મહાભારત · અધ્યાય 5.9

કથમિન્દ્રેણ રાજેન્દ્ર સભાર્યેણ મહાત્મના ।
દુઃખં પ્રાપ્તં પરં ઘોરમેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્પુરાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સભાર્યેણ યથા પ્રાપ્તં દુઃખમિન્દ્રેણ ભારત ॥

ત્વષ્ટા પ્રજાપતિર્હ્યાસીદ્દેવશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ ।
સ પુત્રં વૈ ત્રિશિરસમિન્દ્રદ્રોહાત્કિલાસૃજત્ ॥

ઐન્દ્રં સ પ્રાર્થયત્સ્થાનં વિશ્વરૂપો મહાદ્યુતિઃ ।
તૈસ્ત્રિભિર્વદનૈર્ઘોરૈઃ સૂર્યેન્દુજ્વલનોપમૈઃ ॥

વેદાનેકેન સોઽધીતે સુરામેકેન ચાપિબત્ ।
એકેન ચ દિશઃ સર્વાઃ પિબન્નિવ નિરીક્ષતે ॥

સ તપસ્વી મુદુર્દાન્તો ધર્મે તપસિ ચોદ્યતઃ ।
તપસ્તસ્ય મહત્તીવ્રં સુદુશ્ચરમરિન્દમ ॥

તસ્ય દૃષ્ટ્વા તપોવીર્યં સત્યં ચામિતતેજસઃ ।
વિષાદમગમચ્છક્ર ઇન્દ્રોઽયં મા ભવેદિતિ ॥

કથં સજ્જેચ્ચ ભોગેષુ ન ચ તપ્યેન્મહત્તપઃ ।
વિવર્ધમાનસ્ત્રિશિરાઃ સર્વં હિ ભુવનં ગ્રસેત્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય બહુધા બુદ્ધિમાન્ભરતર્ષભ ।
આજ્ઞાપયત્સોઽપ્સરસસ્ત્વષ્ટૃપુત્રપ્રલોભને ॥

યથા સ સજ્જેત્રિશિરાઃ કામભોગેષુ વૈ ભૃશમ્ ।
ક્ષિપ્રં કુરુત ગચ્છધ્વં પ્રલોભયત માચિરમ્ ॥

શૃઙ્ગારવેષાઃ સુશ્રોણ્યો હારૈર્યુક્તા મનોહરૈઃ ।
હાવભાવસમાયુક્તાઃ સર્વાઃ સૌન્દર્યશોભિતાઃ ॥

પ્રલોભયત ભદ્રં વઃ શમયધ્વં ભયં મમ ।
અસ્વસ્થં હ્યાત્મનાત્માનં લક્ષયામિ વરાઙ્ગનાઃ ॥

ભયં તન્મે મહાઘોરં ક્ષિપ્રં નાશયતાબલાઃ ।
અપ્સરસ ઊચુઃ ।
તથા યત્નં કરિષ્યામઃ શક્ર તસ્ય પ્રલોભને ।
યથા નાવાપ્સ્યસિ ભયં તસ્માદ્બલનિષૂદન ॥

નિર્દહન્નિવ ચક્ષુર્ભ્યાં યોઽસાવાસ્તે તપોનિધિઃ ।
તં પ્રલોયિતું દેવ ગચ્છામઃ સહિતા વયમ્ ॥

યતિષ્યામો વશે કર્તું વ્યપનેતું ચ તે ભયમ્ ।
શલ્ય ઉવાચ ।
ઇન્દ્રેણ તાસ્ત્વનુજ્ઞાતા જગ્મુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્ ।
તત્ર તા વિવિધૈર્ભાવૈર્લોભયન્ત્યો વરાઙ્ગનાઃ ॥

નૃત્તં સન્દર્શયામાસુસ્તથૈવાઙ્ગેષુ સૌષ્ઠવમ્ ।
નાભ્યગચ્છત્પ્રહર્ષં તાઃ સ પશ્યન્સુમહાતપાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા પૂર્ણસાગરસન્નિભઃ ।
તાસ્તુ યત્નં પરં કૃત્વા પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્ ।
ન સ શક્યઃ સુદુર્ધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું પ્રભો ॥

