મહાભારત · અધ્યાય 6.101

આર્જુનં સમરે શૂરં વિનિઘ્નન્તં મહારથાન્ ।
અલમ્બુસઃ કથં યુદ્ધે પ્રત્યયુધ્યત સઞ્જય ॥

આર્શ્યશૃઙ્ગિં કથં ચૈવ સૌભદ્રઃ પરવીરહા ।
તન્મમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન યથાવૃત્તં સ્મ સંયુગે ॥

ધનઞ્જયશ્ચ કિં ચક્રે મમ સૈન્યેષુ સંયુગે ।
ભીમો વા રથિનાં શ્રેષ્ઠો રાક્ષસો વા ઘટોત્કચઃ ॥

નકુલઃ સહદેવો વા સાત્યકિર્વા મહારથઃ ।
એતદાચક્ષ્વ મે સત્યં કુશલો હ્યસિ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

હન્તે તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સન્ગ્રામં રોમહર્ષણમ્ ।
યથાઽભૂદ્રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સૌભદ્રસ્ય ચ મારિષ ॥

અર્જુનશ્ચ યથા સઙ્ખ્યે ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ રણે ચક્રુઃ પરાક્રમમ્ ॥

તથૈવ તાવકાઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણપુરઃસરાઃ ।
અદ્ભુતાનિ વિચિન્રાણિ ચક્રુઃ કર્માણ્યભીતવત્ ॥

અલમ્બુસસ્તુ સમરે અભિમન્યું મહારથમ્ ।
વિનદ્ય સુમહાનાદં તર્જયિત્વા મુહુર્મુહુઃ ॥

અભિદુદ્રાવ વેગેન તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
અભિમન્યુશ્ચ વેગેન સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ॥

આર્શ્યશૃઙ્ગિં મહેષ્વાસિ પિતુરત્યન્તવૈરિણમ્ ।
તતઃ સમીપતુઃ સઙ્ખ્યે ત્વરિતૌ નરરાક્ષસૌ ॥

રથાભ્યાં રથિનૌ શ્રેષ્ઠૌ યથા વૈ દેવદાનવૌ ।
માયાવા રાક્ષસશ્રેષ્ઠો દિવ્યાસ્ત્રશ્ચૈવ ફાલ્ગુનિઃ ॥

તતઃ કર્ષ્ણિર્મહારાજ નિશિતૈઃ સાયકૈસ્ત્રિભિઃ ।
આર્શ્યશૃઙ્ગિં રણે વિદ્ધ્વા પુનર્વિવ્યાવ પઞ્ચભિઃ ॥

અલમ્બુરોઽપિ સન્ક્રુદ્ધઃ કાર્ષ્ણિ નવભિરાશુગૈઃ ।
હૃદિ વિવ્યાધ વેગેન તોત્રૈરિવ મહાદ્વિપમ્ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ ક્ષિપ્રકારી નિશાચરઃ ।
અર્જુનાસ સુતં સઙ્ખ્યે પીડયામાસ ભારત ॥

અભિમન્યુસ્તતઃ ક્રુદ્ધો નવભિર્નતપર્વભિઃ ।
બિભેદ નિશિસૈર્બાણૈ રાક્ષસેન્દ્રં મહોરસિ ॥

તે તસ્ય વિવિશુસ્તૂર્ણં કાયં નિર્ભિદ્ય મર્મસુ ।
સ તૈર્વિભિન્નસર્વાઙ્ગઃ શુશુભે રાક્ષસોત્તમઃ ॥

પુષ્પિતૈઃ કિંશુકૈ રાજન્સંસ્તીર્ણ ઇવ પર્વતઃ ।
સ સન્દધાનશ્ચ શરાન્હેમપુઙ્ખાન્મહાબલઃ ॥

વિબભૌ રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ સજ્વાલ ઇવ પર્વતઃ ।
તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ આર્શ્યશૃઙ્ગિરમર્ષણઃ ॥

મહેન્દ્રપ્રતિમં કાર્ષ્ણિ છાદયામાસ પત્રિભિઃ ।
તેન તે વિશિખા મુક્તા યમદણ્ડોપમાઃ શિતાઃ ॥

