મહાભારત · અધ્યાય 5.94

તથા કથયતોરેવ તયોર્બુદ્ધિમતોસ્તદા ।
શિવા નક્ષત્રસમ્પન્ના સા વ્યતીયાય શર્વરી ॥

ધર્માર્થકામયુક્તાશ્ચ વિચિત્રાર્થપદાક્ષરાઃ ।
શૃણ્વતો વિવિધા વાચો વિદુરસ્ય મહાત્મનઃ ॥

કથાભિરનુરૂપાભી રક્તસ્યામિતતેજસઃ ।
અકામસ્યૈવ કૃષ્ણસ્ય સા વ્યતીયાય શર્વરી ॥

તતસ્તુ સ્વરસમ્પન્ના બહવઃ સૂતમાગધાઃ ॥
શઙ્ખદુન્દુમિનિર્ઘોષૈઃ કેશવં પ્રત્યબોધયન્ ॥

તત ઉત્થાય દાશાર્હઋષભઃ સર્વસાત્વતામ્ ।
સર્વમાવશ્યકં ચક્રે પ્રાતઃ કાર્યં જનાર્દનઃ ॥

કૃતોદકાનુજપ્યઃ સ હુતાગ્નિઃ સમલઙ્કૃતઃ ।
તતશ્ચાદિત્યમુદ્યન્તમુપાતિષ્ઠત માધવઃ ॥

અથ દુર્યોધનઃ કૃષ્મં શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
સન્ધ્યાં તિષ્ઠન્તમભ્યેત્ય દાશાર્હમપરાજિતમ્ ॥

આચક્ષેતાં તુ કૃષ્ણસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં સભાગતમ્ ।
કુરૂશ્ચ ભીષ્મપ્રમુખાન્રાજ્ઞઃ સર્વાંશ્ચ પાર્થિવાન્ ॥

ત્વામર્થયન્તે ગોવિન્દ દિવિ શક્રમિવામરાઃ ।
તાવભ્યનન્દદ્ગોવિન્દઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના ॥

તતો વિમલ આદિત્યે બ્રાહ્મણેભ્યો જનાર્દનઃ ।
દદૌ હિરણ્યં વાસાંસિ ગાશ્ચાશ્ચાંશ્ચ પરન્તપઃ ॥

વિસૃષ્ટવન્તં રત્નાનિ દાશાર્હમપરાજિતમ્ ।
તિષ્ઠન્તમુપસઙ્ગમ્ય વવન્દે સારથિસ્તદા ॥

તસ્મૈ રથવરો યુક્તઃ શુશુભે લોકવિશ્રુતઃ ।
વાજિભિઃ શૈબ્યસુગ્રીવમેઘપુષ્પબલાહકૈઃ ॥

શૈબ્યસ્તુ શુકપત્રાભઃ સુગ્રીવઃ કિંશુકપ્રભઃ ।
મેઘપુષ્પો મેઘવર્ણઃ પાણ્ડરસ્તુ બલાહકઃ ॥

દક્ષિણં ચાવહચ્છૈબ્યઃ સુગ્રીવઃ સવ્યતોઽવહત્ ।
પૃષ્ઠવાહૌ રથસ્યાસ્તાં મેઘપુષ્પબલાહકૌ ॥

વિશ્વકર્મકૃતાઽપીડા રત્નજાલવિભૂષિતા ।
આશ્રિતા વૈ રથે તસ્મિન્ધ્વજયષ્ટિરશોભત ॥

વૈનતેયઃ સ્થિતસ્તસ્યાં પ્રભાકરમિવ સ્પૃશન્ ।
તસ્ય સત્વવતઃ કેતૌ ભુજગારિરશોભત ॥

તસ્ય કીર્તિમતસ્તેન ભાસ્વરેણ વિરાજતા ।
શુશુભે સ્યન્દનશ્રેષ્ઠઃ પતગેન્દ્રેણ કેતુના ॥

રશ્મિજાલૈઃ પતાકાભિઃ સૌવર્ણેન ચ કેતુના ।
બભૂવ સ રથશ્રેષ્ઠઃ કાલસૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥

પક્ષિધ્વજવિતાનૈશ્ચ રુક્મજાલકૃતાઙ્ગણૈઃ ।
દણ્ડમાર્ગવિભાગૈશ્ચ સુકૃતૈર્વિશ્વકર્મણા ॥

પ્રવાલમણિશોભૈશ્ચ મુક્તાવૈડૂર્યશોભનૈઃ ।
કિઙ્કિણીશતસઙ્ઘૈશ્ચ વાલજાલકૃતાન્તરૈઃ ॥

કાર્તસ્વરમયીભિશ્ચ પદ્મિનીભિરલઙ્કૃતઃ ।
શુશુભે સ્યન્દનશ્રેષ્ઠસ્તાપનીયૈશ્ચ પાદપૈઃ ॥

વ્યાઘ્રસિંહવરાહૈશ્ચ ગોભિશ્ચ મૃગપક્ષિભિઃ ।
તારાભિર્ભાસ્કરૈશ્ચાપિ વારણૈશ્ચ હિરણ્મયૈઃ ॥