યત્તે કાર્યં મહાભાગ ક્રિયતાં તદનન્તરમ્ ।
સમ્પૂજ્યાપ્સરસઃ શક્રો વિસૃજ્ય ચ મહામતિઃ ॥

ચિન્તયામાસ તસ્યૈવ વધોપાયં યુધિષ્ઠિર ।
સ તૂષ્ણીં ચિન્તયન્વીરો દેવરાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

વિનિશ્ચિતમતિર્ધીમાન્વધે ત્રિશિરસોઽભવત્ ।
વજ્રમસ્ય ક્ષિપામ્યદ્ય સ ક્ષિપ્રં નભવિષ્યતિ ॥

શત્રુઃ પ્રવૃદ્ધો નોપેક્ષ્યો દુર્બલોઽપિ બલીયસા ।
શાસ્ત્રબુદ્ધ્યા વિનિશ્ચિત્ય કૃત્વા બુદ્ધિં વધે દૃઢામ્ ॥

અથ વૈશ્વાનરનિભં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્ ।
મુમોચ વજ્રં સન્ક્રુદ્ધઃ શક્રસ્ત્રિશિરસં પ્રતિ ॥

સ પપાત હતસ્તેન વજ્રેણ દૃઢમાહતઃ ।
પર્વતસ્યેવ શિખરં પ્રણુન્નં મેદિનીતલે ॥

તં તુ વજ્રહતં દૃષ્ટ્વા શયાનમચલોપમમ્ ।
ન શર્મ લેભે દેવેન્દ્રો દીપિતતસ્તસ્ય તેજસા ॥

હતોઽપિ દીપ્તતેજાઃ સ જીવન્નિવ હિ દૃશ્યતે ।
ઘાતિતસ્ય શિરાંસ્યાજૌ જીવન્તીવાદ્ભુતાનિ વૈ ॥

શિરાંસિ તસ્યાજાયન્ત ત્રીણ્યેવ શકુનાસ્ત્રયઃ । તિત્તિરિઃ કલવિઙ્કશ્ચ તથૈવ ચ કપિઞ્જલઃ ।
વિશ્વરૂપશિરાંસ્યેવ જાયન્તે તાનિ ભારત ॥

તતોઽતિભીતગાત્રસ્તુ શક્ર આસ્તે વિચારયન્ ।
અથાજગામ પરશું સ્કન્ધેનાદાય વર્ધકિઃ ॥

તદરણ્યં મહારાજ યત્રાસ્તેઽસૌ નિપાતિતઃ ।
સ ભીતસ્તત્ર તક્ષાણં ઘટમાનં શચીપતિઃ ॥

અપશ્યદબ્રવીચ્ચૈનં સત્વરં પાકશાસનઃ ।
ક્ષિપ્રં છિન્ધિ શિરાંસ્યસ્ય કુરુષ્વ વચનં મમ ॥
તક્ષોવાચ ।

મહાસ્કન્ધો ભૃશં હ્યેષ પરશુર્નભવિષ્યતિ ।
કર્તું ચાહં ન શક્ષ્યામિ કર્મ રાદ્ભિર્વિગર્હિતમ્ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

મા ભૈસ્ત્વં શીઘ્રમેતદ્વૈ કુરુષ્વ વચનં મમ ।
મત્પ્રસાદાદ્ધિ તે શસ્ત્રં વજ્રકલ્પં ભવિષ્યતિ ॥
તક્ષોવાચ ।

કં ભવન્તમહં વિદ્યાં ઘોરકર્માણમદ્ય વૈ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તત્ત્વેન કથયસ્વ મે ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

અહમિન્દ્રો દેવરાજસ્તક્ષન્વિદિતમસ્તુ તે ।
કુરુષ્વૈતદ્યથોક્તં મે તક્ષન્માઽત્ર વિચારય ॥

