મહાભારત · અધ્યાય 5.95

તેષ્વાસીનેષુ સર્વેષુ તૂષ્ણીમ્ભૂતેષુ રાજસુ ।
વાક્યમભ્યાદદે કૃષ્ણઃ સુદંષ્ટ્રો દુન્દુભિસ્વનઃ ॥

જીમૂત ઇવ ધર્માન્તે સર્વાં સંશ્રાવયન્સભામ્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રમભિપ્રેક્ષ્ય સમભાષત માધવઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ શમઃ સ્યાદિતિ ભારત ।
અપ્રણશેન વીરાણામેતદ્યાચિતુમાગતઃ ॥

રાજન્નાન્યત્પ્રવક્તવ્યં તવ નૈઃશ્રેયસં વચઃ ।
વિદિતં હ્યેવ તે સર્વં વેદિતવ્યમરિન્દમ ॥

ઇદં હ્યદ્ય કુલં શ્રેષ્ઠં સર્વરાજસુ પાર્થિવ ।
શ્રુતવૃત્તોપસમ્પન્નં સર્વૈઃ સમુદિતં ગુણૈઃ ॥

કૃપાનુકમ્પા કારુણ્યમાનૃશંસ્યં ચ ભારત ।
તથાર્જવં ક્ષમા સત્યં કુરુષ્વેતદ્વિશિષ્યતે ॥

તસ્મિન્નેવંવિધે રાજન્કુલે મહતિ તિષ્ઠતિ ।
ત્વન્નિમિત્તં વિશેષેણ નેહ યુક્તમસામ્પ્રતમ્ ॥

ત્વં હિ ધારયિતા શ્રેષ્ઠઃ કુરૂણાં કુરુસત્તમ ।
મિથ્યાપ્રચરતાં તાત બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ ॥

તે પુત્રાસ્તવ કૌરવ્ય દુર્યોધનપુરોગમાઃ ।
ધર્માર્થૌ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પ્રચરન્તિ નૃશંસવત્ ॥

અશિષ્ટા ગતમર્યાદા લોભેન હૃતચેતસઃ ।
સ્વેષુ બન્ધુષુ મુખ્યેષુ તદ્વેત્થ પુરુષર્ષભ ॥

સેયમાપન્મહાઘોરા કુરુષ્વેવ સમુત્થિતા ।
ઉપેક્ષ્યમાણા કૌરવ્ય પૃથિવીં ઘાતયિષ્યતિ ॥

શક્યા ચેયં શમયિતું ત્વં ચેદિચ્છસિ ભારત ।
ન દુષ્કરો હ્યત્ર શમો મતો મે ભરતર્ષભ ॥

ત્વય્યધીનઃ શમો રાજન્મયિ ચૈવ વિશામ્પતે ।
પુત્રાન્સ્થાપય કૌરવ્ય સ્થાપયિષ્યામ્યહં પરાન્ ॥

આજ્ઞા તવ હિ રાજેન્દ્ર કાર્યા પુત્રૈઃ સહાન્વયૈઃ ।
હિતં બલવદપ્યેષાં તિષ્ઠતાં તવ શાસને ॥

તવ ચૈવ હિતં રાજન્પાણ્ડવાનામથો હિતમ્ ।
શમે પ્રયતમાનસ્ય તવ શાસનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સ્વયં નિષ્ફલમાલક્ષ્ય સંવિધત્સ્વ વિશામ્પતે ।
સહાયભૂતા ભરતાસ્તવૈવ સ્યુર્જનેશ્વર ॥

ધર્માર્થયોસ્તિષ્ઠ રાજન્પાણ્ડવૈરભિરક્ષિતઃ ।
ન હિ શક્યાસ્તથાભૂતા યત્નાદપિ નરાધિપ ॥

ન હિ ત્વાં પાણ્ડવૈર્જેતું રક્ષ્યમાણં મહાત્મભિઃ ।
ઇન્દ્રોપિ દેવૈઃ સહિતઃ પ્રસહેત કુતો નૃપાઃ ॥

યત્ર ભીષ્મશ્ચ દ્રોણશ્ચ કૃપઃ કર્ણો વિવિંશતિઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તોઽથ બાહ્લિકઃ ॥

સૈન્ધવશ્ચ કલિઙ્ગશ્ચ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ ।
યુધિષ્ઠિરો ભીમસેનઃ સવ્યસાચી યમૌ તથા ॥

સાત્યકિશ્ચ મહાતેજા યુયુત્સુશ્ચ મહારથઃ ।
કો નુ તાન્વિપરીતાત્મા યુદ્ધ્યેત ભરતર્ષભ ॥

લોકસ્યેશ્વરતાં ભૂયઃ શત્રુભિશ્ચાપ્યધૃષ્યતામ્ ।
પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમમિત્રઘ્ન સહિતઃ કુરુપાણ્ડવૈઃ ॥