વજ્રાઙ્કુશવિમાનૈશ્ચ કૂબરાવૃત્તસન્ધિષુ . સમુચ્છ્રિતમહાનાભિઃ સ્તનયિત્નુમહાસ્વનઃ ॥

તતો રથેન શુભ્રેણ મહતા કિઙ્કિણીકિના ।
હયોત્તમયુજા શીઘ્રમુપાતિષ્ઠત દારુકઃ ॥

તમુપસ્થિતમાજ્ઞાય રથં દિવ્યં મહામનાઃ ।
મહાભ્રઘનનિર્ઘોષં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ॥

અગ્નિં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા બ્રાહ્મણાંશ્ચ જનાર્દનઃ ।
કૌસ્તુભં મણિમાબધ્ય શ્રિયા પરમયા જ્વલન્ ॥

કુરુભિઃ સંવૃતઃ કૃષ્ણો વૃષ્ણિભિશ્ચાભિરક્ષિતઃ ।
આતિષ્ઠત રથં શૌરિઃ સર્વયાદવનન્દનઃ ॥

અન્વારુરોહ દાશાર્હં વિદુરઃ સર્વધર્મવિત્ ।
સર્વપ્રાણભૃતાં શ્રેષ્ઠં સર્વબુદ્ધિમતાં વરમ્ ॥

તતો દુર્યોધનઃ કૃષ્ણં શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
દ્વિતીયેન રથેનૈનમન્વયાતાં પરન્તપમ્ ॥

સાત્યકિઃ કૃતવર્મા ચ વૃષ્ણીનાં ચાપરે રથાઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ કૃષ્ણં ગજૈરશ્વૈ રથૈરપિ ॥

તેષાં હેમપરિષ્કારૈર્યુક્તાઃ પરમવાજિભિઃ ।
ગચ્છતાં ઘોષિણશ્ચિત્રરથા રાજન્વિરેજિરે ॥

સમ્મૃષ્ટસંસિક્તરજઃ પ્રતિપેદે મહાપથમ્ ।
રાજર્ષિચરિતં કાલે કૃષ્ણો ધીમાઞ્શ્રિયા જ્વલન્ ॥

તતઃ પ્રયાતે દાશાર્હે પ્રાવાદ્યન્તૈકપુષ્કરાઃ ।
શઙ્ખાશ્ચ દધ્મિરે તત્ર વાદ્યાન્યન્યાનિ યાનિ ચ ॥

પ્રવીરાઃ સર્વલોકસ્ય યુવાનઃ સિંહવિક્રમાઃ ।
પરિવાર્ય રથં શૌરેરગચ્છન્ત પરન્તપાઃ ॥

તતોઽન્યે બહુસાહસ્રા વિચિત્રાદ્ભુતવાસસઃ ।
અસિપ્રાસાયુધધરાઃ કૃષ્ણસ્યાસન્પુરઃસરાઃ ॥

ગજાઃ પઞ્ચશતાસ્તત્ર રથાશ્ચાસન્સહસ્રશઃ ।
પ્રયાન્તમન્વયુર્વીરં દાશાર્હમપરાજિતમ્ ॥

પુરં કુરૂણાં સંવૃત્તં દ્રષ્ટુકામં જનાર્દનમ્ ।
સબાલવૃદ્ધં સસ્ત્રીકં રથ્યાગતમરિન્દમ ॥

વેદિકામાશ્રિતાભિશ્ચ સમાક્રાન્તાન્યનેકશઃ ।
પ્રચલન્તીવ ભારેણ યોષિદ્ભિર્ભવનાન્યુત ॥

સ પૂજ્યમાનઃ કુરુભિઃ સંશ્રૃણ્વન્મધુરાઃ કથાઃ ।
યથાર્હં પ્રતિસત્કુર્વન્પ્રેક્ષમાણઃ શનૈર્યયૌ ॥

તતઃ સભાં સમાસાદ્ય કેશવસ્યાનુયાયિનઃ ।
સશઙ્ખૈર્વેણુનિર્ઘોષૈર્દિશઃ સર્વા વ્યનાદયન્ ॥

તતઃ સા સમિતિઃ સર્વા રાજ્ઞામમિતતેજસામ્ ।
સમ્પ્રાકમ્પત હર્ષેણ કૃષ્ણાગમનકાઙ્ક્ષયા ॥

તતોઽભ્યાશન્ગતે કૃષ્ણે સમહૃષ્યન્નરાધિપાઃ ।
શ્રુત્વાં તં રથનિર્ઘોષં પર્જન્યનિનદોપમમ્ ॥