અભિમન્યું વિનિર્ભિદ્ય પ્રાવિશન્ત ધરાતલમ્ ।
તથૈવાર્જુનિના મુક્તાઃ શરાઃ કનકભૂષણાઃ ॥

અલમ્બુસં વિનિર્ભિદ્ય પ્રાવિશન્ત ધરાતલમ્ ।
સૌભદ્રસ્તુ રણે રક્ષઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

ચક્રે વિમુખમાસાદ્ય બલં શક્ર ઇવાહવે ।
વિમુખં ચ રણે રક્ષો વધ્યમાનં રણેઽરિણા ॥

પ્રાદુશ્ચક્રે મહામાયાં તામસીમરિઘાતિનીમ્ ।
તતસ્તે તમસા સર્વે વૃતાશ્ચાસન્મહીપતે ॥

નાભિમન્યુમપશ્યન્ત નૈવ સ્વાન્ન પરાન્રણે ।
અભિમન્યુશ્ચ તદૃષ્ટ્વા ઘોરરૂપં મહત્તમઃ ॥

પ્રાદુશ્ચક્રેઽસ્ત્રમત્સુગ્રં ભાસ્કરં કુરુનન્દનઃ ।
તતઃ પ્રકાશમભવજ્જગત્સર્વં મહીપતે ॥

તાં ચાભિજઘ્નિવાન્માયાં રાક્ષસસ્ય દુરાત્મનઃ ।
સન્ક્રુદ્ધશ્ચ મહાવીર્યો રાક્ષસેન્દ્રં નરોત્તમઃ ॥

છાદયામાસ સમરે શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
બહ્વીસ્તથાઽન્યા માયાશ્ચ પ્રયુક્તાસ્તેન રક્ષસા ॥

સર્વાસ્ત્રવિદમેયાત્મા વારયામાસ ફાલ્ગુનિઃ ।
હતમાયં તતો રક્ષો વધ્યમાનં ચ સાયકૈઃ ॥

રથં તત્રૈવ સન્ત્યજ્ય પ્રાદ્રવન્મહતો ભયાત્ ।
તસ્મિન્વિનિર્જિતે તૂર્ણં કૂટયોધિનિ રાક્ષસે ॥

આર્જુનિઃ સમરે સૈન્યં તાવકં સમ્મમર્દ હ ।
મદાન્ધો વન્યનાગેન્દ્રઃ સપદ્માં પદ્મિનીમિવ ॥

તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મઃ સૈન્યં દૃષ્ટ્વાઽભિવિદ્રુતમ્ ।
મહતા શરવર્ષેણ સૌભદ્રં પર્યવારયત્ ॥

કોષ્ઠીકૃત્ય ચ તં વીરં ધાર્તરાષ્ટ્રા મહારથઃ ।
એવં સુબહવો યુદ્ધે તતક્ષુઃ સાયકૈર્દૃઢમ્ ॥

સ તેષાં રથિનાં વીરઃ પિતુસ્તુલ્યપરાક્રમઃ ।
સદૃશો વાસુદેવસ્ય વિક્રમેણ બલેન ચ ॥

ઉભયોઃ સદૃશં કર્મ સ પિતુર્માતુલસ્ય ચ ।
રણે બહુવિધં ચક્રે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

તતો ધનઞ્જયો વીરો વિનિઘ્નંસ્તવ સૈનિકાન્ ।
આસસાદ રણે ભીષ્મં પુત્રપ્રેપ્સુરમર્ષણઃ ॥

તથૈવ સમરે રાજન્પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
આસસાદ રણે પાર્થં સ્વર્ભાનુરિવ ભાસ્કરમ્ ॥

તતઃ સરથનાગાશ્વાઃ પુત્રાસ્તવ જનેશ્વર ।
પરિવવ્રૂ રણે ભીષ્મં જુગુપુશ્ચ સમન્તતઃ ॥

તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્ ।
રણાય મહતે યુક્તા દંશિતા ભરતર્ષભ ॥

શારદ્વતસ્તતો રાજન્ભીષ્મસ્ય પ્રમુખે સ્થિતમ્ ।
અર્જુનં પઞ્ચવિંશત્યા સાયકાનાં સમાચિનોત્ ॥