મયા હિ નિહતઃ શેતે ત્રિશિરાસ્ત્વં ચ વિદ્વિ વૈ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
સ પ્રહ્વઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

ક્રૂરેણ નાપત્રપસે કથં શક્રેહ કર્મણા ।
ઋષિપુત્રમિમં હત્વા બ્રહ્મહત્યાભયં ન તે ॥
શક્ર ઉવાચ ।

પશ્ચાદ્ધર્મં ચરિષ્યામિ પાવનાર્થ સુદુશ્ચરમ્ ।
શત્રુરેષ મહાવીર્યો વજ્રેણ નિહતો મયા ॥

અદ્યાપિ ચાહમુદ્વિગ્નસ્તક્ષન્નસ્માદ્બિભેમિ વૈ ।
ક્ષિપ્રં છિન્ધિ શિરાંસિ ત્વં કરિષ્યેઽનુગ્રહં તવ ॥

શિરઃ પશોસ્તે દાસ્યન્તિ ભાગં યજ્ઞેષુ માનવાઃ ।
એષ તેઽનુગ્રહસ્તક્ષન્ક્ષિપ્રં કુરુ મમ પ્રિયમ્ ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ તક્ષા સ મહેન્દ્રવચનાત્તદા ।
શિરાંસ્યથ ત્રિશિરસઃ કુઠારેણાચ્છિનત્તદા ॥

નિકૃત્તેષુ તતસ્તેષુ નિષ્ક્રામન્નણ્ડજાસ્ત્વથ ।
કપિઞ્જલાસ્તિત્તિરાશ્ચ કલવિઙ્કાશ્ચ સર્વશઃ ॥

યેન વેદાનધીતે સ્મ પિબતે સોમમેવ ચ ।
તસ્માદ્વક્રાર્દ્વિનિશ્ચેરુઃ ક્ષિપ્રં તસ્ય કપિઞ્જલાઃ ॥

યેન સર્વા દિશો રાજન્પિબન્નિવ નીરીક્ષતે ।
તસ્માદ્વક્રાદ્વિનિશ્ચેરુસ્તિત્તિરાસ્તસ્ય પાણ્ડવ ॥

યત્સુરાપં તુ તસ્યાસીદ્વક્રં ત્રિશિરસસ્તદા ।
કલવિઙ્કાઃ સમુત્પેતુઃ શ્યેનાશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તેષુ નિકૃત્તેષુ વિજ્વરો મઘવાનથ । તક્ષ્ણે તથા વરં દત્ત્વા પ્રહૃષ્ટસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ॥

જગામ ત્રિદિવં દેવસ્તક્ષાઽપિ સ્વગૃહાન્યયૌ ।
મેને કૃતાર્થમાત્માનં હત્વા શત્રું સુરારિહા ॥

તક્ષાપિ સ્વગૃહં ગત્વા નૈવ શંસતિ કસ્યચિત્ ।
અથૈનં નાભિજાનન્તિ વર્ષમેકં તથાગતમ્ ॥

અથ સંવત્સરે પૂર્ણે ભૂતાઃ પશુપતેઃ પ્રભો । તમાક્રોશન્ત મઘવાન્નઃ પ્રભુર્બ્રહ્મહા ઇતિ ।

તત ઇન્દ્રો વ્રતં ઘોરમાચરત્પાકશાસનઃ ।
તપસા ચ સુસંયુક્તઃ સહ દેવૈર્મરુદ્ગણૈઃ ॥

સમુદ્રેષુ પૃથિવ્યાં ચ વનસ્પતિષુ સ્ત્રીષુ ચ ।
વિભજ્ય બ્રહ્મહત્યાં ચ તાન્વરૈરપ્યયોજયત્ ॥

વરદસ્તુ વરં દત્ત્વા પૃથિવ્યૈ સાગરાય ચ ।
વનસ્પતિભ્યઃ સ્ત્રીભ્યશ્ચ બ્રહ્મહત્યાં નુનોદ તામ્ ॥