તસ્ય તે પૃથિવીપાલાસ્ત્વત્સમાઃ પૃથિવીપતે ।
શ્રેયાંસશ્ચૈવ રાજાનઃ સન્ધાસ્યન્તે પરન્તપ ॥

સ ત્વં પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ પિતૃભિર્ભ્રાતૃભિસ્તથા ।
સુહૃદ્ભિઃ સર્વતો ગુપ્તઃ સુખં શક્ષ્યસિ જીવિતું ॥

એતાનેવ પુરોધાય યત્કૃત્ય ચ યથા પુરા ।
અખિલાં ભોક્ષ્યસે સર્વાં પૃથિવીં પૃથિવીપતે ॥

એતૈર્હિ સહિતઃ સર્વૈઃ પાણ્ડવૈઃ સ્વૈશ્ચ ભારત ।
અન્યાન્વિજેષ્યસે શત્રૂનેષ સ્વાર્થસ્તવાખિલઃ ॥

તૈરેવોપાર્જિતાં ભૂમિં ભોક્ષ્યસે ચ પરન્તપ ।
યદિ સમ્પત્સ્યસે પુત્રૈઃ સહામાત્યૈર્નરાધિપ ॥

સંયુગે વૈ મહારાજ દૃશ્યતે સુમહાન્ક્ષયઃ ।
ક્ષયે ચોભયતો રાજન્કં ધર્મમનુપશ્યસિ ॥

પાણ્ડવૈર્નિહતૈઃ સઙ્ખ્યે પુત્રૈર્વાપિ મહાબલૈઃ ।
યદ્વિન્દેથાઃ સુખં રાજંસ્તદ્બ્રૂહિ ભરતર્ષભ ॥

શૂરાશ્ચ હિ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ સર્વે યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
પાણ્ડવાસ્તાવકાશ્ચૈવ તાન્રક્ષ મહતો ભયાત્ ॥

ન પશ્યેમ કુરૂન્સર્વાન્પાણ્ડવાંશ્ચૈવ સંયુગે ।
ક્ષીણાનુભયતઃ શૂરાન્રાથિનો રથિભિર્હતાન્ ॥

સમવેતાઃ પૃથિવ્યાં હિ રાજાનો રાજસત્તમ ।
અમર્ષવશમાપન્ના નાશયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ॥

ત્રાહિ રાજન્નિમં લોકં ન નશ્યેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।
ત્વયિ પ્રકૃતિમાપન્ને શેષઃ સ્યાત્કુરુનન્દન ॥

શુક્લા વાદન્યા હ્રીમન્ત આર્યાઃ પુણ્યાભિજાતયઃ ॥
અન્યોન્યસચિવા રાજંસ્તાન્પાહિ મહતો ભયાત્ ॥

શિવેનેમે ભૂમિપાલાઃ સમાગમ્ય પરસ્પરમ્ ।
સહ ભુક્ત્વા ચ પીત્વા ચ પ્રતિયાન્તુ યથાગૃહમ્ ॥

સુવાસસઃ સ્રગ્વિણશ્ચ સત્કૃતા ભરતર્ષભ ।
અમર્ષં ચ નિરાકૃત્ય વૈરાણિ ચ પરન્તપ ॥

હાર્દં યત્પાણ્ડવેષ્વાસીત્પ્રાપ્તોઽસ્મિન્નાયુષઃ ક્ષયે ।
તદેવ તે ભવત્વદ્ય સન્ધત્સ્વ ભરતર્ષભ ॥

બાલા વિહીનાઃ પિત્રા તે ત્વયૈવ પરિવર્ધિતાઃ ।
તાન્પાલય યથાન્યાયં પુત્રાંશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

ભવતૈવ હિ રક્ષ્યાસ્તે વ્યસનેષુ વિશેષતઃ ।
મા તે ધર્મસ્તથૈવાર્થો નશ્યેત ભરતર્ષભ ॥

આહુસ્ત્વાં પાણ્ડવા રાજન્નભિવાદ્ય પ્રસાદ્ય ચ ।
ભવતઃ શાસનાદ્દુઃખસમુભૂતં સહાનુગૈઃ ॥

દ્વાદશેમાનિ વર્ષાણિ વને નિર્વ્યુષિતાનિ નઃ ।
ત્રયોદશં તથાઽજ્ઞાતૈઃ સજને પરિવત્સરમ્ ॥

સ્થાતા નઃ સમયે તસ્મિન્પિતેતિ કૃતનિશ્ચયાઃ ।
નાહાસ્મ સમયં તાત તચ્ચ નો બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

તસ્મિન્નઃ સમયે તિષ્ઠ સ્થિતાનાં ભરતર્ષભ . નિત્યં સન્ક્લેશિતા રાજન્સ્વરાજ્યાંશં લભેમહિ ।