આસાદ્ય તુ સભાદ્વારમૃષભઃ સર્વસાત્વતામ્ ।
અવતીર્ય રથાચ્છૌરિઃ કૈલાસશિખરોપમાત્ ॥

નવમેઘપ્રતીકાશાં જ્વલન્તીમિવ તેજસા ।
મહેન્દ્રસદનપ્રખ્યાં પ્રવિવેશ સભાં તતઃ ॥

પાણૌ ગૃહીત્વા વિદુરં સાત્યકિં ચ મહાયશાઃ ।
જ્યેતીંષ્યાદિત્યવદ્રાજન્કુરૂન્પ્રાચ્છાદયચ્છ્રિયા ॥

અગ્રતો વાસુદેવસ્ય કર્ણદુર્યોધનાવુભૌ ।
કૃષ્ણયઃ કૃતવર્મા ચાપ્યાસન્કૃષ્ણસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રં પુરસ્કૃત્ય ભીષ્મદ્રોણાદયસ્તતઃ ।
આસનેભ્યોઽચલન્સર્વે પૂજયન્તો જનાર્દનમ્ ॥

અભ્યાગચ્છતિ દાશાર્હે પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નરેશ્વર ।
સહૈવ દ્રોણભીષ્માભ્યામુદતિષ્ઠન્મહાયશાઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠતિ મહારાજે ધૃતરાષ્ટ્રે જનેશ્વરે ।
તાનિ રાજસહસ્રાણિ સમુત્તસ્થુઃ સમન્તતઃ ॥

આસનં સર્વતોભદ્રં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતમ્ ।
કૃષ્ણાર્થે કલ્પિતં તત્ર ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥

સ્મયમાનસ્તુ રાજાનં ભીષ્મદ્રોણૌ ચ માધવઃ ।
અભ્યભાષત ધર્માત્મા રાજ્ઞશ્ચાન્યાન્યથાવયઃ ॥

તત્ર કેશવમાનર્ચુઃ સમ્યગભ્યાગતં સભામ્ ।
રાજાનઃ પાર્થિવાઃ સર્વે કુરવશ્ચ જનાર્દનમ્ ॥

તત્ર તિષ્ઠન્સ દાશાર્હો રાજમધ્યે પરન્તપઃ । અપશ્યદન્તરિક્ષસ્થાનૃષીન્પરપુરઞ્જયઃ ।

તતસ્તાનભિસમ્પ્રેક્ષ્ય નારદપ્રમુખાનૃષીન્ ॥ અભ્યભાષત દાશાર્હો ભીષ્મં શાન્તનવં શનૈઃ ।

પાર્થિવીં સમિતિં દ્રષ્ટુમૃષયોઽભ્યાગતા નૃપ ॥ નિમન્ત્ર્યન્તામાસનૈશ્ચ સત્કારેણ ચ ભૂયસા ।

નૈતેષ્વનુપવિષ્ટેષુ શક્યં કેનચિદાસિતુમ્ ॥ પૂજા પ્રયુજ્યતામાશુ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઋષીઞ્શાન્તનવો દૃષ્ટ્વા સભાદ્વારમુપસ્થિતાન્ . ત્વરમાણસ્તતો ભૃત્યાનાસનાનીત્યચોદયત્ ।

આસનાન્યથ મૃષ્ટાનિ મહાન્તિ વિપુલાનિ ચ ॥ મણિકાઞ્ચનચિત્રાણિ સમાજહ્રુસ્તતસ્તતઃ ।

તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ ગૃહીતાર્ઘ્યેષુ ભારત ॥ નિષસાદાસને કૃષ્ણો રાજાનશ્ચ યથાસનમ્ ।

દુઃશાસનઃ સાત્યકયે દદાવાસનમુત્તમમ્ ॥ વિવિંશતિર્દદૌ પીઠં કાઞ્ચનં કૃતવર્મણે ।

અવિદૂરે તુ કૃષ્ણસ્ય કર્ણદુર્યોધનાવુભૌ ॥ એકાસને મહાત્માનૌ નિષીદતુરમર્ષણૌ ।

ગાન્ધારરાજઃ શકુનિર્ગાન્ધારૈરભિરક્ષિતઃ ॥ નિષસાદાસને રાજા સહપુત્રો વિશામ્પતે ।

વિદુરો મણિપીઠે તુ શુક્લસ્પર્ધ્યાજિનોત્તરે ॥ સંસ્પૃશન્નાસનં શૌરેર્મહામતિરુપાવિશત્ ।

ચિરસ્ય દૃષ્ટ્વા દાશાર્હં રાજાનઃ સર્વ એવ તે ॥ અમૃતસ્યેવ નાતૃપ્યન્પ્રેક્ષમાણા જનાર્દનમ્ ।

અતસીપુષ્પસઙ્કાશઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ॥
વ્યભ્રાજત સભામધ્યે હેમ્નીવોપહિતો મણિઃ ॥

તતસ્તૂષ્ણીં સર્વમાસીદ્ગોવિન્દગતમાનસમ્ ।
ન તત્ર કશ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વા વ્યાજહાર પુમાન્ક્વચિત્ ॥