મહાભારત · અધ્યાય 6.103

મધ્યન્દિનો મહારાજ સન્ગ્રામઃ સમપદ્યત ।
લોકક્ષયકરો રૌદ્રો ભીષ્મસ્ય સહ સોમકૈઃ ॥

ગાઙ્ગેયો રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
વ્યધમન્નિશિતૈર્બાણૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સમ્મમર્દ ચ તત્સૈન્યં પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
મર્દયેચ્ચ યથા રાજન્સિંહઃ પ્રાપ્ય મૃગવ્રજમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ વિરાટો દ્રુપદસ્તથા ।
ભીષ્મમાસાદ્ય સમરે શરૈર્જઘ્નુર્મહારથમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તતો વિદ્ધ્વા વિરાટં ચ શરૈસ્ત્રિભિઃ ।
દ્રુપદસ્ય ચ નારાચં પ્રેષયામાસ ભારત ॥

તેન વિદ્ધા મહેષ્વાસા ભીષ્મેણામિત્રકર્શિના ।
ચુક્રુધુઃ સમરે રાજન્પાદસ્પૃષ્ટા ઇવોરગાઃ ॥

શિખણ્ડી તં ચ વિવ્યાધ ભરતાનાં પિતામહમ્ ।
સ્ત્રીમયં મનસા ધ્યાત્વા નાસ્મૈ પ્રાહરદચ્યુતઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ સમરે ક્રોધેનાગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
પિતામહં ત્રિભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

દ્રુપદઃ પઞ્ચવિંશત્યા વિરાટો દશમિઃ શરૈઃ ।
શિખણ્ડી પઞ્ચવિંશત્યા ભીષ્મં વિવ્યાધ સાયકૈઃ ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહારાજ શોણિતૌઘપરિપ્લુતઃ ।
વસન્તે પુષ્પશબલો રક્તાશોક ઇવાબભૌ ॥

તાન્પ્રત્યવિધ્યદ્ગાઙ્ગેયસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિરજિહ્મગૈઃ ।
દ્રુપદસ્ય ચ ભલ્લેન ધનુશ્ચિચ્છેદ મારિષ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય ભીષ્મં વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ ।
સારથિં ચ ત્રિભિર્બાણૈઃ સુશિતૈ રણમૂર્ધનિ ॥

તથા ભીમો મહારાજ દ્રૌપદ્યાઃ પઞ્ચ ચાત્મજાઃ ।
કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ સાત્યકિશ્ચૈવ સાત્વતઃ ॥

અભ્યદ્રવન્ત ગાઙ્ગેયં યુધિષ્ઠિરસમાજ્ઞયા ।
પ્રતિ રક્ષણકાર્યાર્થં ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાન્રણે ॥

તથૈવ તાવકાઃ સર્વે ભીષ્મરક્ષાર્થમુદ્યતાઃ ।
પ્રત્યુદ્યયુઃ પાણ્ડુસેનાં સહસૈન્યા નરાધિપ ॥

તત્રાસીત્સુમહદ્યુદ્ધં તવ તેષાં ચ સન્કુલમ્ ।
નરાશ્વરથનાગાનાં યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥

રથી રથિનમાસાદ્ય પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્ ।
તથેતરાન્સમાસાદ્ય નરનાગાશ્વસાદિનઃ ॥

અનયન્પરલોકાય શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
શરૈશ્ચ વિવિધૈર્ઘોરૈસ્તત્રતત્ર વિશામ્પતે ॥

રથાસ્તુ રથિભિર્હીના હતસારથયસ્તથા ।
વિપ્રદ્રુતાશ્વાઃ સમરે દિશો જગ્મુઃ સમન્તતઃ ॥

મૃદ્ગન્તસ્તે નરાન્રાજન્હયાંશ્ચ સુબહૂન્રણે ।
વાતાયમાના દૃશ્યન્તે ગન્ધર્વનગરોપમાઃ ॥

રથિનશ્ચ રથૈર્હીના વર્મિણસ્તેજસા યુતાઃ ।
કુણ્ડલોષ્ણીષિણઃ સર્વે નિષ્કાઙ્ગદવિભૂષણાઃ ॥

દેવપુત્રસમાઃ સર્વે શૌર્યે શક્રસમા યુધિ ।
ઋદ્ધ્યા વૈશ્રવણાં ચાતિ નયેન ચ બૃહસ્પતિમ્ ॥

સર્વલોકેશ્વરાઃ શૂરાસ્તત્રતત્ર વિશામ્પતે ।
વિપ્રદ્રુતા વ્યદૃશ્યન્ત પ્રાકૃતા ઇવ માનવાઃ ॥

દન્તિનશ્ચ નરશ્રેષ્ઠ હીનાઃ પરમસાદિભિઃ ।
મૃદ્ગન્તઃ સ્વાન્યનીકાનિ નિપેતુઃ સર્વશબ્દગાઃ ॥

ચર્મભિશ્ચામરૈશ્ચિત્રૈઃ પતાકાભિશ્ચ મારિષ ।
છત્રૈઃ સિતૈર્હેમદણ્ડૈશ્ચામરૈશ્ચ સમન્તતઃ ॥