તતસ્તુ શુદ્ધો ભગવાન્દેવૈર્લોકૈશ્ચ પૂજિતઃ ।
ઇન્દ્રસ્થાનમુપાતિષ્ઠત્પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ॥

ત્વષ્ટા પ્રજાપતિઃ શ્રુત્વા શક્રેણાથ હતં સુતમ્ ।
ક્રોધસંરક્તનયન ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥
ત્વષ્ટોવાચ ।

તપ્યમાનં તપો નિત્યં ક્ષાન્તં દાન્તં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
વિનાઽપરાધેન યતઃ પુત્રં હિંસિતવાન્મમ ॥

તસ્માચ્છક્રવિનાશાય વૃત્રમુત્પાદયામ્યહમ્ । લોકાઃ પશ્યન્તુ મે વીર્યં તપસશ્ચ બલં મહમ્ ।
સ ચ પશ્યતુ દેવેન્દ્રો દુરાત્મા પાપચેતનઃ ॥

ઉપસ્પૃશ્ય તતઃ ક્રુદ્ધસ્તપસ્વી સુમહાયશાઃ ।
અગ્નૌ હુત્વા સમુત્પાદ્ય ઘોરં વૃત્રમુવાચ હ ॥

ઇન્દ્રશત્રો વિવર્ધસ્વ પ્રભાવાત્તપસો મમ ।
સોઽવર્ઘત દિવં સ્તબ્ધ્વા સૂર્યવૈશ્વાનરોપમઃ ॥

કિં કરોમીતિ ચોવાચ કાલસૂર્ય ઇવોદિતઃ ।
શક્રં જહીતિ ચાપ્યુક્તો જગામ ત્રિદિવં તતઃ ॥

તતો યુદ્ધં સમભવદ્વૃત્રવાસવયોર્મહત્ ।
સન્ક્રુદ્ધયોર્મહાઘોરં પ્રસક્તં કુરુસત્તમ ॥

તતો જગ્રાહ દેવેન્દ્રં વૃત્રો વીરઃ શતક્રતુમ્ ।
અપાવૃત્યાક્ષિપદ્વક્રે શક્રં કોપસમન્વિતઃ ॥

ગ્રસ્તે વૃત્રેણ શક્રે તુ સમ્ભ્રાન્તાસ્ત્રિદિવેશ્વરાઃ ।
અસૃજંસ્તે મહાસત્વા જૃમ્ભિકાં વૃત્રનાશિનીમ્ ॥

વિજૃમ્ભમાણસ્ય તતો વૃત્રસ્યાસ્યાદપાવૃતાત્ ।
સ્વાન્યઙ્ગાન્યભિસન્ક્ષિપ્ય નિષ્ક્રાન્તો બલનાશનઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ લોકસ્ય જૃમ્ભિકા પ્રાણિસંશ્રિતા ।
જહૃષુશ્ચ સુરાઃ સર્વે શક્રં દૃષ્ટ્વા વિનિઃસૃતમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં વૃત્રવાસવયોઃ પુનઃ ।
સંરબ્ધયોસ્તદા ઘોરં સુચિરં ભરતર્ષભ ॥

યદા વ્યવર્ધત રણે વૃત્રો બલસમન્વિતઃ । ત્વષ્ટુસ્તેજોબલાવિદ્ધસ્તદા શક્રો ન્યવર્તત ।

નિવૃત્તે ચ તદા દેવા વિષાદમગમન્પરમ્ ।
સમેત્ય સહ શક્રેણ ત્વષ્ટુસ્તેજોવિમોહિતાઃ ॥

અમન્ત્રયન્ત તે સર્વે મુનિભિઃ સહ ભારત ।
કિં કાર્યમિતિ વૈ રાજન્વિચિન્ત્ય ભયમોહિતાઃ ॥

જગ્મુઃ સર્વે મહાત્માનં મનોભિર્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
ઉપવિષ્ટા મન્દરાગ્રે સર્વે વૃત્રવધેપ્સવઃ ॥