પ્રત્યુદ્ગમ્યાથ વિવ્યાધ સાત્યકિસ્તં શિતૈઃ શરૈઃ ।
પાણ્ડવપ્રિયકામાર્થં શાર્દૂલ ઇવ કુઞ્જરમ્ ॥

ગૌતમોઽપિ ત્વરાયુક્તો માધવં નવભિઃ શરૈઃ ।
હૃદિ વિવ્યાધ સન્ક્રુદ્ધઃ કઙ્કપત્રપરિચ્છદૈઃ ॥

શૈનેયોઽપિ તતઃ ક્રુદ્ધશ્ચાપમાનમ્ય વેગવાન્ ।
ગૌતમાન્તકરં તૂર્ણં સમાધત્ત શિલીમુખમ્ ॥

તમાપતન્તં વેગેન શક્રાશનિસમદ્યુતિમ્ ।
દ્વિધા ચિચ્છેદ સન્ક્રુદ્ધો દ્રૌણિઃ પરમકોપનઃ ॥

સમુત્સૃજ્યાથ શૈનેયો ગૌતમં રથિનાં વરઃ ।
અભ્યદ્રવદ્રણે દ્રૌણિં રાહુઃ ખે શશિનં યથા ॥

તસ્ય દ્રોણસુતશ્ચાપં દ્વિધા ચિચ્છેદ ભારત ।
અથૈનં છિન્નધન્વાનં તાડયામાસ સાયકૈઃ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય શત્રુઘ્નં ભારસાધનમ્ ।
દ્રૌણિં ષષ્ટ્યા મહારાજ બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

સ વિદ્ધો વ્યથિતશ્ચૈવ મુહૂર્તં કશ્મલાયુતઃ ।
નિષસાદ રથોપસ્થે ધ્વજયષ્ટિં સમાશ્રિતઃ ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં દ્રોણપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
વાર્ષ્ણેયં સમરે ક્રુદ્ધો નારાચેન સમાર્પયત્ ॥

શૈનેયં સ તુ નિર્ભિદ્ય પ્રાવિશદ્ધરણીતલમ્ ।
વસન્તકાલે બલવાન્બિલં સર્પશિશુર્યથા ॥

અથાપરેણ ભલ્લેન માધવસ્ય ધ્વજોત્તમમ્ ।
ચિચ્છેદ સમરે દ્રૌણિઃ સિંહનાદં મુમોચ હ ॥

પુનશ્ચૈનં શરૈર્ઘોરૈશ્છાદયામાસ ભારત ।
નિદાઘાન્તે મહારાજ યથા મેઘો દિવાકરમ્ ॥

સાત્યકોઽપિ મહારાજ શરજાલં નિહત્ય તત્ ।
દ્રૌણિમભ્યાકિરત્તૂર્ણં શરજાલૈરનેકધા ॥

તાપયામાસ ચ દ્રૌણિં શૈનેયઃ પરવારહા ।
વિમુક્તો મેઘજાલેન યથૈવ તપનસ્તથા ॥

શરાણાં ચ સહસ્રેણ પુનરેવ સમુદ્યતઃ ।
સાત્યકિશ્છાદયામાસ નનાદ ચ મહાબલઃ ॥

દૃષ્ટ્વા પુત્રં ચ તં ગ્રસ્તં રાહુણેવ નિશાકરમ્ ।
અભ્યદ્રવત શૈનેયં ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

વિવ્યાધ ચ સુતીક્ષ્ણેન પૃષત્કેન મહામૃધે ।
પરીપ્સન્ખસુતં રાજન્વાર્ષ્ણેયેનાભિપીડિતમ્ ॥

સાત્યકિસ્તુ રણે હિત્વા ગુરુપુત્રં મહારથમ્ ।
દ્રોણં વિવ્યાધ વિંશત્યા સર્વપારશવૈઃ શરૈઃ ॥

તદન્તરમમેયાત્મા કૌન્તેયઃ શત્રુતાપનઃ ।
અભ્યદ્રવદ્રણે ક્રુદ્ધો દ્રોણં પ્રતિ મહારથઃ ॥

તતો દ્રોણશ્ચ પાર્થશ્ચ સમેયાતાં મહામૃધે ।
યથા બુધશ્ચ શુક્રશ્ચ મહારાજ નભસ્તલે ॥