ્યાઘ્ર ભીષ્માયાહવશોભિને ॥

યત્પુરા કથિતં વીર ત્વયા રાજ્ઞાં સમાગમે ।
વિરાટનગરે તાત સઞ્જયસ્ય સમીપતઃ ॥

ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈનિકાન્ ।
સાનુબન્ધાન્હનિષ્યામિ યે માં યોત્સ્યન્તિ સઙ્ગરે ॥

ઇતિ તત્કુરુ કૌન્તેય સત્યં વાક્યમરિન્દમ ।
ક્ષત્રધર્મમનુસ્મૃત્ય યુધ્યસ્વ વિગતજ્વરઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન તિર્યગ્દૃષ્ટિરધોમુખઃ ।
અકામ ઇવ બીભત્સુરિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

અવધ્યાનાં વધં કૃત્વા રાજ્યં વા નરકોત્તરમ્ ।
દુઃખાનિ વનવાસે વા કિં નુ મે સુકૃતં ભવેત્ ॥

ચોદયાશ્વાન્યતો ભીષ્મઃ કરિષ્યે વચનં તવ ।
પાતયિષ્યામિ દુર્ધર્ષં ભીષ્મં કુરુપિતામહમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સ ચાશ્વાન્રજતપ્રખ્યાંશ્ચોદયામાસ માધવઃ । યતો ભીષ્મસ્તતો રાજન્દુષ્પ્રેક્ષ્યો રશ્મિવાનિવ ।

તતસ્તત્પુનરાવૃત્તં યુધિષ્ઠિરબલં મહત્ ।
દૃષ્ટ્વા પાર્થં મહાબાહું ભીષ્માયોદ્યતમાહવે ॥

તતો ભીષ્મઃ કુરુશ્રેષ્ઠઃ સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ।
ધનઞ્જયરથં શીઘ્રં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

ક્ષણેન સ રથસ્તસ્ય સહયઃ સહસારથિઃ ।
શરવર્ષેણ મહતા ન પ્રાજ્ઞાયત ભારત ॥

વાસુદેવસ્ત્વસમ્ભ્રાન્તો ધૈર્યમાસ્થાય સત્વરઃ ।
ચોદયામાસ તાનશ્વાન્વિનુન્નાન્ભીષ્મસાયકૈઃ ॥

તતઃ પાર્થો ધનુર્ગૃહ્ય દિવ્યં જલદનિઃસ્વનમ્ ।
પાતયામાસ ભીષ્મસ્ય ધનુશ્છિત્ત્વા શિતૈઃ શરૈઃ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા કૌરવ્યઃ પુનરન્યન્મહદ્ધનુઃ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ સજ્યં ચક્રે પિતા તવ ॥

ચકર્ષ ચ તતો દોર્ભ્યાં ધનુર્જલદનિઃસ્વનમ્ . અથાસ્ય તદપિ ક્રુદ્ધશ્ચિચ્છેદ ધનુરર્જુનઃ ।
તસ્ય તત્પૂજયામાસ લાઘવં શન્તનોઃ સુતઃ ॥

ગાઙ્ગેયસ્ત્વબ્રવીત્પાર્થં ધન્વિશ્રેષ્ઠમરિન્દમ ।
સાધુસાધુ મહાબાહો સાધુ કુન્તીસુતેતિ ચ ॥

સમાભાષ્યૈવમપરં પ્રગૃહ્ય રુચિરં ધનુઃ ।
મુમોચ સમરે ભીષ્મઃ શરાન્પાર્થરથં પ્રતિ ॥

અદર્શયદ્વસુદેવો હયયાને પરં બલમ્ ।
મોઘાન્કુર્વઞ્શરાંસ્તસ્ય મણ્ડલાનિ નિદર્શયન્ ॥

શુશુભાતે નરવ્યાઘ્રૌ તૌ ભીષ્મશરવિક્ષતૌ ।
ગોવૃષાવિવ સંરબ્ધૌ વિષાણોલ્લિખિતાઙ્કિતૌ ॥

વાસુદેવસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય પાર્થસ્ય મૃદુયુદ્ધતામ્ ।
ભીષ્મં ચ શરવર્ષાણિ સૃજન્તમનિશં યુધિ ॥