વિશીર્ણૈર્વિપ્રધાવન્તો દૃશ્યન્તે સ્મ દિશો દશ ।
નવમેઘપ્રતીકાશા જલદોપમનિઃસ્વનાઃ ॥

તથૈવ દન્તિભિર્હીના ગજારોહા વિશામ્પતે ।
પ્રધાવન્તોઽન્વદૃશ્યન્ત તવ તેષાં ચ સન્કુલે ॥

નાનાદેશસમુત્થાંશ્ચ તુરગાન્હેમભીષિતાન્ ।
વાતાયમાનાનદ્રાક્ષં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

અશ્વારોહાન્હતૈરશ્વૈર્ગૃહીતાસન્સમન્તતઃ ।
દ્રવમાણાનપશ્યામ દ્રાવ્યમાણાંશ્ચ સંયુગે ॥

ગજો ગજં સમાસાદ્ય દ્રવમાણં મહાહવે . યયૌ પ્રમૃદ્ય તરસા પાદાતાન્વાજિનસ્તથા ।
તથૈવ ચ રથાન્રાજન્પ્રમમર્દ રણે ગજઃ ॥

રથાશ્ચૈવ સમાસાદ્ય પતિતાંસ્તુરગાન્ભુવિ ।
વ્યમૃદ્ગન્સમરે રાજંસ્તુરગાંશ્ચ નરાન્રમે ॥

એવં તે બહુધા રાજન્પ્રત્યમૃદ્ગન્પરસ્પરમ્ । દૃશ્યન્તેસ્મ મહાબાહો તત્રતત્ર મહાબલાઃ ॥

તસ્મિન્રૌદ્રે તથા યુદ્ધે વર્તમાને મહાભયે ।
પ્રાવર્તત નદી ઘોરા શોમિતાન્ત્રતરઙ્ગિણી ॥

અસ્થિસઙ્ઘાતસમ્બાધા કેશશૈવલાદ્વલા ।
રથહ્રદા શરાવર્તા હયમીના દુરાસદા ॥

શીર્ષોપલસમાકીર્ણા હસ્તિગ્રાહસમાકુલા ।
કવચોષ્ણીષફેનૌઘા ધનુર્વેગાસિકચ્છપા ॥

શઙ્ખનક્રૌઘસન્કીર્ણા છત્રકૂર્મરથોડુપા । પતાકાધ્વજવૃક્ષાઢ્યા મર્ત્યકૂલાપહારિણી ।
ક્રવ્યાદહંસસન્કીર્ણા યમરાષ્ટ્રવિવર્ધની ॥

તાં નદીં ક્ષત્રિયાઃ શૂરા રથનાગહયપ્લવૈઃ ।
પ્રતેરુર્બહવો રાજન્ભયં ત્યક્ત્વા મહારથાઃ ॥

અપોવાહ રણે ભીરૂન્કશ્મલેનાભિસંવૃતાન્ ।
યથા વૈતરણી પ્રેતાન્પ્રેતરાજપુરં પ્રતિ ॥

પ્રાક્રોશન્ક્ષત્રિયાસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા તદ્વૈશસં મહત્ ।
દુર્યોધનાપરાધેન ગચ્છન્તિ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષયમ્ ॥

ગુણવત્સુ કથં દ્વેષં ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
કૃતવાન્પાણ્ડુપુત્રેષુ પાપાત્મા લોભમોહિતઃ ॥

એવં બહુવિધા વાચઃ શ્રૂયન્તે સ્મ પરસ્પરમ્ ।
પાણ્ડવસ્તવસંયુક્તાઃ પુત્રાણાં તે સુદારુણાઃ ॥

તા નિશમ્ય તતો વાચઃ સર્વયોધૈરુદાહૃતાઃ ।
આગસ્કૃત્સર્વલોકસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ॥

ભીષ્મં દ્રોણં કૃપં ચૈવ શલ્યં ચોવાચ ભારત ।
યુધ્યધ્વમનહન્કરાઃ કિં ચિરં કુરુથેતિ ચ ॥

ઇતિ દુર્યોધનોત્સૃષ્ટાઃ સર્વે યુયુધિરે નૃપાઃ તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં કુરૂણાં પાણ્ડવૈઃ સહ ।
અક્ષદ્યૂતકૃતં રાજન્સુઘોરં વૈશસં તદા ॥

યત્પુરા ન નિગૃહ્ણાસિ વાર્યમાણો મહાત્મભિઃ ।
વૈચિત્રવીર્ય તસ્યેદં ફલં પશ્ય સુદારુણમ્ ॥

ન હિ પાણ્ડુસુતા રાજન્સસૈન્યાઃ સપદાનુગાઃ ।
રક્ષન્તિ સમરે પ્રાણાન્કૌરવા વાપિ સંયુગે ॥

એતસ્માત્કારણાદ્ધોરો વર્તતે સ્વજનક્ષયઃ . દૈવાદ્વા પુરુષવ્યાઘ્ર તવ ચાપનયાન્નૃપ ॥ ઇતિ શ્રામન્મહાભારતે ભીષ્મપર્વણિ ભીષ્મવધપર્વણિ નવમદિવસયુદ્ધે ત્ર્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