ત્વં ધર્મમર્થં સઞ્જાનન્સમ્યઙ્વસ્ત્રાતુમર્હસિ ॥ ગુરુત્વં ભવતિ પ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેશાંસ્તિતિક્ષ્મહે ।

સ ભવાન્માતૃપિતૃવ્રદસ્માસુ પ્રતિપદ્યતામ્ ॥ ગુરોર્ગરીયસી વૃત્તિર્યા ચ શિષ્યસ્ય ભારત ।

વર્તામહે ત્વયિ ચ તાં ત્વં ચ વર્તસ્વ નસ્તથા ॥ પિત્રા સ્થાપયિતવ્યા હિ વયમુત્પથમાસ્થિતાઃ ।

સંસ્થાપય પથિપ્વસ્માંસ્તિષ્ઠ ધર્મે સુવર્ત્મનિ ॥ આહુશ્ચેમાં પરિષદં પુત્રાસ્તે ભરતર્ષભ ।

ધર્મજ્ઞેષુ સભાસત્સુ નેહ યુક્તમસામ્પ્રતમ્ ॥ યત્ર ધર્મો હ્યધર્મેણ સત્યં યત્રાનૃતેન ચ ।

હન્યતે પ્રેક્ષમાણાનાં હતાસ્તત્ર સભાસદઃ ॥ વિદ્ધો ધર્મો હ્યધર્મેણ સભાં યત્ર પ્રપદ્યતે ।

નચાસ્ય શલ્યં કૃન્તન્તિ વિદ્ધાસ્તત્ર સભાસદઃ ॥
ધર્મ એતાનારુજતિ યથા નદ્યનુકૂલજાન્ ॥

યે ધર્મમનુપશ્યન્તસ્તૂષ્ણીં ધ્યાયન્ત આસતે ।
તે સત્યમાહુર્ધર્મ્યં ચ ન્યાય્યં ચ ભરતર્ષભ ॥

શક્યં કિમન્યદ્વક્તું તે દાનાદન્યઞ્જનેશ્વર ।
બ્રુવન્તુ તે મહીપાલાઃ સભાયાં યે સમાસતે ॥

ધર્માર્થૌ સમ્પ્રધાર્યૈવ યદિ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ।
પ્રમુઞ્ચોમાન્મૃત્યુપાશાત્ક્ષત્રિયાન્પુરુષર્ષભ ॥

પ્રશામ્ય ભરતશ્રેષ્ઠ મા મન્યુવશમન્વગાઃ . પિત્ર્યં તેભ્યઃ પ્રદાયાંશં પાણ્ડવેભ્યો યથોચિતમ્ ।
તતઃ સપુત્રઃ સિદ્ધાર્થો ભુઙ્ક્ષ ભોગાન્પરન્તપ ॥

અજાતશત્રું જાનીષે સ્થિતં ધર્મે સતાં સદા ।
સપુત્રે ત્વયિ વૃત્તિં ચ વર્તતે યાં નરાધિપ ॥

દાહિતશ્ચ નિરસ્તશ્ચ ત્વામેવોપાશ્રિતઃ પુનઃ ।
ઇન્દ્રપ્રસ્થં ત્વયૈવાસૌ સપુત્રેણ વિવાસિતઃ ॥

સ તત્ર વિવસન્સર્વાન્વશમાનીય પાર્થિવાન્ ।
ત્વન્મુખાનકરોદ્રાજન્ન ચ ત્વામત્યવર્તત ॥

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય સૌબલેન જિહીર્ષતા ।
રાષ્ટ્રાણિ ધનધાન્યં ચ પ્રયુક્તઃ પરમોપધિઃ ॥

સ તામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્ય કૃષ્ણાં પ્રેક્ષ્ય સભાં ગતામ્ ।
ક્ષત્રધર્માદમેયાત્મા નાકમ્પત યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અહં તુ તવ તેષાં ચ શ્રેય ઇચ્છામિ ભારત ।
ધર્માદર્થાત્સુખાચ્ચૈવ મા રાજન્નીનશઃ પ્રજાઃ ॥

અનર્થમર્થં મન્વાનોઽપ્યર્થં ચાનર્થમાત્મનઃ ।
લોભેઽતિપ્રસૃતાન્પુત્રાન્નિગૃહ્ણીષ્વ વિશામ્પતે ॥

સ્થિતાઃ શુશ્રૂષિતું પાર્થાઃ સ્થિતા યોદ્ધુમરિન્દમાઃ ।
યત્તે પથ્યતમં રાજંસ્તસ્મિન્તિષ્ઠ પરન્તપ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદ્વાક્યં પાર્થિવાઃ સર્વે હૃદયૈઃ સમપૂજયન્ ।
ન તત્ર કશ્ચિદ્વક્તું હિ વાચં પ્રાક્રામદગ્રતઃ ॥