પ્રતપન્તમિવાદિત્યં મધ્યમાસાદ્ય સેનયોઃ ।
વરાન્વરાન્વિનિઘ્નન્તં પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાન્ ॥

યુગાન્તમિવ કુર્વાણં ભીષ્મં યૌધિષ્ઠિરે બલે ।
નામૃષ્યત મહાબાહુર્માધવઃ પરવીરહા ॥

ઉત્સૃજ્ય રજતપ્રખ્યાન્હયાન્પાર્થસ્ય મારિષ ।
વાસુદેવસ્તતો યોગી પ્રચસ્કન્દ મહારથાત્ ॥

અભિદુદ્રાવ ભીષ્મં સ ભુજપ્રહરણો બલી ।
પ્રતોદપાણિસ્તેજસ્વી સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ॥

દારયન્નિવ પદ્ભ્યાં સ જગતીં જગદીશ્વરઃ ।
ક્રોધતામ્રેક્ષણઃ કૃષ્ણો જિઘાંસુરમિતદ્યુતિઃ ॥

ગ્રસન્નિવ ચ તેજાંસિ તાવકાનાં મહાહવે ।
દૃષ્ટ્વા માધવમાક્રન્દે ભીષ્માયોદ્યતમન્તિકે ॥

હતો ભીષ્મો હતો ભીષ્મ ઇતિ તત્રસ્મ સૈનિકાઃ ।
ક્રોશન્તઃ પ્રાદ્રવન્સર્વે વાસુદેવભયાતુરાઃ ॥

પીતકૌશેયસંવીતો મણિશ્યામો જનાર્દનઃ ।
શુશુભે વિદ્રવન્ભીષ્મં વિદ્યુન્માલી યથામ્બુદઃ ॥

સ સિંહ ઇવ માતઙ્ગં યથર્ષભ ઇવર્ષભમ્ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન વિનદન્યાદવર્ષભઃ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય પુણ્ડરીકાક્ષમાહવે । અસમ્ભ્રમં રણે ભીષ્મો વિચકર્ષ મહદ્ધનુઃ ।
ઉવાચ ચૈવ ગોવિન્દમસમ્ભ્રાન્તેન ચેતસા ॥

એહ્યેહિ પુણ્ડરીકાક્ષ દેવદેવ નમોસ્તુ તે ।
મામદ્ય સાત્વતશ્રેષ્ઠ તાપયસ્ત મહાહવે ॥

ત્વયા હિ દેવ સન્ગ્રામે હતસ્યાપિ મમાનઘ ।
શ્રેય એવ પરં કૃષ્ણ લોકે ભવતિ સર્વતઃ ॥

સમ્ભાવિતોઽસ્મિ ગોવિન્દ ત્રૈલોક્યેનાદ્ય સંયુગે ।
પ્રહરસ્વ યથેષ્ટં વૈ દાસોઽસ્મિ તવ ચાનઘ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અન્વગેવ તતઃ પાર્થઃ સમભિદ્રુત્ય કેશવમ્ ।
નિજગ્રાહ મહાબાહુર્બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય વૈ ॥

નિગૃહ્યમાણઃ પાર્થેન કૃષ્ણો રાજીવલોચનઃ ।
જગામૈવૈનમાદાય વેગેન પુરુષોત્તમઃ ॥

પાર્થસ્તુ વિષ્ટભ્ય બલાચ્ચરણૌ પરવીરહા ।
નિજગ્રાહ હૃષીકેશં કથઞ્ચિદ્દશમે પદે ॥

તત એવમુવાચાર્તઃ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણમ્ ।
નિઃશ્વસન્તં યથા નાગમર્જુનઃ પ્રણયાત્સખા ॥

નિવર્તસ્વ મહાબાહો નાનૃતં કર્તુમર્હસિ ।
યત્ત્વયા કથિતં પૂર્વં ન યોત્સ્યામીતિ કેશવ ॥

મિથ્યાવાદીતિ લોકાસ્ત્વાં કથયિષ્યન્તિ માધવ ।
મમૈષ ભારઃ સર્વો હિ હનિષ્યામિ પિતામહમ્ ॥

શપે કેશવ શસ્ત્રેણ સત્યેન સુકૃતેન ચ ।
અન્તં યથા ગમિષ્યામિ શત્રૂણાં શત્રુસૂદન ॥

અદ્યૈવ પશ્ય દુર્ધર્ષં પાત્યમાનં મહારથમ્ ।
તારાપતિમિવાપૂર્ણમન્તકાલે યદૃચ્છયા ॥

માધવસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા ફલ્ગુનસ્ય મહાત્મનઃ । અભવત્પરમપ્રીતો દૃષ્ટ્વા પાર્થસ્ય વિક્રમમ્ ।
ન કિઞ્ચિદુક્ત્વા સક્રોધ આરુરોહ રથં પુનઃ ॥

તૌ રથસ્થૌ નરવ્યાઘ્રૌ ભીષ્મઃ શાન્તનવઃ પુનઃ ।
વવર્ષ શરવર્ષેણ મેઘો વૃષ્ટ્યા યથાઽચલૌ ॥

પ્રાણાનાદત્ત યોધાનાં પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
ગભસ્તિભિરિવાદિત્યસ્તેજાંસિ શિશિરાત્યયે ॥

યથા કુરૂણાં સૈન્યાનિ બભઞ્જુર્યુધિ પાણ્ડવાઃ ।
તથા પાણ્ડવસૈન્યાનિ બભઞ્જ યુધિ તે પિતા ॥

હતવિદ્રુતસૈન્યાસ્તુ નિરુત્સાહા વિચેતસઃ ।
નિરીક્ષિતું ન શેકુસ્તે ભીષ્મમપ્રતિમં રણે ॥

મધ્યં ગતમિવાદિત્યં પ્રતપન્તં સ્વતેજસા ।
તે વધ્યમાના ભીષ્મેણ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

કુર્વાણં સમરે કર્માણ્યતિમાનુષવિક્રમમ્ ।
વીક્ષાઞ્ચક્રુર્મહારાજ પાણ્ડવા ભયપીડિતાઃ ॥

તથા પાણ્ડવસૈન્યાનિ દ્રાવ્યમાણાનિ ભારત । ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત ગાવઃ પઙ્કગતા ઇવ ।
પિપીલિકા ઇવ ક્ષુણ્ણા દુર્બલા બલિના રણે ॥

તથૈવ યોધા રાજેન્દ્ર ભીષ્મેણામિત્રઘાતિના ।
સમરે મૃદિતાઃ સર્વે પાણ્ડવાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ ॥

મહારથં ભારત દુષ્પ્રકમ્પં શરૌઘિણં પ્રતપન્તં નરેન્દ્રાન્ ।
ભીષ્મં ન શેકુઃ પ્રતિવીક્ષિતું તે શરાર્ચિષં સૂર્યમિવાતપન્તમ્ ॥

વિમૃદ્ગતસ્તસ્ય તુ પાણ્ડુસેના- મસ્તં જગામાથ સહસ્રરશ્મિઃ ।
તતો હિ ભીષ્મઃ સબલાન્સસૈન્યા- ન્ન્યવારયત્પાણ્ડુસુતાઞ્શરૌઘૈઃ ॥

જઘાન ચૈતાન્સુભૃશં મહાબલો મહાવ્રતઃ પાણ્ડુસુતાન્મહાસ્ત્રૈઃ ।
રણે કરૂણાધિપચેદિપૈર્બલૈ- ર્વૃતાન્સદા ચક્રધરસ્ય પશ્યતઃ । તતો બલાનાં શ્રમકર્શિતાનાં
મનોઽવહારં પ્રતિ સમ્બભૂવ ॥